درخت حوزه‌های تخصصی

جُوین از سرزمین های قدیمی خراسان، همراه با پیشینه کهن می باشد، سرزمینی که مشاهیر و مفاخر زیادی را در خود جای داده است. آثار و شواهد متعدد برجای مانده، نشان از اهمیت شهر جوین در دوران باستان دارد. اما اهمیت جُوین در دوران بعد از اسلام و دوره های ایلخانان و تیموریان بسیار درخشان تر است با این وجود با توجه به کاوش های اندک باستان شناسی درباره وجه تسمیه، پیشینه استقرار و صورت اصلی نام این شهر، ابهاماتی وجود دارد. مقاله حاضر به مطالعه واژه «جُوین» پرداخته است که هدف اصلی آن مطالعه وجه تسمیه جوین در طول تاریخ می باشد به گونه ای که سیر تاریخی نام جوین مورد واکاوی قرار گرفته است، برای انجام آن، از روش های تحقیق کتابخانه ای، مطالعه اسنادی انجام شده است. براساس متون پرشمارِ برجای مانده از دوران اسلامی، ریشه یابی نام این شهر با کاستی هایی مانند؛ کم توجهی به سنت هایی شفاهی مردمِ بومی، توجه نکردن به برخی از منابع مهم تاریخی، اهمیت ندادن به کشفیات و کاوش های باستان شناسی در منطقه، به گونه ای که ویژگی های تاریخی و جغرافیایی این منطقه مغفول مانده است. باتوجه به یافته های تحقیق، «جُوین» واژه ای کاملاً ایرانی و ریشه ای باستانی دارد و وجه تسمیه آن شامل رویکردهای زیر می شود: سرزمینی واقع در دو قسمت جوی آب. نان جُووِین حاصل از غله جو. سرزمینی جلگه ای واقع بین دو رشته کوه. جُوَین برگرفته کُوی و برزن، به معنی سرزمین بخشنده. جُوَین، معرب کَوَیان و یا گَوَیان که بعد از ورود اسلام و رواج زبان عربی؛ با ابدال «گَ» به «جِ» به جُوَین تغییر یافته است.

تحلیل دقیق بسیاری از رویدادهای تاریخی نیازمند به کارگیری رویکرد میان رشته ای است، چرا که موضوعات فراوانی صرفاً با کمک علوم دیگر به ویژه علوم تجربی، پاسخی روشن و قابل اطمینان می یابند. از این میان، علوم پزشکی و روان شناسی می توانند بسیاری از مناقشه های دیرپای تاریخی در مورد انگیزه های پنهان رفتار افراد یا علل مرگ اشخاص را، پایان دهند. نمونه ای از این مناقشه ها، مسئله مرگ محمدحسن خان اعتمادالسلطنه (۱۲۵۹-۱۳۱۳ ق/۱۸۴۳-۱۸۹۶ م) از چهره های برجسته علمی - سیاسی دوره قاجاریه است. مرگ یکباره او به دو عامل کاملاً متفاوت یعنی سکته و مسمومیت به دست رقیب سیاسی اش، یعنی امین السلطان، نسبت داده شده است و منابع نیز داده های کافی در تأیید هر یک از این دو گمانه ارائه داده اند. اطلاعات منابع و تحلیل برخی پژوهش ها مؤید سودای صدارت اعظمی و رقابت و منازعه سخت اعتمادالسلطنه با صدراعظم وقت، امین السلطان و مسمومیت به دست اوست و از سوی دیگر یادداشت های منظم روزانه اعتمادالسلطنه داده هایی ریز از بیماری ها و عوارض آن ها در ۱۵ سال پایانی زندگی او به دست می دهند که می تواند مؤید سکته وی باشد. پژوهش حاضر برای نخستین بار با جمع آوری و عرضه نشانه های بالینیِ بیماری و مرگ اعتمادالسلطنه به پزشک متخصص، منابع علم پزشکی و سامانه هوش مصنوعی، آشکار می کند که مرگ او به احتمال بسیار به سبب ایست قلبی ناشی از دیابت پیشرفته بوده است؛ بنابراین، گمانه مسمومیت او بر پایه علم پزشکی قابل دفاع نیست.

