درخت حوزه‌های تخصصی

انسان از بعضی موجودات فیزیکی پیرامون خویش تأثیر می پذیرد. این تأثرات در درون انسان تجربه شده و به طور مستقیم و بدون نیاز به مفاهیم مورد ادراک قرار می گیرد. برخی حس گرایان در فلسفه تحلیلی همچون راسل این تأثرات را امور فیزیکی تلقی نموده ، لذا به این نتیجه رسیده اند که انسان می تواند بدون نیاز به عقل و مفاهیم عقلی دست کم از برخی از موجودات فیزیکی (تجارب حسی) آگاه گردد. از طرف دیگر در نگاه برخی دیگر از حس گرایان همچون پوزیتویست های منطقی، آگاهی مزبور پایه هر نوع آگاهی به عالم خارج است. از اینرو از یک طرف نقش عقل و مفاهیم عقلی (مفاهیم کلی) را در شناخت موجودات فیزیکی نفی می کنند و از طرف دیگر بر بی معنی بودن گزاره های متافیزیکی تأکید دارند؛ مطابق با این رویکرد باید روش برهانی در هستی شناسی فلسفی کنار گذارده شود و این وظیفه خطیر را تنها به علوم حسی واگذار نمود. در این مقاله برآنیم با روش توصیفی و تحلیلی ابتدا به ماهیت تجربه حسی و تمایز آن از ادراک حسی پرداخته و سپس با بیانی اجمالی اثبات نماییم که نه تنها تجارب حسی، فیزیکی نیستند بلکه اساسا آگاهی مستقیم به موجود فیزیکی امکان پذیر نمی باشد. اما مسئله اصلی این است که فارغ از مادی یا مجرد بودن تجربه حسی، با اتکا و اکتفا به این تجارب، بدون نیاز به عقل و مفاهیم و استدلال های ذهنی، حتی نمی توان به تحقق هیچ امر فیزیکی در وراء این تأثرات واقف گردید، چه رسد بخواهیم آنها را پایه آگاهی از هر نوع حقیقتی در عالم خارج تلقی نماییم.

صاحب جواهر1 نسبت به «حکم تکلیفیِ» درمان، بر اساس احوالِ «درمانگر»، سه گانه: «تخصّص»، «بی تخصّصی» و «اکتفا به تجربیات عادی در درمان» را تشکیل داده و با تکیه به برخی روایات، صورت اخیر را جایز دانسته اند. با توجه به اهمیت موضوع و زمینه سوء استفاده از این دیدگاه، پژوهش پیشِ رو با روش توصیفی تحلیلی و ابزار گردآوری اطلاعات کتابخانه ای به ارزیابی آن پرداخته و نشان داده که چنین درمانی مصداق خطرپذیری بوده؛ قاعده اوّلیِ شرعی و عقلی، بر حرمت و قبح خطرپذیری است. مستندات ایشان هم به سبب ضعف سند یا ناتمامی دلالت، نمی تواند مسأله را از تحت قاعده بیرون آورَد؛ در ضمن، طبق ادله ی پرشماری، تخصّص در پزشکی لازم است. ازاین رو دیدگاه صاحب جواهر1 پذیرفتنی نیست، دستِ کم بر اطلاقِ کلامشان نمی توان صحّه گذاشت و هر درمان و دارویی را با تجربه عادی تجویز کرد. این پژوهش ادعای ایشان را مختصّ به زمان های گذشته دانسته و با دستاوردهای کنونیِ پزشکی، به این نتیجه رسیده که امروزه خودْدرمانی با درمان های پرخطر یا داروهای شیمیاییِ آسیب زا، به طور مطلق جایز نیست و در بیماری های خطیر نیز بسنده کردن به درمان های خانگی و داروهای سطحی جایز نیست؛ بلکه باید براساس دانشِ روزِ پزشکی، رفتار کرد. امّا در بیماری های غیرِ خطیر، درمان های سنّتی و داروهای گیاهیِ بی ضرر اشکال ندارد و مورد اخیر می تواند مصداق مدّعای صاحب جواهر1 باشد.

