درخت حوزه‌های تخصصی

مفهوم "موت" که در فارسی از آن به "مرگ" تعبیر می شود، از دیرباز مورد توجه ویژه فیلسوفان، عرفا، متکلمان و مفسران اعم از مسلمان و غیر مسلمان بوده است. موضوعاتی از قبیل ضرورت مرگ، علت مرگ، انواع مرگ، کیفیت مرگ و . . . توسط ایشان مطرح و هر گروه بر اساس مبانی نظری و اعتقادی خود به آن پرداخته است. در قرآن کریم نیز خداوند مفهوم "موت" را مطرح کرده و همه انسان ها را در مسیر برخورد با آن قرار داده است. آن چه برای انسان محسوس است و با آن به صورت ملموس برخورد و به آن آگاهی دارد، مرگ در دنیاست. بالاخره انسان روزی از این دنیا رخت برخواهد بست. به باور همه مفسران قرآن کریم و محدثان و عالمان مسلمان، پس از روز قیامت و ورود مومنان به بهشت، دیگر مرگی برای آنان نخواهد بود و هر انسان در مرتبه ای از بهشت که برای او تدارک شده است، تا ابد از نعمات الهی بهره مند است. در این مقاله با توجه به جاودانگی ابدی انسان در بهشت، به این حقیقت تصریح شده است که، انسان ها در بهشت نیز عوالم مختلف را در مسیر تکامل خود به سوی حق تعالی تجربه خواهند کرد و این گونه نیست که پس از سکونت در بهشت با همه ویژگی هایش از عالمی به عالم دیگر انتقال نیابد. همچنین با استفاده از آیات قرآن و روایات و بهره گیری از روش توصیفی – تحلیلی و بازشناسی مفهوم "موته الاولی"، رخداد "موت" در بهشت اثبات شده است.

قرآن کریم دارای ابعاد گوناگونی از اعجاز است که اعجاز بیانی یکی از وجوه آن می باشد و بدان معناست که همه واژگان و عبارات قرآن در جایگاه مخصوص خود قرار گرفته اند و هیچ واژه و عبارتی را نمی توان جایگزین آن ها نمود. صفت «خبیر» یکی از صفات الهی است که در 45 آیه از قرآن ذکر شده و به معنای آگاهی از کنه اشیاء، اسرار، نیات و ...است. پژوهش حاضر در پی پاسخ به این سوال است که آیا در میان همه آیاتی که به این صفت ختم می شوند، می توان ارتباط معناداری یافت و از این طریق اثبات نمود که هیچ کلمه ای در قرآن بدون حکمت بکار نرفته و میان آیاتی که به انتهای مشابهی می رسند ارتباط موضوعی یکسانی وجود دارد؟ برای پاسخ به این سوال از روش تحقیق تحلیل مضمون استفاده شده است. با تحلیل مضمون این آیات، 45 مضمون پایه، 4 مضمون سازمان دهنده و دو مضمون فراگیر به دست آمد. مضامین فراگیر آیات عبارتند از: " آگاهی خداوند از امور دنیوی ظاهری و باطنی" و" آگاهی خداوند از امور اخروی ظاهری و باطنی " که با دستیابی به این دو مضمون فراگیر، وحدت رویه و انسجام محتوایی آیات دربردارنده صفت خبیر به اثبات رسید.