مقاله حاضر به بررسی انواع هویت های ملی، دینی و قومی در روزنامه جنگل، به عنوان ارگان رسمی جنبش میرزاکوچک خان جنگلی می پردازد. با توجه به اهمیت هویت در شکل گیری جنبش های اجتماعی، این مطالعه به دنبال پاسخ به این پرسش است که چگونه هویت های مختلف در روزنامه جنگل بازتاب یافته اند و کدام یک از این هویت ها بیشترین تأثیر را در بسیج نیروها و شکل دهی به جنبش جنگل داشته اند. برای دست یابی به این هدف، از روش تحلیل محتوای کمی استفاده شده است و تمامی ۳۸ شماره روزنامه جنگل به عنوان جامعه آماری موردبررسی قرار گرفته اند. واحد تحلیل در این پژوهش پاراگراف بوده و مفاهیم مرتبط با هویت های ملی، دینی و قومی شناسایی و کدگذاری شده اند. یافته های پژوهش نشان می دهد که هویت ملی با 8/88 درصد فراوانی، بیشترین توجه را در روزنامه جنگل به خود اختصاص داده است. مؤلفه هایی مانند تأکید بر قلمرو و سرزمین، ملت ایران، حکومت و گذشته باشکوه ایرانی، بیشترین سهم را در این هویت داشته اند. هویت دینی با ۱۰ درصد فراوانی در مرتبه دوم قرار دارد و بیشتر بر اعتقادات و اعمال دینی تأکید شده است. هویت قومی با تنها ۲/۱ درصد فراوانی، کمترین توجه را دریافت کرده و بیشتر در قالب اشعار محلی گیلکی و تأکید بر سرزمین گیلان به عنوان بخشی از ایران مطرح شده است. این یافته ها نشان می دهد که هدف اصلی جنبش جنگل، حفظ هویت ملی ایرانیان و استقلال ایران بوده و هویت دینی نیز به عنوان مکمل هویت ملی، در خدمت اهداف ملی قرار گرفته است.

موضوع این پژوهش بررسی نقش و اقدامات دولت ایران براساس اسناد و مکاتبات رسمی و همچنین تحلیل انگیزه ها و اقدامات پزشکان مهاجر آلمانی یهودی از طریق مطالعه درخواست ها و مکاتبات آن ها با دولت ایران است که با تکیه بر اسناد و مکاتبات دولتی و به شیوه اسنادی-کتابخانه ای گردآوری شده و با روش توصیفی تحلیلی موردبررسی و واکاوی قرار می گیرد. یافته پژوهش حاکی از آن است که دولت ایران برای نوسازی زیرساخت های درمانی تلاش هایی برای جذب پزشکان خارجی انجام داد و عواملی مانند به قدرت رسیدن نازیسم در آلمان در سال 1312ش/1933م و بی کار شدن پزشکان یهودی، این روند را تسهیل کرد و امکان استخدام برخی از این پزشکان را برای دولت ایران فراهم ساخت. بااین حال، ناکارامدی های اداری، نگرانی های سیاسی و محدودیت های قانونی، مانع بهره برداری کامل از این ظرفیت شدند. درنهایت، مطالعه حاضر تأکید می کند که ترکیبی از فرصت ها و چالش ها در این فرایند، هم زمان باعث پیشرفت و محدودیت در نوسازی نظام سلامت ایران طی دوره رضاشاه شده است.

در جامعه زنجان، خاندان های متعددی در کسوت های سپاهی(قشون نظامی)، علمی، دیوانی و مذهبی نقش آفرینی کرده اند؛ برخی حذف شده اند و تعدادی با عبور از فرازوفرودهای تاریخی، به حیات اجتماعی و سیاسی ادامه داده اند. خاندان حسینی زنجانی، در جایگاه امامت جمعه و تولیت موقوفات مسجد جامع، از اواخر دوره قاجار تاکنون، یکی از نهادهای خاندانی مؤثر در ساختار قدرت محلی بوده است. پیوند این خاندان با منابع مشروعیت مذهبی (فقاهت، نسب، مناسک) و سازوکارهای قدرت سیاسی (روابط با دولت، نهادهای امنیتی، ساختارهای انقلابی)، زمینه ساز استمرار اقتدار مذهبی سیاسی آنان در بستر تحولات محلی و ملی شده است. پرسش اصلی مقاله آن است که نهاد امامت جمعه در زنجان چگونه در قالبی خاندانی، از دوره قاجار تا جمهوری اسلامی، شکل گرفت، تثبیت شد و در مواجهه با تحولات سیاسی اجتماعی، بازآرایی نهادی یافت؟ براساس مدعای پژوهش، این خاندان با بهره گیری هم زمان از سرمایه نمادین مذهبی و پیوند با ساختار قدرت، توانسته است اقتدار خود را در طول بیش از یک قرن بازتولید و تثبیت کند. این استمرار، علی رغم مواجهه با بحران های مشروعیت، فرسایش سرمایه نمادین، و چالش های اقتصادی سیاسی، از راه سیاست های احیاگرانه نسل های بعدی و بازآرایی نهادی در بستر تحولات محلی و ملی، امکان پذیر شده است. مقاله حاضر با تکیه بر اسناد خاندانی و سازمانی، منابع کتابخانه ای و مطبوعاتی، به شیوه توصیفی تبیینی، به بررسی تاریخی و نهادی این استمرار و تحول پرداخته است.