یهدف هذا البحث إلى دراسه وتبیین الطبیعه النظامیه لمعارف القرآن الکریم کمصدر معرفی شامل وغنی. وتسعى هذه الدراسه إلى تقدیم الأدله والبراهین التی تشیر إلى تماسک ووحده المعارف القرآنیه. فالقرآن یُنظر إلیه لیس فقط کنص دینی، بل کنظام معرفی، بإمکانه أن یساهم فی التنمیه الفکریه والثقافیه للمجتمعات. وفی هذا السیاق، یتمثل الهدف الرئیسی لهذه الدراسه فی توضیح کیفیه تماسک المفاهیم والآیات القرآنیه، والتعرف على العوامل المؤثره فی خلق الوحده والتنظیم داخل النص القرآنی. وتتمحور المشکله البحثیه حول السؤال عن الأدله والبراهین التی تؤکد على تماسک والطبیعه النظامیه لمعارف القرآن، وکیف یمکن الاستفاده من الأدله المختلفه، سواء کانت خارجه عن إطار الخطاب الدینی أو داخله، لإثبات هذه الطبیعه النظامیه، وما تأثیر ذلک على فهم المعارف القرآنیه. بمعنى آخر، یسعى البحث إلى توضیح أن القرآن الکریم کنص وحیانی له بنیه ونظام خاص یؤثر فی فهم معانیه ومفاهیمه. وعلى الرغم من تنوع المواضیع والآیات، فإن التماسک والترابط فی القرآن یظهر بوضوح. لذا، فإن دراسه العوامل المؤثره فی تماسک النص وتبیین آراء المفسرین فی هذا المجال تحظى بأهمیه خاصه. وقد اعتمد البحث على نهجین رئیسیین: النهج الخارجی (خارج عن الخطاب الدینی): ویشمل النظریات العامه للأنظمه والمنهج المبنی على البیانات، والتی تساعد فی تحلیل محتوى القرآن واکتشاف نظریاته المتماسکه. ویسهم هذا النهج فی التعرف على الأنماط والعلاقات بین المفاهیم المختلفه داخل القرآن، مما یتیح تحلیل النص من منظور علمی. النهج الداخلی(داخل الخطاب الدینی): ویشمل آراء المفکرین المسلمین الذین درسوا تماسک والطبیعه النظامیه لمعارف القرآن. لإثبات التماسک فی المحتوى القرآنی، تم استخدام الأسالیب التالیه: 1) الأسالیب اللغویه: وتشمل السببیه والتعلیل، والتأکید والإعراض، والبدل والتوضیح بالأمثله، والتخصیص والعام، والتقیید والمطلق. تساعد هذه الأسالیب فی توضیح العلاقات المعنویه والبنیویه بین الآیات والسور. 2) عناصر تماسک النص: مثل الإرجاع، والتراکم، والحذف، والتماسک اللفظی، والربط المنطقی بین الجمل، وهی عناصر تعزز وحده النص وتناغمه. 3) الوحده المعنویه: وجود الکلمات المفتاحیه العامه والخاصه فی النص القرآنی یعد مؤشراً على تماسک المحتوى، إذ تساعد القارئ على فهم أعمق للمفاهیم والموضوعات. 4) السیاق والعلاقات بین الآیات: فالسیاق یعنی تتابع وترابط المعنى بین الآیات، ودراسه السیاق تساعد على فهم أفضل للآیات وتدل على انسجام محتوى القرآن (سواء سیاق التعبیر أو سیاق المعرفه). 5) نظریات المفکرین الإسلامیین: حیث أکد العدید منهم على أهمیه التماسک فی محتوى القرآن، مثل نظریه وحده القرآن التی ترى القرآن کلاماً واحداً مترابطاً، ونظریه عمود السوره التی ترى أن کل سوره تدور حول مضمون محوری. 6) آراء المفسرین الکبار: مثل العلامه الطباطبائی والشهید الصدر، الذین درسوا انسجام والطبیعه النظامیه للقرآن، مؤکدین أن لکل سوره غرضاً عاماً، وأن جمیع آیاتها مترابطه بطریقه واضحه. اعتمدت منهجیه البحث على مزیج من التحلیل النوعی ودراسه النصوص المختلفه، باستخدام مصادر علمیه موثوقه، وآراء المفسرین والمفکرین المسلمین مثل العلامه الطباطبائی والفراهی وآخرین. کما تناول البحث عناصر تماسک النص مثل الإرجاع، والتراکم، والحذف، والربط المنطقی بین الجمل، بالإضافه إلى دراسه سیاق الآیات والغرض العام لکل سوره. وتشیر نتائج البحث إلى أن القرآن الکریم یتمتع بطبیعه نظامیه خاصه یمکن إثباتها من خلال النظریات العلمیه والدینیه المختلفه. وتشمل هذه الطبیعه النظامیه الجوانب المعنویه والأخلاقیه، فضلاً عن الأبعاد العلمیه والاجتماعیه. فالقرآن، على سبیل المثال، یدعو إلى التفکیر العقلانی ویؤکد على ضروره استخدام العقل فی إدراک الحقیقه. کما أظهرت نتائج البحث أن التماسک فی محتوى القرآن یؤثر لیس فقط فی فهم معانیه، بل أیضاً فی توضیح العلاقات بین المفاهیم والتعالیم القرآنیه. ومن ثم، فإن هذا البحث یمکن أن یکون مصدراً موثوقاً للباحثین والمهتمین بالعلوم القرآنیه وفلسفه الدین، ویسهم فی الوصول إلى فهم أعمق لمعانی القرآن الکریم. فالانسجام ونظامیه معارف القرآن لا یساعدان فقط فی فهم أفضل للنص المقدس، بل یمکن أن یکونا دلیلاً إرشادیاً للحیاه الفردیه والاجتماعیه للمسلمین. وبذلک، فإن الدراسه الدقیقه والعلمیه لهذه المعارف تساهم فی تعزیز القیم الإنسانیه والأخلاقیه فی المجتمعات الإسلامیه.