تفسیر «الجامع»، تألیف دکتر محمّد عبدالستار السیّد از کشور سوریه است که در بحبوحه تحوّلات سالیان اخیر این کشور به رشته تحریر در آمده و یکی از مهمترین تفاسیر معاصر در سوریه به شمار می رود. داعیه اندیشه تقریب گرایانه مؤلّف آن که در جای جای تفسیرِ خود به آن اشاره کرده است، اهمیت بررسی دیدگاه های تفسیری دکتر عبدالستار را به ویژه درباره آیات مرتبط با فضائل اهل بیت(ع) بیشتر می کند. پژوهش حاضر به شیوه توصیف و تحلیل محتوا، به بررسی این آراء و اختلاف آنها با دیدگاه دیگر مفسّران، به ویژه آیت الله جوادی آملی پرداخته است. یافته های پژوهش نشان می دهد با وجود اینکه دکتر عبدالستار در تفسیر خود سعی نموده به ایجاد وحدت میان فرقه های مختلف بپردازد و در جای جای تفسیر خود بر اتحاد در برابر دشمن صهیونیست به خصوص در کشور سوریه تأکید نموده است، ولی برخورد وی با این دسته از آیات عمدتاً سکوت و گذر از تفسیر مبنایی و دقیق این آیات است. با بررسی موشکافانه این تفسیر می توان گفت ایشان با وجود روایات شأن نزول که به طور صریح بر فضائل اهل بیت علیهم السّلام به ویژه امیر مؤمنان علی(ع) دلالت دارد، به آسانی از کنار آنها گذشته است و با وجود روایات معتبر در منابع حدیثی نزد عامّه در این زمینه که ایشان در موضوعات دیگر به کرّات به آنها ارجاع داده است هیچگونه استناد و اشاره ای به این روایات در این تفسیر دیده نمی شود.

تحلیل گفتمان انتقادی به عنوان یکی از رویکردهای نوین در مطالعات میان رشته ای، با تمرکز بر پیوند ناگسستنی زبان و جامعه، امکان واکاوی لایه های پنهان متون را فراهم می آورد. این رویکرد با عبور از مرزهای تحلیل صرفِ زبانی، به کشف روابط قدرت و بازتولید ایدئولوژی در متن می پردازد. لذا می تواند الگویی نوین برای تحلیل گفتمان متون دینی و تبیین مبانی تفسیری اسلامی ارائه دهد. قرآن کریم به عنوان متن مقدس دینی، از ظرفیت های بی نظیری در تحلیل گفتمانی برخوردار است. قصص قرآنی به ویژه داستان پیام آوران الهی، افزون بر جنبه های تاریخی و اعتقادی، دارای آموزه های عمیق تربیتی و اجتماعی است که با بهره گیری از رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی می توان به واکاوی ابعاد مختلف آنها پرداخت. از این رو پژوهش حاضر با روش توصیفی – تحلیلی و با بهره گیری از مدل سه سطحی فرکلاف (توصیف، تفسیر و تبیین)، به تحلیل داستان حضرت یونس(ع) در قرآن کریم پرداخته است. یافته های تحقیق نشان می دهد که قرآن کریم با به کارگیری ظرفیت های زبانی در این داستان، گفتمان توحیدی را در تقابل با گفتمان شرک آمیز بازتولید می کند. افزون بر آن واکاوی سیر تحول عاطفی حضرت یونس (ع) از خشم به توکل، این داستان را به الگویی جهان شمول برای مدیریت بحران های روحی بدل کرده است.

از جمله فرازهای قرآنی، که مفسران در فهم آن اختلاف نظر دارند، عبارت «سَبْعاًمِنَ الْمَثانی » در آیه87 سوره حجر است. فضای کلیِ سوره حجر، حاکی ازآن است، که رسول خدا (ص) در آن روزگار، آماجِ نامهربانی ها قرارداشته و همین مساله می توانسته قوای ایشان را در انجام ماموریت شان، بکاهد؛ ازاین رو، لازم می آید، خداوند، ایشان را پشتیبانی نموده و دلزدگی های شان را بزُداید؛ لذا بر ایشان منّت نهاده و به دوقوّه «سَبْعاًمِنَ الْمَثانی » و «الْقُرْآنَ الْعَظیمَ» مجهزشان می سازد. بیشترِ مفسران، «الْقُرْآنَ الْعَظیمَ» را «کل قرآن» دانسته اند؛ همچنین بررسی تفاسیر، در ادوار گوناگونِ تاریخی نشان می دهد، درمجموع، دومعنای «فاتحه الکتاب» و «سبع طوال» به ازای واژه «سَبْعاً»؛ و سه معنای تکرارشدنی، ثنای الهی و کل قرآن به ازای واژه «الْمَثانی »، طرفداران فراوانی را به خود اختصاص داده اند. واکاوی توصیفی-تحلیلیِ این دیدگاه ها تا رسیدن به دیدگاه صواب، مساله نوشتار حاضر قلمدادمی گردد؛ بدین قرار، حرف «مِن» در «سَبْعاًمِنَ الْمَثانی »، «بیانیه» و دراین صورت، «سَبْعاً» عبارت از «الْمَثانی » خواهدشد؛ ازسوی دیگر، «الْمَثانی » نیز در روایات و بیان محدثان، به «اهل بیت (ع)» تاویل شده است؛ لذا برآیند این مولفه ها، ترکیب «السبع المثانی» را پدید خواهدآورد، که معنای تاویلیِ آن، «اهل بیت (ع)» می باشد. بدیهی است، این نوع از تاویل، به دلیل ابتنای بر روایات، از مظاهر تاویل های ذوقی و بعید شمارنمی گردد.