جستار حاضر به بررسی و تحلیل راهبردهای سیاسی و نظامی «باد بن دوستک» بنیان گذار حکومت بنی مروان در دیاربکر در مواجهه با عضدالدوله و صمصام الدوله بویهی پرداخته و این کنش ها را در چارچوب الگوی تاریخی ابن خلدون تحلیل کرده است. این پژوهش بر آن است تا با بهره گیری از منابع تاریخی و با روش توصیفی تحلیلی، نشان دهد که شکل گیری قدرت باد در بستر انحطاط و فروپاشی تدریجی حکومت مرکزی آل بویه و با اتکا به نارضایتی اجتماعی و موقعیت جغرافیایی ویژه ثغور و نیز فرصت به دست آمده از خلا قدرت و اختلافات داخلی پس از درگذشت عضدالدوله رخ داد. باد با بهره گیری از سیاست های واقع بینانه، از جمله اتحاد با امپراتوری روم، و اجرای جنگ های نامنظم در مناطق صعب العبور، توانست به رغم مخالفت دستگاه خلافت عباسی، مشروعیت و نیروی مردمی لازم را برای تأسیس حکومتی محلی فراهم آورد. در مقابل، عضدالدوله و صمصام الدوله دیلمی با رویکرد نظامی متداول و متمرکز به مقابله برخاستند؛ اما به دلیل محدودیت نفوذ در ثغور مطابق با الگوی تاریخی ابن خلدون و نیز به سبب مواجهه با بحران های داخلی پس از مرگ عضدالدوله، نتوانستند موفقیتی پایدار به دست آورند. این مقاله ضمن تحلیل تطبیقی این دو راهبرد، نشان می دهد که چگونگی بهره گیری از ضعف ساختارهای مرکزی، توان مردمی، و اعمال قدرت در ثغور ، می تواند زمینه ساز ظهور دولت های محلی شود؛ همان گونه که ابن خلدون آن را در نظریه ی انتقال قدرت با بهره مندی از موقعیت نواحی مرزی تبیین کرده است.

حمدانیان یکی از قدرت های منطقه ای در دوران خلافت عباسی بودند که با اقدامات نظامی و سیاسی خود، به دنبال تثبیت قدرت و کاهش وابستگی به مرکز خلافت برآمد. این پژوهش با استفاده از نظریه سیستم جهانی والرشتاین به بررسی جایگاه حمدانیان در نظم سیاسی و نظامی آن دوره می پردازد. سؤال اصلی این پژوهش این است که چگونه می توان اقدامات نظامی حمدانیان علیه خلافت عباسی را در چارچوب نظریه سیستم جهانی تبیین کرد؟ بر اساس این نظریه، خلافت عباسی به عنوان مرکز قدرت در نظام جهانیِ آن زمان تلاش می کرد تا کنترل خود را بر نواحی پیرامونی حفظ کند، درحالی که حمدانیان به عنوان نیرویی نیمه مستقل، از طریق جنگ ها، اتحادها و شورش های نظامی، در صدد تثبیت جایگاه خود بودند. یافته های پژوهش نشان می دهد حمدانیان از یک سو با امتناع از پرداخت خراج، حمایت از جریانهای مذهبی مخالف (شیعیان و خوارج)، و اتحاد تاکتیکی با فاطمیان، به مقابله با هژمونی مرکز پرداخت؛ و از سوی دیگر، به دلیل محدودیتهای ساختاری نتوانست به طور کامل از دایره نفوذ عباسیان خارج شود.

اجتماع سقیفه بنی ساعده، نخستین صحنه شکل گیری قدرت پس از رحلت پیامبر(ص)، نقطه عطفی تعیین کننده در تاریخ سیاسی اسلام بود. این رخداد، صرفاً در انتخاب خلیفه اول خلاصه نمی گردد، بلکه آغازگر سازوکارهایی شد که در دهه های بعد، منازعات فکری و نظامی میان مسلمانان را رقم زد. بر پایه نظریه «انتقال قدرت در جوامع قبیله ای»، این پژوهش، مناسبات اجتماعی و سیاسی منتهی به برتری جناح قریش در سقیفه را بازبینی می کند. سؤال اصلی: چگونه ساختار قبیله ای عرب صدر اسلام و رقابت های دیرینه قریش و انصار، مسیر جانشینی پیامبر(ص) را از مشروعیت دینی به مقبولیت عرفی سوق داد؟ تحقیق حاضر با روش توصیفی–تحلیلی و با تکیه بر منابع تاریخی اهل سنت و شیعه نشان می دهد که بحران جانشینی، بازتابی از کشمکش منزلت و اقتدار اجتماعی بود. در این فرایند، غلبه عنصر قبیله ای موجب شد که نظام خلافت بر پایه انتخاب سیاسی استوار گردد. نتیجه اینکه واقعه سقیفه، الگوی انتقال قدرت در جامعه ای قبیله محور را شکل داد که در آن پیوندهای نسبی، اتحادهای گروهی و حفظ وحدت اجتماعی بر معیارهای دینی پیشی گرفت و زمینه ساز درگیریهای نظامی بعدی (ردّه، جمل، صفین، نهروان و کربلا) و نیز اختلافات سیاسی آتی (خلافت های اموی و عباسی) گردید و بدین ترتیب، مبنای مشروعیت سیاسی در جهان اسلام را دگرگون ساخت.