آیت الله عبدالله جوادی آملی از اندیشمندان معاصری است که در حوزه های گوناگون علوم انسانی-اسلامی، به ویژه کلام سیاسی، صاحب نظر بوده و شخصیت علمی او به دلیل جامعیت نسبی در دین شناسی و پردازش مسائل کلام سیاسی و همچنین ورود به سیاست نظری و عملی در جایگاه عالم دینی، شایسته بررسی و تحلیل از ابعاد مختلف، ازجمله جریان های فکری رقیب تأثیرگذار، به منظور کشف ابعاد مختلف کلام سیاسی اوست. زیرا اندیشه های رقیب تمایز دستگاه فکری اندیشمند را برجسته می سازد. بر این اساس، نشان دادن و کشف غیریت سازی های جوادی آملی نسبت به رهیافت های دیگر و میزان تأثیر و نوع مواجهه آن ها در نگرش وی مسئله پژوهش است (مسئله) که در پاسخ به پرسش درباره جریان های فکری رقیب تأثیرگذار بر کلام سیاسی جوادی آملی، بر پایه هرمنوتیک اسکینر و مفهوم زمینه های ذهنی او، (چارچوب نظری) و با روش تحلیلی-توصیفی  بر این ادراک است که شش جریان دانشی-ارزشی رقیب، شامل اومانیسم، لیبرالیسم، سکولاریسم، پلورالیسم، هرمنوتیک و نظریه قبض وبسط تئوریک شریعت، به عنوان بخشی از زمینه های ذهنی، بر کلام سیاسی جوادی آملی تأثیرگذار بوده اند. (فرضیه) برخی از یافته های مقاله درباره دیدگاه جوادی آملی نسبت به این مقوله ها عبارت اند از: اومانیسم افراطی به معنای ادعای ربوبیت و نظریه «حیوان مداری»؛ لیبرالیسم به معنای اباحه گری؛ سکولاریسم به معنای جدایی دین از دنیا، جدایی دین از امور اجتماعی و جدایی دین از سیاست؛ پذیرش پلورالیسم نجات و پلورالیسم سیاسی و رد پلورالیسم معرفتی به معنای حقانیت هم زمان همه ادیان و مکاتب؛ رد هرمنوتیک فلسفی رادیکال، همسویی با هرمنوتیک کلاسیک و داشتن اشتراکاتی با هرمنوتیک مدرن؛ و لزوم تهذیب و احیای نظریه قبض وبسط به دلیل لغزش های فراوان آن.  بر این اساس، تحلیل و مواجهه با این مکاتب فکری نقش اساسی در شکل گیری و توسعه کلام سیاسی جوادی آملی داشته و او بیش از همه با نظریه قبض وبسط و سپس سکولاریسم مواجهه انتقادی داشته است.  

پژوهش حاضر به دنبال تبیین مفهوم فقه الأخلاق و پیش نیازهای تأسیس و توسعه این علم است. این پژوهش از نوع کیفی بوده و روش مورد استفاده در آن توصیفی تحلیلی است. بر اساس یافته ها چند تعریف برای فقه الأخلاق مطرح شده است. در این نوشتار تعریف مختار فقه الأخلاق عبارت است از «بررسی و کشف حکم شرعی مربوط به موضوعات اخلاقی». در این تعریف معنای کلمه فقه در این اصطلاح با اصطلاح رایج و مشهور فقه تناسب دارد. همچنین این معنا در مقایسه با دو معنای دیگر به ذهن بیشتر تبادر می کند. با توجه به این این تعریف رابطه این علم با فقه رایج، رابطه عام و خاص مطلق است. در ضمن برای تاسیس و توسعه علم فقه الأخلاق لازم است علاوه بر مهارت بالای در افراد جهت استنباط احکام شرعی، با برخی علوم نیز آشنا شوند. به نظر می رسد این علوم شامل موارد ذیل است: روانشناسی اخلاق، علم اخلاق، فلسفه اخلاق، آسیب شناسی روانی و روان شناسی اجتماعی. این علوم در موضوع شناسی، مسئله شناسی و تطبیق احکام شرعی بر موضوعات اخلاقی بسیار تأثیرگذارند.

انقلاب اسلامی ایران چهل سالگی خویش را پشت سرگذاشت و شکوفایی و سرزندگی و بلوغ اجتماعی خویش را در معرض نمایش گذاشت. در چنین مطلعی و مقطعی، رهبر حکیم و فرزانه انقلاب اسلامی، با صدور بیانیه گام دوم انقلاب، به بازخوانی کارنامه انقلاب اسلامی ایران و برشماری دستاوردها، فتوحات، افتخارات و برکات گذشته و تبیین آسیب ها و تهدیدها و فرصت ها و ظرفیت های مختلف کنونی جامعه و طراحی راهبردهای حرکت آینده و مأموریت های تمدنی جوانان آن پرداختند. یکی از این راهبردها، راهبردهای سیاست خارجی است که مبتنی بر قاعده نفی سبیل است. در این مقاله با بهره گیری از منابع کتابخانه ای و روش توصیفی تحلیلی، با هدف کشف راهبردهای سیاست خارجی مبتنی بر قاعده نفی سبیل از متن بیانیه گام دوم انقلاب راهبردهای استقلال و آزادی، حکمت و مصلحت، عزت، امنیت و اقتدار و ایستادگی، عدم میل و اعتماد به غرب و نداشتن رابطه دوستانه با غرب و نیز نفی سلطه بیگانگان به دست آمد.