با توجه به جایگاه ویژه نظریه هرمنوتیک پل ریکور در کشف لایه های معنایی پنهان و نفوذ گسترده آن در مطالعات تفسیری معاصر، مسأله اصلی این پژوهش، بررسی امکان همسویی مبانی این نظریه با غایت و کارکرد روایات تأویلی در اندیشه اسلامی است. این پژوهش با روشی توصیفی-تحلیلی و با رویکرد تطبیقی، هفت روایت تأویلی شاخص را که توسط آیت الله جوادی آملی تفسیر شده اند، در چارچوب نظریه ریکور مورد تطبیق قرار داده است. یافته ها نشان می دهد که روایات تأویلی در اندیشه آیت الله جوادی آملی حامل معانی ثابت و الهی هستند، درحالی که هرمنوتیک ریکور بر ساخت معنا در فرآیند متن تأکید دارد. در نقش مؤلف، تقابل بین اصالت قصد معصوم(ع) در نظریه تأویل و مرگ مؤلف در دیدگاه ریکور مشاهده می شود. در هدف نهایی، کشف حقیقت متعالی در تقابل با تولید معنای جدید قرار می گیرد و معیارهای صحت معنا در انسجام درونی خوانش متن قرار دارد. در جایگاه سنت، سنت به مثابه مرجع معتبر در مقابل سنت به عنوان پیش فهمی که باید با آن ارتباط برقرار کرد، قرار می گیرد. در رابطه با عینیت نیز کشف واقعیت عینی در برابر بازآفرینی جهان ممکن متنی قرار دارد. نتیجه حاکی از آن است که علی رغم اشتراکات ظاهری در توجه به سطوح چندگانه معنایی، دو دیدگاه در تقابل یکدیگر قرار دارند. هرمنوتیک ریکور با محوریت خواننده و ساخت معنا، در برابر تأویل با محوریت متن و کشف حقیقت ثابت قرار می گیرد. این فرآیند روشمند، در نهایت به آشکارسازی محدودیت های رویکرد هرمنوتیکی در مواجهه با متون وحیانی انجامیده است.

چگونگی کاربست تأویل در سنت های امامیه و اسماعیلیه، بازتاب تفاوت های بنیادین این دو مکتب در مرجعیت معرفت دینی، نسبت عقل و نقل و جایگاه ظاهر و باطن است. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی با رویکرد تطبیقی، الگوهای تأویل آیات قرآن را در دو اثر شاخص قرن پنجم هجری، یعنی «التبیان» شیخ طوسی و «وجه دین» ناصر خسرو، بررسی می کند. پژوهش حاضر ضمن استخراج مبانی نظری تأویل در هر دو اثر، میزان پایبندی عملی مؤلفان به اصول روش شناختیِ اعلام شده و نیز تأثیر زمینه های تاریخی–اجتماعی بر جهت گیری تأویلی آن ها را تحلیل می نماید. یافته ها نشان می دهد که تأویل در «التبیان» در چارچوب عقل گرایی امامی، اتکاء به قواعد زبانی و حجیت نقل، و با حفظ مرزهای ظاهر شریعت سامان یافته و شیخ طوسی در مقام عمل تفسیری به این منطق روشی وفادار مانده است. در مقابل، ناصر خسرو در «وجه دین» با محوریت اصل امامت و تعلیم، تأویل را در قالبی نمادین، مراتب مند و متأثر از دستگاه فلسفی اسماعیلی پی می گیرد که در آن نقش تغییر ماهیت نقل از سنت حدیثی به سنت تعلیمیِ امام محور و کاربست رموز و ساختارهای عددی برجسته است. برآیند این مقایسه نشان می دهد اختلاف دو رویکرد، بیش از آنکه ناظر به پذیرش یا نفی عقل و نقل باشد، به تفاوت در مرجع کنترل تأویل و نسبت آن با ظاهر شریعت در دو سنت امامی و اسماعیلی بازمی گردد.