نبرد جلولا (16 ه.ق/637 م.) از مهم ترین رویارویی های نظامی میان ایرانِ ساسانی و عرب های مسلمان در نیمه نخست سده هفتم میلادی به شمار می رود. این نبرد نه تنها یک شکست بزرگ نظامی برای ساسانیان بود، بلکه نقطه عطفی در فروپاشی مرزهای هویتی ایران و انیران محسوب می شود؛ مفهومی که بنیان ایدئولوژیک و سیاسی شهریاری ساسانی بر آن استوار بود. پرسش اصلی پژوهش حاضر این است که چگونه نبرد جلولا هم زمان به شکست نظامی و فروپاشی مرزهای هویتی ایران و انیران انجامید؟ هدف اصلی پژوهش حاضر، واکاوی ابعاد نظامی، سیاسی و هویتی نبرد جلولا و نشان دادن جایگاه آن در روند زوال ایدئولوژی (ایران و انیران) شهریاری ساسانی است. فرضیه این پژوهش بر آن است که نبرد جلولا را باید نقطه عطفی در تاریخ اواخر ساسانی دانست؛ جایی که فروپاشی نظامی ایرانشهر با گسست ایدئولوژیک و از میان رفتن مرزهای هویتی میان ایران و انیران هم زمان شد. روش و رویکرد پژوهش حاضر توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر منابع تاریخی و کتابخانه ای است. یافته های پژوهش حاضر نشان می دهد که ضعف ساختار نظامی و بحران در رهبری سیاسی، شکست ساسانیان در جلولا را رقم زد؛ شکستی که با فروریختن مرزهای جغرافیایی و نمادین ایران و انیران، مسیر فروپاشی نهایی دولت ساسانی و گسترش سریع اسلام در ایران را هموار ساخت.

فرآیند شکل گیری حدیث و منشأ آن، پژوهشگران را با پرسش های بسیاری روبه رو کرده است. امروزه پژوهش های جامعه شناختی و روان شناسی می تواند به  عنوان یاری گر مطالعات اسلامی مورد استفاده قرار گیرد. با ارزیابی احادیث، می توان گروهی از احادیث را بازگویی خاطرات صحابه از رسول خدا (ص) ، پس از رحلت ایشان، دانست. خاطرات صحابه، پای مقوله هایی، چون جامعه شناسی حافظه، تأثیرات جامعه بر ساخت بین الأذهانی خاطرات و کارکردهای حافظه را به پژوهش بازمی نماید. خاطره حدیثی، بازآفرینی رفتار یا فعلی از رسول (ص) است که به  عنوان خاطره ای در مغز و حافظه شاهدان نقش بسته است. مغز، این خاطره را در چهارچوب تصویر و موقعیتی اجتماعی ذخیره کرده است و در زمان یادآوری، آن را بر اساس اکنون، نیازمندی های امروزی و در راستای کارکردی اجتماعی بازآفرینی می کند. این پژوهش درصدد پاسخ گویی به چگونگی فرآیند بازآفرینی خاطرات صحابه در چهارچوب حدیث و مؤلفه های اجتماعی مؤثر در ساخت آن با بهره گیری از نظریه حافظه جمعی «موریس هالبواکس» است. خاطرات و تجربیات مشترک اعضای یک جامعه یا گروه، زمینه شکل گیری حافظه جمعی را به  وجود می آورد. پژوهش حاضر، در رویکرد تاریخی خود به تبیین ایده خاطرات حدیثی، زمینه های شکل گیری آن و واکاوی عناصر اجتماعی مؤثر در ساخت خاطرات می پردازد. بررسی موردی حدیث «إِذَا جَاوَزَ الْخِتَانُ، الْخِتَانَ فَقَدْ وَجَبَ الْغُسْلُ» در چهارچوب یک خاطره، نشان داده که مفاهیمی، چون «سیاست حافظه»، «حافظه عامه پسند»، «پویایی حافظه» و «تداوم و تجدد» در بازآفرینی این خاطره حدیثی و شکل گیری حافظه جمعی، نقش آفرینی کرده است.