تعاملات فاسد کنشگران قضایی در نظام عدالت کیفری، می تواند مشروعیت این نظام را در تضمین اجرای عدالت و مبارزه با جرم، مخدوش کند. پژوهش حاضر، با هدف تحلیل مهم ترین مصادیق این تعاملات در مراحل مختلف دادرسی کیفری، با روش تحلیل محتوای اسناد و مدارک از جمله پرونده های مربوط به فساد قضایی رسانه ای شده، و هم چنین بهره جویی از ۳۰ مصاحبه عمیق با وکلا و کنشگران قضایی سامان یافته است. یافته ها نشان می دهد که در مرحله تحقیقات مقدماتی، تعاملات فاسد بیشتر با هدف اجتناب از تشکیل پرونده، حذف ادله جرم، صدور قرارهای تأمین نامتناسب یا ختم پرونده انجام می شود. در مرحله دادگاه، این تعاملات در جهت بهبود شرایط شخص نسبت به مرحله تحقیقات مقدماتی، رد تصمیمات متخذه در دادسرا و ادله اثبات شده، و نهایتاً صدور حکم بر برائت یا محکومیت شخص به مجازات مساعد، صورت می گیرد. کشف و تحلیل این مصادیق، بسترهای قانونی شکل گیری چنین تعاملاتی را آشکار کرده و بر ضرورت پیش بینی سازوکارهای پاسخگویی مناسب در چارچوب اصل اعطای اختیارات قانونی، تأکید می نماید.

برخورداری قرآن کریم از دو ساحت ظاهر و باطن، از باورهای مشترک اکثر اندیشمندان اسلامی است. با این حال، از گذشته تاکنون، درباره چیستی و چگونگی ظاهر و باطن دیدگاه های مختلفی مطرح شده است. علی رغم خاستگاه روایی این دو مفهوم، نظریات ارائه شده یا مبتنی بر روایات نیستند و یا اگر به روایات مستند شده اند، غالباً مشکلاتی همچون عدم نگاه مجموعی به احادیث، استناد به احادیث غیرمرتبط و عدم توجه به وابستگی معنایی ظاهر و باطن در آن ها دیده می شود. از این رو پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی به واکاوی روایات این حوزه پرداخته و با رویکردی انتقادی نسبت به مهم ترین دیدگاه های سابق، این مسئله را تعقیب کرده است که در رهیافت روایی، ظاهر و باطن چه اشتراکات و افتراقاتی داشته و چه ارتباطی میان آن ها برقرار است. در نهایت پژوهش به مؤلفه های متعددی برای ظاهر و باطن دست یافته است که برخی از آن ها عبارتند: 1. فراگیری ظاهر و باطن نسبت به تمام آیات؛ 2. زیرشمول بودن مفهوم ظاهر و باطن نسبت به مفهوم تفسیر؛ 3. قصدی بودن معانی ظاهری و باطنی؛ 4. چند وجهی و چند سطحی بودن ظاهر و باطن؛ 5. تمایز لایه های دلالی میان دلالت های ظاهری و باطنی؛ 6. امکان دلالت های فراسیاقی در هر دو حوزه ظاهر و باطن 7. پیوستگی معنایی میان ظاهر و باطن.

إن المصادر المعلوماتيه التي تشكل التصورات والانطباعات الذهنيه للمترجم تؤثر على أدائه في عمليه الترجمه أيضاً. قد تكون المصادر المعلوماتيه للمترجم مواضيع مثل المصادر الصرفيه والنحويه والبلاغيه واللغويه والأدبيه والاجتماعيه والتاريخيه والدينيه والسياسيه أو المصادر المستنده إلى السياق لنص معين خاص يتأثر بعوامل مثل خطاب معين أو فلسفه أو القضايا النفسيه والجماليه والدلاليه وما إلى ذلك. كما وقد توفر كل من اللغه والاجتماع والثقافه منصه مستقله تكوّن سلسله من المصادر المعلوماتيه لتؤثر في نوعيه الانطباعات المتعلقه بالنصوص وعمليه ترجمتها. وهذه التصورات العقليه والانطباعات الذهنيه للمترجم والتي تنجم عن مصادر معلوماته في ترجمه القرآن الكريم يمكن أن تغير المعنى والرساله الموجوده في النص. حاول هذا المقال انطلاقاً من المنهج الوصفي- التحليلي، بيان مدى جوده التأثير المباشر أو غير المباشر للمصادر المعلوماتيه للمترجمين في عمليه ترجمه القرآن الكريم. وأظهرت بعض النتائج أن مصادر المترجم المعلوماتيه فعاله في تغيير معنى ودلاله النص المقصود الهدف من خلال التأثير على اتجاهه وتوجهاته. وعلى الرغم من انسجام الترجمه المنتجه المنطبقه مع ذوق وثقافه اللغه المقصوده الهدف، إلا أنها تفقد الدقه الدلاليه اللازمه، وكانت كلمات "مجنون" و"أمّي" و"رَبّ" كنماذج من هذا النوع اُختيرت بسبب انطواء كل منها على حموله من معان لغويه وثقافيه واجتماعيه تسببت في إشكاليات في ترجمتها، حيث أصيبت مضامينها بالتدهور الدلالي والتراجع المعنوي في حدودها الدلاليه وقد اختزلت معانيها من دلالاتها الأصليه التي كانت مبنيه على معان اجتماعيه وثقافيه في بدايه نزول الوحي، إلى مجرد معان معجميه ودلالات أخرى.