قرآن کریم با بهره گیری از الگوی فرعون، تصویری جامع و ساختاریافته از «مستکبران» ارائه می دهد که فراتر از روایت تاریخی صرف، قابلیت بسط به نظام های سلطه گر معاصر را دارد. پژوهش حاضر با روش توصیفی‑تحلیلی و با مراجعه به تفاسیر معتبر، در پی شناسایی مؤلفه های رفتاری فرعون در قرآن و سپس بسط آنها به جریان استکبار جهانی امروز است. بر اساس یافته های پژوهش، هفت مؤلفه رفتاری بنیادین از تصویر فرعون قرآنی قابل استخراج است: تکذیب حق، استکبارورزی، خودبرتربینی، طغیان و سرکشی، تهدید و ارعاب، تحمیق و تخدیر عقول، و گمراه سازی. این مؤلفه ها در سه سطح شناختی (باورهای کاذب)، رفتاری (اقدامات عملیاتی) و ارزشی‑هویتی (جهان بینی خودخدابنیان) قابل تحلیل هستند. بسط این الگو به نظام سلطه معاصر نشان می دهد که «هندسه رفتاری استکبار» در طول تاریخ ثابت مانده و تنها ابزارهای آن تغییر کرده است؛ از انکار حقیقت در رسانه های جریان اصلی تا تحریم های فلج کننده، از صنعت سرگرمی و تحمیق توده ها تا جنگ روایت ها و تخریب شخصیت رهبران مقاومت. نظریه «تصویرشناسی رفتاری» قرآنی می تواند به عنوان یک چارچوب تحلیلی بومی برای جریان شناسی استکبار جهانی در علوم سیاسی، دانش سازمان و مدیریت، ارتباطات و مطالعات منطقه ای مورد استفاده قرار گیرد.

مقام صبر در عرفان اسلامی، فراتر از یک فضیلت فردی، به عنوان یکی از ارکان اصلی سلوک الی الله و نیرویی تمدن ساز در روابط انسانی تلقی می شود. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و استناد به آیات قرآن کریم، روایات اهل بیت(ع) و آرای عارفان برجسته، به تبیین کارکردهای مقام صبر در استحکام روابط خانوادگی می پردازد. خانواده در منظومه معرفتی اسلام، کانون مودّت، رحمت و آرامش روحی و بستر اصلی تربیت اخلاقی و معنوی معرفی شده است. صبر در این عرصه، نقش محوری در مدیریت تعاملات زناشویی، تحمل چالش های معیشتی، تربیت فرزندان، و مواجهه با ابتلائات و تقدیرات الهی ایفا می کند. این فضیلت، با تبدیل خانه به «خانقاه حقیقی سالک»، ناملایمات را به فرصت های تزکیه نفس و تعالی جمعی بدل می سازد؛ از صبر در ارتباطات عاطفی و معاشرت بالمعروف گرفته تا صبر عاشقانه در تنگناهای اقتصادی، صبر تربیتی به عنوان جهاد اکبر خانوادگی، و نهایتاً صبر توحیدی به مثابه تسلیم و رضا در برابر قضای الهی. نتایج نشان می دهد که صبر نه تنها مانع فروپاشی پیوندهای خانوادگی در برابر تنش ها و مصائب می شود، بلکه خانواده را به محیطی امن برای رشد ایمانی، تقویت همدلی و دستیابی به قرب الهی تبدیل می کند. در نهایت، نهادینه سازی مقام صبر در روابط خانوادگی، زمینه ساز تحقق سبک زندگی توحیدی و جامعه ای اخلاق مدار و تاب آور خواهد بود.

