محمد حکمت

مقاله حاضر چگونگی صورت بندی هویت تاریخی جامعه مهاجر زرتشتی در هند و چارچوب روایی آن را در قصه سنجان بررسی و تحلیل می کند. قصه سنجان منظومه ای فارسی است که توسط موبدی زرتشتی در سال ۹۶۹ یزدگردی (۹۷۸ هجری قمری) در گجرات هند سروده شد و داستان مهاجرت زرتشتیان از ایران به هند را روایت می کند. این منظومه با تلفیق ریشه های ایرانی و تأثیرپذیری از فرهنگ هندی، نقشی مهم در شکل دهی هویت پارسیان هند داشته و به عنوان بخشی از حافظه جمعی آنان شناخته می شود. همچنین از منابع معتبر برای شناخت تخیل و خودانگاری تاریخی پارسیان پیش از گرایش به فرهنگ غربی به شمار می آید. از منظر موزه شناسی نوین، بازنمایی هویت در میراث فرهنگی پارسیان مستلزم شناخت خودانگاری جامعه و رصد فرایند تحول هویتی آنان است. بازنمایی هویت یک خُرده فرهنگ در موزه ها زمانی از اعتبار فرهنگی و اخلاقی برخوردار است که با رخدادها، حافظه تاریخی و تصور جامعه هم سو باشد. پرسش های اصلی پژوهش عبارت اند از: هویت چگونه در روایت قصه سنجان شکل گرفته و تبیین شده است؟ و ساختار روایی این منظومه در بازنمایی و شکل گیری هویت تاریخی جامعه مهاجر زرتشتی بر چه خرده روایت هایی استوار است؟ یافته های پژوهش، مبتنی بر مطالعات تاریخی و تحلیل محتوا، نشان می دهد که قصه سنجان روایت دگرگونی هویت ایرانی زرتشتی به هویت پارسی زرتشتی است. در این روایت، هویت امری ثابت و تغییرناپذیر نیست، بلکه مفهومی پویا و در حال تحول است که از تلاقی عوامل تاریخی، فرهنگی و اجتماعی شکل می گیرد و در بستر وقایع ابداع می شود، رشد می کند و دگرگون می شود.