در آیه 184 سوره بقره با توجه به عبارت «وَعَلَی الَّذِینَ یُطِیقُونَه فِدْیَهٌ طَعَامُ مِسْکِینٍ»، شبهه جواز روزه گرفتن یا طعام دادن به مساکین برای مکلفِ قادر مطرح شده است. برخی مدعی اند که کلمه «یطیقونه» به معنای کسانی است که توانایی روزه گرفتن دارند و خداوند حتی به افراد قادر نیز اجازه داده است که چنانچه تمایل به روزه گرفتن نداشتند، می توانند به جای آن مساکین را اطعام نمایند. آنان شاهد بر ادعای خویش را روایاتی قرار داده اند که معصومانM هر جا ماده «إطاقه» را به کار برده و معنای عجز و ناتوانی را اراده کرده اند، حرف نفیی به همراه آن آورده اند. بر اساس یافته های این جستار که با استفاده از منابع کتابخانه ای و به روش تحلیلی توصیفی به رشته تحریر درآمده است، درست است که «یطیقونه» معنای توانایی دارد، اما افزون بر قدرت، قید مشقت و سختیِ بیش از اندازه که موجب عسر و حرج می شود، در دل آن وجود دارد. تبیین معنای مشقت در کنار توانایی در «یطیقونه» با استفاده از تحلیل همان روایات و سیاق آیات 183 و 286 بقره امکان پذیر است. بنابراین همه کسانی که با دشواری فراوان، توانایی بر روزه گرفتن داشته باشند، معذور خواهند بود و روزه بر آنان واجب نیست.

امروزه اجتماع بر قتل و حضور مؤثر بیش از یک نفر در وقوع آن، دارای مصادیق فراوان و حالات متنوعی شده است، اگرچه در ظاهر، نصوص فقهی و جزایی درخصوص این صور در دست می باشد، اما متأسفانه در عمل با عنایت به اختلافات در تفسیر آن ها، شاهد برداشت های مختلف توسط افراد اعم از دانشگاهیان، وکلا و قضات می باشیم، حتی گاه در عالم واقع مصادیقی اتفاق می افتد که از طرفی به دلیل نادربودن و از طرف دیگر به علت عدم ارائه ملاک و مناط توسط فقها و قانون گذار، تطبیق آن ها را با موارد قبلی دچار مشکل می نماید. یافته ها نشان می دهد این مسأله در حالات مختلف اجتماع اسباب و اجتماع سبب و مباشر بیشتر به چشم می خورد. با عنایت به این که هرگونه ابهام و برداشت غلط آن هم در مسأله «دماء مسلمین» می تواند منجر به عواقب غیرقابل جبران شود، لذا تبیین موضوع و بررسی کامل و مشروح مصادیق می تواند منجر به تنویر موضوع و ارائه ملاک های دقیق در تطبیق مصادیق و رفع ابهامات گردد. از سوی دیگر، با بررسی دقیق و کارشناسانه نظر فقهای مختلف و نقد آن ها می توان به موارد ضعف و قوت قانون پی برد و در تفسیر صحیح از قوانین موضوعه در این موارد و اصلاح قوانین مربوطه کمک شایانی کرد. ازاین رو نوشتار حاضر، توصیفی تحلیلی و با رویکرد تطبیقی است که نخست در هر مبحثی درصورت نیاز موضوع شناسی صورت گرفته و پس از تنقیح محل بحث به تحلیل و بررسی ابعاد فقهی و حقوقی آن پرداخته شده است.

این نوشتار به عشق از دیدگاه ابن سینا به عنوان یک بیماری تا عالی ترین مرتبه تعالی انسانی می پردازد و هدف آن این است که نشان دهد میان تعابیر به ظاهر متعارض ابن سینا از عشق – در مقام یک عارضه نفسانی (بیماری) در آثار طبی و در مقام یک سیر تعالی بخش در آثار فلسفی – وحدت وجود دارد. این مقاله با مطالعه مروری و کتابخانه ای و به روش تحلیلی-تفسیری، استدلال می کند که عشق در نظام فکری ابن سینا مفهومی مشکک است که بر یک پیوستار واحد قرار دارد، یافته ها پژوهش نشان می دهد، در یک سر این پیوستار، «عشق در معنای عام» به عنوان میل ذاتی و فطری هر موجود ممکن برای نیل به کمال و گریز از نقصان تعریف می شود و در سر دیگر، «عشق در معنای خاص»، تجلی این میل کلی در سطوح مختلف وجود انسان است که کیفیت و جهت آن توسط قوای نفس تعیین می گردد. هنگامی که عشق تحت سیطره قوای پایین تر نفس، به ویژه قوه واهمه، قرار گیرد و از هدایت عقل جدا افتد، به صورت بیمارگونه ظاهر می شود و در مقابل، هنگامی که قوه ناطقه، به عنوان اشرف قوا، جهت دهنده این شوق فطری باشد، عشق به صورت محرکی برای تعالی و رسیدن به کمال غایی، یعنی اتصال به معشوق حقیقی (خداوند)، درمی آید. بنابراین، تفاوت مصادیق گوناگون عشق – از زمینی تا الهی – نه ناشی از اختلاف در ماهیت عشق، بلکه برآمده از درجه کمال و نقصان قوای نفسانی و نسبت سنجی آن ها با یکدیگر است.