گاهی فهم نادرست از آیات قرآن و کجراهگی در درک مراد واقعی آن و محدود کردن شناخت به معنای ظاهری آیات، منجر به انحراف معرفتی می گردد و در مواردی نیز به بدفهمی در سطح اصول دین و توحید کشانده می شود. بدین جهت گرچه می توان در تعدادی از آیات به تفسیر اکتفا کرد، اما در بعضی دیگر باید از تفسیر عبور کرده و به تأویل رسید.در قرآن کریم عده ای از آیات دارای معنای تفسیری و ظاهری و پاره ای نیز معنای باطنی و حقیقی دارند که از آن به تأویل نام برده می شود. یکی از این آیات تأویلی، آیه «4 حدید» است که به اتفاق مهمترین مفسران شیعه و سنی دارای تأویل است. اما تا کنون تأویل آیه «4 سوره حدید» در قالب یک پژوهش مستقل مورد بررسی و نقد قرار نگرفته است؛ ازین رو تلاش می شود تا با ارائه دیدگاه اندیشمندان مسلمان در حوزه علوم تفسیری مفاهیم تأویلی این ایه ارزیابی گردد و با مقایسه نظرات مختلف و نقد و تحلیل آنها به یک دیدگاه درستی دست یافت. بنابراین پژوهش حاضر که با روش تحلیلی - توصیفی به نگارش در آمده است به دنبال پاسخ به این پرسش است که تأویل واژه«معیت» در آیه فوق چیست؟ این واژه از نظر مفسرین اسلامی دارای معانی متعدد تأویلی می باشد که مهمترین این دیدگاه ها در این نگاره مورد بررسی قرار گرفته است؛ بر این اساس همه مفسرینی با«معیت»به معنی«همراهی جسمی» مخالفند،اما درتأویل«معیت» به «همراهی غیر مادی خدا با بندگان» اختلاف نظر دارند.

اسلام به عنوان جامع ترین مکتب الهی همواره نسبت به روشنگری آحاد جامعه اهتمام داشته و در این راستا با تبیین مسائل مطرح در جامعه به تشکیل نظام فکری اسلام پرداخته است.یکی از موضاعات مهم در همه اعصار جایگاه زن می باشد و مباحث اسلامی نیز به این موضوع توجه داشته همانگونه که در آیات بسیاری از قرآن کریم و روایات معصومین علیهم السلام به این مهم پرداخته شده است.لذا نظر به اهمیت این موضوع در تشکیل نظام فکری و اثبات ارزشمندی زنان در مکتب اسلامی ضرورت دارد با بررسی منابع اسلامی به این مهم پرداخت.زین جهت این نوشتار با بررسی آیات قرآن کریم درباره زنان با روشی توصیفی تحلیلی به بررسی تطبیقی جایگاه زن پیش از اسلام و پس از آن می پردازد و در صدد تبیین ارزشمندی زنان در دین اسلام می باشد و به یافته هایی دال بر بی اهمیتی،هتک حرمت و عدم توجه به زنان در ملل پیش از اسلام و توجه به ارزشمندی زنان بعد از ظهور اسلام با مصادیقی همچون نقش موثر زنان در تحکیم و پایداری جامعه،برابری زنان و مردان در اندیشه تفکری اسلام،نگاه ویژه اسلام به زنان با تشریع احکامی خاص درباره آنان و توصیه به چگونگی برخورد با زنان دست یازید.