کتیبه های به جای مانده از آغاز دوره اسلامی در سراسر ایران از منزلت والایی برخوردارند که عقاید و اندیشه مردمان را در خود حفظ کرده است. کتیبه هایی که بر محراب مساجد کار شده اند جزو عناصر مهم این بناها هستند و مطالعه محتوای آن ها بخشی از این عقاید را آشکار می سازد. این پژوهش با هدف بررسی متون محراب دوره عباسی تا پایان قاجار صورت پذیرفته و این پرسش مطرح است که «کتیبه ها از چه متن و مضامینی برخوردارند و در طول دوره مورد بررسی با چه تغییراتی مواجه بوده اند؟». برای شناخت محراب نوشته ها بعد از شناسایی مساجد جامع کشور، 21 محراب به عنوان پایه تحلیل و تطبیق انتخاب شد. روش تحقیق، توصیفی _ تطبیقی بوده و شیوه جمع آوری اطلاعات از طریق مطالعات کتابخانه ای و بازدید میدانی صورت گرفته است. نتایج بررسی ها نشان می دهد که محتوای محراب ها تلفیقی از آیات قرآن، احادیث، اذکار، ادعیه، عبارات اعتقادی و اشعار است. به رغم فاصله زمانی زیاد بین ساخت آثار، تغییر دوره های حکومتی و با توجه به نمونه های آیات و روایات، تعدّد تکرار استفاده از سوره های آل عمران، اسری، آیت الکرسی، جمعه و مؤمنون نسبتاً همانند دیده شد که می توان به اهمیت موضوع آن در بین مسلمین پی برد. پس از دوره صفاری احادیثی در رابطه با اهمیت نماز و مسجد، حدیث عشره مبشره و حدیث جابر بر پهنه محراب ها نمودار گشته است. ذکر اسامی خداوند و عبارات تجلیل از پیامبر و امامان بیشترین سهم را در نوشتار محراب ها داشته اند. برای نخستین بار در دوره صفوی و قاجار ورود ابیات و اشعار با موضوع یادکرد امامان و وصف مسجد مشاهده شده است.

حاجی میرزا زین العابدین شیروانی (۱۱۹۴-۱۲۵۳ق./ ۱۷۸۰-۱۸۳۷م.) از مشایخ طریقت صوفی نعمت اللهیه در دوره قاجاریه بود که نزدیک به چهار دهه از عمر خود را با هدف کشف حقیقت و معرفت نفس به سیرو سیاحت در سرزمین های مختلف اسلامی سپری کرد. او مشاهدات خود را در سه سفرنامه مهم با عناوین ریاض السّیاحه ، حدائق السّیاحه و بستان السّیاحه ثبت نمود. قفقاز ازجمله مناطقی بود که جغرافیای طبیعی، جغرافیای انسانی و قومی مناطق مختلف آن مورد توجه شیروانی قرار گرفته است. قفقاز بخشی از قلمرو ایران بود که توسط روس ها جدا شد و بازدید شیروانی از قفقاز در این برهه حساس تاریخی، اهمیت گزارش های او درباره این منطقه را برجسته می سازد. هدف پژوهش حاضر، بازخوانی و نقد بازنمایی جغرافیای تاریخی قفقاز در این آثار است. بدین منظور، با بهره گیری از رویکرد انتقادی و روش نقد تاریخی، داده های جغرافیایی و تاریخی موجود در سفرنامه های شیروانی بررسی و با منابع پیشین مقایسه شد. یافته ها نشان می دهند اگرچه گزارش های شیروانی درباره قفقاز در بسیاری موارد متکی بر آثار مورخان و جغرافی دانان اسلامی گذشته است و اطلاعات نوآورانه کمی دارد، مشاهدات عینی شیروانی، به ویژه در زمینه ترکیب جمعیتی، تنوع زبانی، مذاهب و ویژگی های فرهنگی برخی شهرهای قفقاز، ارزشمند و منحصربه فرد است. نوآوری این مقاله در آن است که با نگاهی انتقادی، نقش سفرنامه های شیروانی را در تداوم و در عین حال بازآفرینی سنت جغرافیای تاریخی اسلامی درباره قفقاز برجسته می کند