این گفتار متن قلمی شده علامه مصباح یزدی پیرامون نقش حکومت اسلامی در استیفای حقوق ناتوانان و مستضعفان است. گذشت که دلیل ضرورت حکومت در جامعه، لزوم برآورده کردن نیازمندی هایی است که توسط افراد تأمین نمی شود و اگر نهادی رسمی که قدرت، بودجه و توان کافی دارد، آن نیازمندی ها را تأمین نکند، جامعه رو به ضعف و درنهایت رو به زوال می رود. البته درباره اموری مانند تعداد و ثابت یا متغیر بودن این نیازمندی ها، اختلاف نظر هایی بین فیلسوفان سیاست وجود دارد. افزون بر این، بر اساس شرایط متغیر جوامع نیز تفاوت می کند. به طورکلی تأمین امنیت داخلی (جلوگیری از تجاوز های افراد خود جامعه نسبت به همدیگر) و تأمین امنیت خارجی (جلوگیری از تجاوز دشمنان خارجی به کشور) از مهم ترین وظایف حکومت است. از نظر اسلام آنچه از همه مهم تر است، تأمین نیازمندی های معنوی و اخروی است که شامل شناختن حقایق دین و رفع شبهات و مزاحمت هایی است که برای بقا و رشد دین پدید می آید. متأسفانه برخی انحرافات و اختلافات جدی صاحب نظران سیاست که در طول تاریخ حل نشده، به درون کشور های اسلامی نیز راه یافته است و بر افراد مؤثر در سیاست گذاری و مدیریت جامعه اثر می گذارد. این مقاله به تفصیل به رسالت حکومت اسلامی در استیفای حقوق ناتوانان می پردازد.

ارتباطات کلامی در آموزه های پیامبران الهی محل توجه بوده و آنان کوشیده اند در فرایند متقاعدسازی جبهه مقابل و اثبات حقانیت خویش از این پتانسیل بهره ببرند. در متون قرآنی، گفتگوی بین حضرت موسی(ع) و فرعون، نمود گفتگوی بین دو اندیشه و دو نوع جهان بینی متقابل است و جا دارد از منظر کاربردشناسی زبان تحلیل گررد. یکی از ابعاد واکاوی این گفتگو، بررسی کلام هریک از طرفین از منظر مقوله «پیش انگاری» است. دانش مشترک غیرزبانی یا پیش انگاری، یکی از عناصر مطرح در حوزه ی کاربردشناسی زبان به شمار می رود که وجود آن برای شکل گیری هر ارتباط مؤثری ضرورت دارد. جورج یول یکی از مهم ترین نظریه پردازان است که به شناسایی محرک های پیش انگاری پرداخته است. این پژوهش با استفاده از نظریه یادشده با روش توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر داده های آماری، به تحلیل تکنیک پیش انگاری در گفتگوی حضرت موسی و فرعون می پردازد. دراین راستا نخست نظریه مورد نظر تشریح می شود و در گام بعدی بخشی از آیات سوره های (اعراف، شعراء، طه و غافر) حاوی گفتگوی حضرت موسی(ع) و فرعون، بررسی شده است. نتیجه القاگر این است که در کلام حضرت موسی(ع)، پیش انگاری وجودی با 59% فراوانی نسبت به سایر پیش انگاری ها بسامد بیشتری داشته است و نشان می دهد حضرت بر وجود دانش مشترک با فرعون تأکید کرده و با بیان صفات خداوند و با استفاده از این دانش مشترک به تثبیت وجود رب العالمین مبادرت نموده است. در کلام فرعون نیز پیش انگاری ساختاری با 39% فراوانی، بسامد بیشتری داشته است؛ زیرا فرعون به منظور بی اثر نمودن سخنان مطابق با فطرت حضرت موسی(ع)، سعی در مشروعیت زدایی دعوت وی و مخدوش سازی شخصیت آن حضرت داشته است.