نماز از محوری ترین مناسک عبادی اسلام و از لوازم اصلی دینداری است. سوره های قرآن در دوره های مکی و مدنی با سازوکار مشخصی به ترویج نماز پرداخته و سعی کرده اند آن را به تدریج در جامعه نهادینه سازی کنند. توجه به مراحل تبلیغ نماز در جامعه از آغاز اسلام در مکه تا پایان تثبیت آن در مدینه، الگوی مشخصی را نشان می دهد که می تواند در امور علمی و تبلیغی قابل استفاده باشد. پژوهش حاضر با توجه به سیر نزول سوره های قرآن در مکه و مدینه و با کاربست روش توصیفی تحلیلی به این نتیجه رسیده است که قرآن کریم، فرآیند فرهنگ سازی و گفتمان سازی نماز را از فرد شروع می کند و سپس وارد مراحل خانوادگی و اجتماعی می شود؛ پس از آن، کارکردهای نماز را در جامعه برمی شمارد و آن گاه به آسیب شناسی و آفت زدایی از مسائل مربوط به آن می پردازد؛ به علاوه، پس از تثبیت نماز در جامعه، همچنان به تبیین اهمیت و کارکردهای آن پرداخته و به شبهات و دشمنی های رسانه ای مخالفان در این زمینه پاسخ می دهد. این پژوهش به طور کلی، مراحل پنج گانه ای را جهت نهادینه سازی و تثبیت نماز از آغاز تا پایان نزول قرآن شناسانده است که عبارت است از: 1. معرفی نماز به مثابه آیینی معرفتی اخلاقی و مناسکی؛ 2. فرهنگ سازی نماز در سطوح فردی و اجتماعی؛ 3. گفتمان سازی و کارکردگرایی با محوریت نماز؛ 4. جامعه سازی دینی و اخلاقی در پرتو نماز؛ 5. آسیب شناسی و آفت زدایی از جامعه دینی و نمازگزار. درباره زمان بندی هر یک از این مراحل باید گفت که معرفی نماز از همان ابتدای دوره مکی صورت گرفته و پس از آن، مراحل فرهنگ سازی و گفتمان سازی به ترتیب در میانه و پایان دوره مکی به وقوع پیوسته است. مرحله جامعه سازی، در کشاکش آماده شدن مسلمانان برای هجرت به مدینه و تشکیل حکومت اسلامی پی ریزی شده و در آغاز دوره مدنی نیز همچنان به صورتی جدّی ادامه پیدا کرده است. درنهایت در پایان دوره مدنی، مرحله آسیب شناسی و آفت زدایی به صورتی مفصل تبیین شده و بر تثبیت دین قیّم با محوریت نماز تأکید گردیده است.

یکی از جنبه های مطالعات تطبیقی قرآن و عهدین، پژوهش زبانشناسی تاریخی تطبیقی واژگان این متون است. ماده ی (ح ک م) در بیشتر شاخه های زبان سامی با ساختار و معنایی نزدیک به هم وجود دارد. یکی از مشتقات این ماده، واژه ی حکیم است که در عهدین و قرآن کاربرد متنوعی دارد. پژوهش حاضر با روش کتابخانه ای بر اساس زبان شناسی تاریخی تطبیقی به بررسی ریشه ی (ح ک م) در شاخه های زبان سامی با تحلیل ساختاری و معنایی و کاربردهای آن در عهدین و قرآن و یافتن وجوه افتراق و اشتراک پرداخته-است. همچنین معناشناسی واژه مذکور بر اساس روابط همنشینی در قرآن و عهدین نیز بخشی از پژوهش است. نتایج پژوهش نشان می دهد که گستره ی معنایی حکیم در فرایند زمان محدود گردیده است. مهمترین وجه اشتراک کاربرد حکیم در عهدین و قرآن توصیف خداوند به این صفت است با این تفاوت که در قرآن 92 بار و در عهدین هر کدام یکبار آمده است.