آموزه های ایدئولوژیک از ارکان اساسی در شکل گیری حکومت ها و نظام های اجتماعی به  شمار می روند. این آموزه ها روابط قدرت را تنظیم، مشروعیت حاکمان را تبیین و جهت گیری سیاست های داخلی و خارجی را تعیین می کنند. هر نظام سیاسی بر پایه چهارچوبی ایدئولوژیک استوار می شود که ارزش ها، قوانین و ساختارهای آن را تعریف می کند. این چهارچوب، حوزه های گوناگونی از اقتصاد و فرهنگ گرفته تا مذهب، هنر و حتی معماری را تحت تأثیر قرار می دهد. در ایرانِ عصر صفوی، این آموزه ها نه تنها ساختار سیاسی و اجتماعی را متحول کردند، بلکه سبک های هنری و معماری را نیز عمیقاً تحت الشعاع خود قرار دادند. صفویان با تکیه بر مشروعیت مذهبی و تمرکز قدرت، بخشی از هویت سیاسی و فرهنگی خویش را در قالب معماری شهری و بناهای باشکوه به نمایش گذاشتند. یکی از برجسته ترین جلوه های این تأثیرگذاری را می توان در مسجد شیخ  لطف الله اصفهان مشاهده کرد. پرسش اصلی این پژوهش آن است که آموزه های شیعی در هنر و معماری عصر صفویه، با تأکید بر مسجد شیخ  لطف الله، چگونه بازتاب و نمود یافته است؟ این پژوهش با به کارگیری روش تاریخی و رویکردی توصیفی - تحلیلی و با اتکا بر منابع کتابخانه ای و مشاهده میدانیِ آثار هنری، در پی پاسخ به این پرسش است. به  نظر می رسد حاکمان صفوی با به کارگیری هدفمند آموزه ها در عرصه هنر و معماری، از آن به  عنوان ابزاری مؤثر برای مشروعیت بخشی و ترویج مذهب تشیع بهره برده اند و مسجد شیخ  لطف الله را به نمادی برجسته از معماری سیاسی مذهبی شیعه تبدیل کرده اند.

هم زمان با عصر صفوی (سده 16-18م./ 10-12ق.) تکاپوهای جغرافیایی اروپائیان از ایران، این بار در قالب ترسیم نقشه های جغرافیایی، وضعیت جدیدی به خود گرفت. علاوه بر تعدّد نقشه ها، تنوّع اطلاعات درج شده در آنان درباره مشخصه های جغرافیایی ایران، از جمله توصیف چهره طبیعی ایران، قابل توجه است. از آنجا که نقشه نگاران اروپایی به اندازه سفرنامه نویسان دست به مطالعات میدانی و پیمایشی نمی زدند، بعضاً برخی خطاهای ادراکی درباره یک جای نام ایرانی در نقشه هایشان بازتاب پیدا می کرد. در همین راستا، هدف مقاله پیشِ رو آن است تا نحوه نامگذاری و مکان گزینی رودخانه ای با نام «بند امیر» در کرانه های شمالی خلیج  فارس را در نقشه ای که «گیوم دولیل» [1] فرانسوی در سال 1702م./ 1113ق. از ایران و سرزمین های پیرامونی آن ترسیم کرد، مورد بررسی قرار دهد. پرسش مقاله این است که «ریشه تاریخی نام "بند امیر" در نقشه دولیل که در کرانه های شمالی خلیج  فارس مکان گزینی شده چیست و تا چه اندازه مکان یابی وی با واقعیت های جغرافیایی معاصر صفوی، همخوانی دارد؟». روش این مقاله، توصیفی -تطبیقی است. یافته های مقاله الگویی از تعارض جغرافیای ذهنی نقشه نگار با واقعیت های سرزمینی صفویان را نمایان می سازد؛ به طوری که رودخانه ای با نام «بند امیر»، نه تنها دارای هوّیت جغرافیایی مستقل در کرانه های شمالی خلیج  فارس نبود، بلکه با واقعیت های سرزمینی صفویان در ایالت فارس نیز همخوانی نداشت. درواقع دولیل، از یک سو متأثر از خطایی ادراکی توسط سفرنامه نویسان و نقشه نگاران پیشینی و از سوی دیگر شهرت تاریخی بند مشهور به امیر، منتسب به عضدالدوله بویهی، این نام را به «رودخانه سکّان» یا «قره آغاج» بعدی، اطلاق کرد.    