پژوهش های جدید ادبی در زبان عربی برای علم نحو سه گرایش نحو تعلیمی، نحو علمی، نحو تعلیمی- علمی قائل شده و نیز از نحو قرآنی با عناوین سه گانه نحوتعلیمی قرآنی، نحوعلمی قرآنی، نحو نص قرآنی و از نقش آفرینی نحو نص قرآنی در تفسیر قرآن سخن به میان آورده اند. این مقاله با روش توصیفی- تحلیلی به بررسی نقش نحو متن قرآنی در تفسیر قرآن می پردازد. یافته های تحقیق حاکی از آن است که مفسر می تواند با استفاده از نحو متن قرآنی اولا از توجیه اعرابی آیات در برابر آسیب های نحو تعلیمی- علمی مانند استفاده از قواعد غیرمؤثر در معنا و، تقدیر و تأویل نحوی مغیر معنا صیانت کند. ثانیا اختلافات نحوی مکاتب نحوی و نحویان را که در نحو تعلیمی- علمی مطرح است، مانند اعاده یا عدم اعاده ضمیر در صورتِ عطف اسم بر ضمیر مجرور به حرف جرّ؛ حل و فصل کند.ثالثا قواعدی را که در نحو تعلیمی- علمی بیان نشده مانند قاعده تقدیم جواب لولا بر لولا و قاعده تشتت در مرجع ضمائر را اثبات کند. رابعا به سبب معنامحور بودن نحو متن قرآنی، از عدول نحوی برخلاف نحو تعلیمی-علمی ، تحلیلی تفسیری ارائه می دهد.

یکی از مسائل مهم در فلسفه اخلاق و فلسفه حقوق، پذیرش یا نفی حسن و قبح ذاتی و تأثیر آن در قانون گذاری است. هدف این مقاله بررسی این مسئله با روش توصیفی تحلیلی از دیدگاه مکتب شهودگرایی دیوید راس است. راس با پذیرش حسن و قبح بدیهی برخی مفاهیم اخلاقی مانند خوب و درست تحت مصادیق «اصول وظایف در نظر اول»، بر اساس «استقرای شهودی» شخصی که به بلوغ فکری کافی رسیده، در تعارض میان دو وظیفه، وظیفه ای را که با توجه به مجموعه شرایط درست است، وظیفه واقعی می داند. ایشان با اکتفا بر این استقرای شهودی شخصی و غیر قابل تعمیم و نادیده گرفتن اموری مانند رابطه میان حسن و قبح با مصالح و مفاسد واقعی، عدم احاطه انسان بر همه مصالح و مفاسد و جایگاه وحی در تکمیل و تبیین این رابطه، نتوانسته ابتنای مفاهیم اخلاقی بر واقعیات عینی را صحیح درک کرده و راه حلی منطقی برای حل تعارض شهودها ارائه دهد. در بحث قانون پذیری نیز به انگیزه اطاعت از قانون بر مبنای اصول حق شناسی، وفاداری و نیکوکاری پرداخته است، ولی در مجموع، با اشکالاتی مانند عدم توجه به جایگاه وحی، عدم شفافیت ملاک در بلوغ فکری، ابهام نقش وظایف سه گانه در اطاعت از قانون، عدم امکان ترجیح میان شهودها، نسبیت و امکان عقاب بلابیان، مکتب اخلاقی ایشان را نمی توان مبنایی برای قانون گذاری قرار داد.

مقاله حاضر سکوت عمدی قانون در موارد وجود حکم شرعی را از پنج زاویه مطالعه کرده است. نخست عواملی که موجب می شود قانون گذار در باره یک حکم شرعی، با وجودی که مقتضی قانونی شدن را دارد، سکوت کند؛ دوم اهدافی که قانون گذار از این سکوت دنبال می کند؛ سوم اقتضائات فقهی این اهداف؛ چهارم بررسی وضعیت فعلی قانون گذاری نسبت به این اقتضائات و در نهایت پیشنهادهایی برای اصلاح وضعیت موجود. بنابراین، سؤال مقاله عبارت است از بررسی فقهی عوامل، اهداف و اقتضائات سکوت عمدی قانون در موارد وجود حکم شرعی و مقایسه آن با نظام قانون گذاری ج.ا.ا.ی. یافته های مقاله که به روش فقهی به دست آمده است، نشان می دهد این عوامل عبارتند از: ۱. وجود مفسده هایی در وضع قانون ناشی از ناتوانی اجرای آن، فشار افکار عمومی، فشارهای بین المللی، مصلحت تدریج و تزاحم؛ ۲. وجود مصلحت آزادی مردم یا مردم و قضات در عمل به تفاوت های مختلف فقها. اهداف قانون گذار از چنین سکوتی عبارت است از: ۱. عدم اجرای آن حکم شرعی؛ ۲. اجرای آن بدون تقید به الزامات قانونی برای مردم، اما با وجود رویه برای قضات و ۳. اجرای آن بدون الزامات قانونی، حتی برای قضات. اقتضائات سکوت قانون در همه اهداف نیازمند نظارت قانونی و در هدف نخست نیازمند اعمال ولایت است.