إنّ تتبّع أنماط المقاربه للنص القرآنی لا یتأتّى إلّا من خلال الرجوع إلى تاریخ الوعی، والنظر فی تحوّلات العقلانیّه عبر أطوارها المتعاقبه، من العصر الکلاسیکی إلى العصور الحدیثه ثمّ ما بعد الحدیثه. ویتطلّب هذا الأمر فهماً لهذه الظاهره ضمن الأطر المعرفیّه الکبرى التی اضطلعت بدور فاعل ومؤثّر فی تاریخ الوعی الإسلامی. وبعباره أخرى، فإنّ تحلیل هذه الأنماط المختلفه فی مقاربه النص القرآنی فی التاریخ یتوقّف على تحدید السیاقات المعرفیّه والجذور النظریّه المرتبطه بسلسله التحوّلات الفکریّه والعلاقات التاریخیّه التی أنشأتها وأغذتها. إنّ هذه التحوّلات والعلاقات تعبّر عن تغیّرات عمیقه فی البُنى المعرفیّه التی وجّهت الفکر الإسلامی، وتکشف عن تنوّع فی أنماط العقلانیّه عبر المراحل المختلفه من تاریخه. وعلى هذا الأساس، تتولّى هذه الدراسه تحدیداً وتحلیلاً لثلاث مقاربات رئیسه فی التعامل مع القرآن: المقاربه المدرسیّه التقلیدیّه، والمقاربه الحداثیّه التجدیدیّه، والمقاربه ما بعد الحداثیّه العقلانیّه التنویریّه. کلّ واحده من هذه المقاربات تُعتبر نتاجاً لظروف معرفیّه وعلاقات خطابیه مخصوصه، وتمثّل شکلاً متمیّزاً من أشکال العقلانیّه. ویتمثّل الهدف الأساس من هذا البحث فی توضیح طرائق التوجه المختلفه إلى القرآن واستخلاص الفوارق المعرفیّه بین هذه المقاربات الثلاث. (الهدف الرئیس) وفی سبیل تحقیق هذا الهدف، تتمحور الإشکالیّه المرکزیّه للبحث حول السؤال الآتی: على أیّ أسس معرفیّه، وتحت أیّ فرضیّات نظریّه، نشأت کلّ واحده من هذه المقاربات؟ وکیف صاغت علاقه النصّ بالعقلانیّه والموقع التاریخی ضمن أفقها الخاصّ وظروف نشأتها وتشکّلها؟ فی الواقع، ینبغی أن یُطرح السؤال الآتی: کیف استطاعت هذه المقاربات الثلاث- فی إطار البُنى المعرفیّه المنبثقه من ظروفها التاریخیّه الخاصه، ومن خلال اعتمادها مناهج تفسیریّه وخطابیّه متمیّزه- أن تقدّم فهماً متماسکاً وفی الوقت ذاته مختلفاً للقرآن الکریم؟ وما هی الطاقات المعرفیّه التی أسهمت فی إعاده إنتاج أنماط العقلانیه الدینیه والتأملات التاریخیه التی أدت إلى هذا التنوّع اللافت فی فهم القرآن عبر العصور الثلاثه: الکلاسیکی، والحدیث، وما بعد الحدیث؟ (السؤال الرئیس) تعتمد هذه الدراسه على المنهج التحلیلی- التاریخی، وتندرج ضمن مقاربه نقدیّه- مقارِنه لمعالجه هذا السؤال المحوری فی أبعاده ومستویاته المتعدّده. وتسعى- بالاستناد إلى طاقات هذا المنهج- إلى إعاده بناء المنطق المعرفی الکامن خلف هذه المقاربات، وتحدید البارادایمات التفسیریّه الخاصه بها، واستخلاص أوجه التشابه والاختلاف الجوهریّه فی طرائق التوجه إلى القرآن ضمن هذه الحقول المعرفیّه الثلاثه الممتدّه على خطّ التاریخ البشری. تکمن الأهمیّه هنا فی أنّ هذه المقاربه تتیح لنا أن ننظر إلى هذه التیّارات لا بوصفها أنماطاً تفسیریّه محایده أو خارجه عن سیاقها الزمنیّ، بل باعتبارها تشکیلات معرفیّه منبثقه من أجهزه وعیٍ متمیّزه (Cognitive Apparatuses)، ومتفاعله مع التحوّلات التاریخیّه والعقلانیّات الناتجه عنها، ومن ثمّ نقوم بفهمها وتصنیفها (المنهجیه). وتُظهر نتائج الدراسه -کما تنعکس فی متن البحث أیضًا- أنّ هذه المقاربات الثلاث قدّمت طاقات معرفیّه متنوّعه ومتمایزه فی التوجه إلى القرآن الکریم. فعلى وجه الخصوص، إن المقاربه المدرسیّه التقلیدیّه، التی تستند إلى عقلانیّه نظامیّه کلاسیکیّه قائمه على القضایا، سعت إلى رصد الحقیقه واستنباطها من خلال الأطر التفسیریّه المقرّره والقواعد اللغویّه وقواعد أصول الفقه. وقد تمخّض عن هذه المقاربه علم التفسیر، الذی مثّل تیارات متعدده فی داخله. أمّا المقاربه التجدیدیّه الحدیثه، فاستندت إلى العقلانیّه التحلیلیّه والعقل الذاتیّ المستقلّ وعلوم الإنسان المعاصره، لتطرح قراءهً جدیده للقرآن فی الأفقین التاریخیّ والاجتماعیّ، من خلال منظومه من النظریّات المستنده إلى تأمّلات العلوم الإنسانیّه الحدیثه. وسعت هذه المقاربه إلى فهم «الواقع» الکامن فی مضامین القرآن الکریم وشرحه وفق المنهجیّه العلمیّه والعقلانیّه الحدیثه. وأخیراً، جاءت المقاربه الفکریّه ما بعد الحداثیّه، المرتکزه على العقلانیّه النقدیّه والسیاقیه، لتقدّم تصوّراً للقرآن باعتباره نصّاً سیّالاً، قابلاً للتخاطب ومفتوح الدلالات، تتولّد معانیه داخل «السیاقات» بوصفه ظاهره تفاعلیه مرتبطه بالسیاقات التاریخیه والاجتماعیه والخطابیه. لقد أفضى هذا المنحى إلى نوعٍ من التخاطب المفتوح والحوار المستمرّ مع القرآن الکریم، بوصفه نصّاً یظلّ أفقُ معناه فی حاله انفتاح دائم. إنّ هذا التمییز بین المقاربات الثلاث، القائم على تشخیص الطاقات الکامنه وراء کلٍّ منها، یتیح إمکانیه تحلیلٍ متعدّد الطبقات لظاهره التوجه إلى القرآن الکریم، وفهم آلیّات تشکّل هذه المقاربات الثلاث.