روحانیان زرتشتی یکی از مهم ترین نهادها و طبقات دوران ساسانی بودند که تقریباً برای خود حق مداخله در تمامی شئون زندگانی مردم را از پایین ترین سطوح تا عالی ترین سطوح این جامعه قائل بودند. باوجوداین به درستی شناخته نشده اند و مجهولات بسیاری درباره آنها وجود دارد. درمقاله پیش رو که اطلاعات آن به شیوه کتابخانه ای گردآوری شده و روش پژوهش آن توصیفی-تحلیلی است، در دو بخش در جهت روشن ساختن گوشه هایی از وضعیت این طبقه مهم به پژوهش پرداخته شده است. در بخش نخست این باور به چالش کشیده شده است که رییس طبقه موبدان زرتشتی حق عزل شاهان را دارا بوده و در مسئله تعیین شاه تأیید نهایی با او بود و در بخش دوم با نگاهی به چگونگی ارتباط میان روحانیان زرتشتی و مبلغان روبه افزایش مسیحی نشان داده شده که عملاً دین زرتشتی که دین رسمی شاهنشاهی هم بود بازیچه دست سیاست و سیاستمداران دوران ساسانی بوده است و روحانیان و به ویژه رییس و بزرگ آنها گاه برخلاف مصالح مذهبی برای حفظ منافع طبقه ممتاز جامعه، که خود هم جزوی از آن بود، از دغدغه های مذهبی و دینی صرف نظر می کرد. 

نقوش جعبه ای موسوم به سریرا که از معبدی بودایی در محوطه سوباشی1 در شهر کوچا2 در غرب چین به دست آمده، شواهدی از ترکیب هنر ساسانی، بودایی و بومی را نشان می دهد. در همین راستا در پژوهش حاضر سعی بر آن است تا به پرسش پیشِ رو پاسخ داده شود: 1- نقوش به کار رفته در جعبه سریرا بازتاب دهنده کدام یک از باورهای مذهبی ایرانی-ساسانی است؟ 2- تأثیرگذاری هنری ایران دوره ساسانی بر کشورهای شرق فلات ایران، براساس نقوش جعبه سریرا بیشتر شامل چه نقوش و مضامینی است؟ بر اساس فرضیات مطرح شده، نقوش به کاررفته در جعبه سریرا بازتاب دهنده برخی مفاهیم مذهبی و نمادین دوره ساسانی هستند که نمونه های آن ها در قلمرو ساسانی، آسیای میانه و چین، به ویژه در امتداد مسیر جاده ابریشم مشاهده می شود. از مهم ترین نقوش مذهبی به کار رفته می توان به عناصری در ارتباط با جلوه های بصری فرهّ ی ایزدی اشاره کرد. هنر و باورهای مذهبی ساسانیان از طریق مبادلات تجاری، اهدای هدایای سلطنتی، مهاجرت سغدی ها و دیگر اقوام ایرانی تبار به چین راه یافت و آثار هنری آن مناطق را تحت تأثیر خود قرار داد. منطقه کوچا به دلیل قرارگیری در مسیر جاده ابریشم، یکی از شهرهای پرتردد و کاروان رو به شمار می آمد و شاهد ورود مسافران، و به تبع آن، حضور هنرمندان، خنیاگران و دیگر اقشار جامعه آن روزگار از ایران و دیگر کشورها بود. کوچا به تدریج به شهری تبدیل شد که موسیقی و نواختن سازهای ایرانی نظیر چنگ و بربط در آن جایگاهی والا یافت؛ در نتیجه، کوچا را می توان یکی از بهترین مکان ها برای مطالعه تأثیر هنر ساسانی بر هنر چین در نظر گرفت. با وجود اهمیت موضوع، تاکنون پژوهش مستقلی در خصوص عناصر ساسانی-ایرانی موجود در نقوش این جعبه صورت نگرفته است. پژوهش حاضر از نوع نظری بوده، با رویکردی تحلیلی-تطبیقی انجام گرفته و گردآوری اطلاعات آن به شیوه کتابخانه ای و با بهره گیری از منابع در دسترس صورت پذیرفته است.

ایالت اصفهان همراه با دیگر نواحی مرکزی فلات ایران در دهه های نخست قرن یکم هجری به فتح عرب درآمد. این فتح همراه با تبعات و تغییرات اجتماعی چشم گیری بود. پرسش بنیادین پژوهش این است که طبقات اجتماعی ایالت اصفهان از دوره سقوط ساسانیان تا ظهور عباسیان چه تغییراتی به خود دیدند؟ این پژوهش با بهره گیری از منابع کتابخانه ای و روش توصیفی- تحلیلی به بررسی موضوع پرداخته است و نتیجه می گیرد که بدلیل اثرات عمیق فتح و پیامدهای ناشی از آن، برخی طبقات اجتماعی دچار تغییرات ماهیتی بنیادین شدند. برخی از آنها مانند طبقه کشاورزان تقریباً با کارکرد قبلی به حیات خود ادامه دادند. برخی مانند طبقه نظامیان پس از فروپاشی ساسانیان از بین رفتند و باقیمانده آنها در لشکر اعراب مستحیل شدند. بعضی طبقات نیز مانند کاتبان و عالمان دینی همراه با مهاجرت عرب با دین جدید و سلطه ایشان، به اقتضای حکومت اعراب مسلمان بوجود آمده یا از دل روحانیت زردشتی منشعب گشتند. بسیاری از کاتبان و علمای مسلمان بازمانده های خاندان های کهن و روحانیون زردشتی بودند.