پرهیز از دخالت دادن پیش فرض ها در فهم و تفسیر قرآن ضروری است، اما این بدان معنا نیست که دانسته ها و یافته های گوناگون علمی و فکری نمی تواند و نباید نقشی در فهم و تفسیر قرآن داشته باشد. ژرف نگری عقلی و فلسفی علامه طباطبایی موجب شده است تفسیر المیزان جایگاهی ویژه در میان تفاسیر داشته باشد؛ برای نمونه ایشان توانسته است مسأله اسماء و علم اسماء در آیات ۳۰ تا ۳۳ سوره بقره را با بهره گیری از معارف عقلی و فلسفی خویش به گونه ای بسیار ژرف تر تفسیر کند، بدون این که از چارچوب شیوه ی درست تفسیر خارج شود و پیش فرضی را بر آیات قرآن تحمیل کند. پاسخ علامه به این پرسش که منظور از اسماء و علم اسماء چیست و چه ارتباطی میان علم اسماء و شایستگی برای خلافت الهی وجود دارد، این است که این اسم ها یا مسماهایشان موجوداتی عالی اند در مقام عندالله؛ آن ها درواقع وجودهای برتر موجودات زمینی ازجمله خود آدم اند و آن ها واسطه فیض الهی به موجودات مادون اند و رابطه میان آن ها و موجودات زمینی، رابطه علّی معلولی است. علم آدم علیه السلام به اسماء یا مسماهای اسماء، علم حضوری است، برخلاف علم فرشتگان به آن ها که علمی حصولی است و با تعلیم آدم برایشان حاصل شد. علم حضوری او به اسماء و وسائط فیض الهی که نشانه ی پیوند وجودی او با آن هاست، ملاک خلافت و شایستگی او برای جانشینی خداوند در زمین است. مقاله حاضر با روش تحلیلی-توصیفی و تطبیق میان فلسفه و قرآن انجام شده است.

فقه اسلام و حقوق موضوعه ایران، امکان بهره برداری از مباحات اصلی را برای همگان فراهم ساخته و حق انتفاع از مباحات ذیل عناوینی چون احیای اراضی موات و حیازت مباحات مد نظر قرار گرفته است. آیات قرآنی، روایات و منابع فقهی مرتبط با این حق همگانی، در آزادی کامل در بهره برداری از این منابع ظهور دارند. حتی این ارتکاز وجود دارد که هیچ شخص حقیقی و حقوقی نمی تواند و نباید مانع بهره برداری از مباحات اصلی شود. سؤال اصلی این نوشتار این است که آیا نهادهای حکومتی و ارگان های دولتی، حق ایجاد محدودیت در دسترسی افراد به این منابع و استیفای منافع آن را دارند یا نه؟ در پژوهش پیش رو با بهره گیری از مطالعات کتابخانه ای و اتخاذ رویکردی تحلیلی توصیفی، ضمن پذیرش کلیت اختیار حاکمیت در راستای برقراری توازن در برخورداری عموم مردم و تحقق عدالت اجتماعی، ادله ارائه شده برای اختیار تام حاکمیت در محدودیت و به تعبیری، ممنوعیت دسترسی مردم به مباحات اصلی، ناکافی دانسته شد. در نتیجه، لزوم اکتفا به قدر متیقن در دخالت های دولتی جهت استیفای همگان از مباحات اصلی و بازگشت به فتوای مشهور فقها برای امکان استیفای عادلانه مردم جهت دستیابی به امکانات زندگی که هم راستا با هدف خلقت منابع طبیعی است، نایل شدیم.

توحید به عنوان محور بنیادین ادیان الهی، افزون بر ساحت عبادی، در ابعاد حاکمیت و تشریع نیز نقشی محوری دارد؛ چنان که آیه شریفه ﴿إِنِ الْحُکْمُ إِلَّا لِلَّهِ﴾ مبیّن انحصار حاکمیت در ذات الهی است. مسئله پژوهش حاضر، نقد رویکرد تقلیل گرایانه جریان وهابیت است که با تمرکز انحصاری بر توحید عبادی و نادیده انگاری توحید حاکمیت، رسالت انبیای الهی را به دعوت صرفِ به مناسک عبادی فرو می کاهد و زمینه ساز خوانش های انحرافی و تکفیری در جهان اسلام می شود. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و با استناد به آیات قرآن کریم و روایات معتبر، به واکاوی انتقادی مبانی معرفتی این دیدگاه و پیامدهای آن بر فلسفه ارسال رسول پرداخته است. یافته های تحقیق نشان می دهد که تفسیر انحصاری وهابیت از توحید، با سه چالش بنیادین مواجه است: نخست، تعارض با نصوص صریح قرآنی ناظر به نفی طاغوت و اقامه قسط که حاکمیت الهی را رکن بعثت می دانند؛ دوم، ناسازگاری با آرای مفسران برجسته اهل سنت نظیر فخر رازی و ابن کثیر که بر تلازم معناییِ «عبادت» و «اطاعت مطلق» تأکید داشته اند؛ و سوم، تضاد با سیره عملی پیامبر اکرم (ص) در تأسیس حکومت و حکم عقل مبنی بر تلازم خالقیت و حق تشریع. درنهایت، پژوهش اثبات می کند که توحید حاکمیت نه تنها رکنی حاشیه ای نیست، بلکه فلسفه غاییِ بعثت انبیا برای تحقق عدالت و بندگیِ جامع بوده و تقلیل آن به عبادت فردی، تحریف در پیام وحیانی است.