پژوهش های علمی و میدانی-آزمایشگاهی در حوزه آثار تاریخی و فرهنگی با چالش های متعددی روبرو هستند، از جمله بی توجهی به اولویت علوم آزمایشگاهی در سیاست گذاری ها و برنامه های اجرایی، نبود یا ضعف تجهیزات و امکانات آزمایشگاهی مناسب و کارآمد، عدم تخصیص منابع مالی کافی برای پژوهش های آزمایشگاهی، و نبود یا ضعف مقررات برای نظام مند کردن نمونه برداری از اشیاء و آثار تاریخی. نمونه برداری، اساس بسیاری از پژوهش های آزمایشگاهی مبنای میراثی است که فراتر از مقررات علمی، نیازمند چارچوب مشخص و روشنی از مقررات حقوقی است؛ چارچوبی که الزامات و ملاحظات قانونی داخلی کشورها را، به ویژه در صدور مجوزهای نمونه برداری از اشیاء و بافت های تاریخی، رعایت کند. فرایند نمونه برداری و انجام آزمایش از نمونه های آثار تاریخی، به ویژه در باستان سنجی، تحت تأثیر محدودیت های سیاسی و امنیتی قرار دارد. محدودیت ها، دسترسی به روش ها و فناوری های پیشرفته را برای پژوهش های فرهنگی و تاریخی دشوار ساخته و از سوی دیگر، نیاز به انجام چنین پژوهش هایی در خارج از کشور، وابستگی به مراکز خارجی را در ایران افزایش داده است. در شرایطی که نوسان روابط سیاسی با کشورهای پیشرفته (عمدتاً غربی) مانع از اقدامات مؤثر در فعالیت های آزمایشگاهی–مانند واردات تجهیزات، راه اندازی آزمایشگاه های جامع و پیشرفته، یا ارسال نمونه به آزمایشگاه های مرجع خارجی – می شود حداقل می توان بر تدوین قوانین و دستورالعمل هایی تمرکز کرد که فرآیند نمونه برداری در داخل کشور را تسهیل و نظام مند سازد. این رویکرد، پژوهش ها را با کم ترین موانع اداری و فنی و دور از سلایق فردی و نگرش های شخصی پیش می برد. چنین امری می تواند ابزار مناسبی برای مدیران و پژوهشگران در توجیه ضرورت پژوهش های آزمایشگاهی در عرصه میراث فرهنگی باشد، از سردرگمی و آشفتگی اداری-پژوهشی جلوگیری کند، و در نهایت بستری برای پیشرفت های علمی مستقل در علوم باستان شناختی و حفاظت بهتر از میراث فرهنگی ایران فراهم آورد.

یکی از پیش زمینه های انقلابِ مشروطه ایران برآمدنِ گفتاری الاهیاتی بود که بر اقتصاد و سیاستِ آن روزگار تاثیر می گذاشت. ضعف و ناتوانی اقتصادی ایران در برابرِ سرمایه داری گسترش یابنده جهانی در عصرِ امتیازات و خصوصا با امتیازِ تنباکو عیان گشت و به اوجِ خود رسید. رخداد تنباکو صف بندی الاهیات در برابرِ استبداد و استعمار بود. بعد از نهضتِ تنباکو و به پیوستِ آن، گونه ای از الاهیاتِ اقتصادی شکل گرفت که داعیه اش خودکفاییِ اقتصادی در برابرِ بیگانگان، تکیه بر تولیدِ ملی، تاکید بر فرهنگِ کار و تولید ثروت بود. آموزه های آن بی شباهت به آموزه های مذهبِ پروتستان و کنشِ معطوف به رستگاری اینجهانی مومنان و نیز تاثیرِ آن در شکل گیری سرمایه داری و بنگاه های تولیدی غربی نبود. در اینجا هم نظیر آنچه که بر جنبشِ پروتستانتیسم رفت، شاهد شکل گیری گونه ای از الاهیاتِ اقتصادی هستیم که هدف خود را رستگاری اینجهانی و خودکفایی مومنان اعلام می کند. این مقاله با بهره از روش تحلیلی و تبینی ماکس وبر در خصوص آموزه های پروتستانتیسم و شرایطِ امکانِ ظهورِ بنگاه های کسب و کارِ سرمایه دارانه در غرب، تاثیرِ الاهیاتِ اقتصادی سیدجمال الدین واعظ اصفهانی بر شکل گیری کنشی اقتصادی و تجسمِ عینی آن در تاسیسِ «شرکتِ اسلامیه» را مورد بررسی قرار می دهد.