آیه «ایلاء» یگانه مستند قرآنی حق جنسی زوجه از حیث زمان است که حق جنسی زن را محدود به چهارماه یکبار می کند. پژوهش حاضر با روش تحقیق کیفی و تحلیل مضمونِ متونِ تفسیری به دنبال سیر تطور دیدگاه مفسرانِ عصر نزول تا عصر حاضر و پاسخ به مفهوم آیه ایلاء، تفاوت آن با مسئله ظهار، مواجهه شارع با پدیده ایلاء و چگونگی ارتباط آیه ایلاء با حق جنسی زوجه، از دیدگاه ایشان است. در تبیین تفسیری آیه ایلاء و اثبات عدم دلالت آیه با مقرر کردن زمان چهار ماه برای حق جنسی زوجه، ده مسئله مرتبط با حق جنسی به دست می آید که هر یک به نوعی در اثبات عدم دلالت آیه ایلاء دخیل است. از مجموع آنها می توان نتیجه گرفت ایلاء، فی نفسه موردرضایت شارع نیست و تعیین زمان چهار ماه در حقیقت ایجاد مهلتی برای شوهر است تا نسبت به وضعیت زناشویی خود تدبیری کند و یکی از دو راه رجوع (با رابطه خاص جنسی) و یا طلاق را برگزیند تا حق جنسی زن استیفا گردد. به نظر می رسد ایلاء همانند عده (طلاق یا وفات)، مسافرت، غیبت، اختلالات جنسی شوهر و غیره شرایط خاصی است که خداوند زمان چهار ماه را برای آن مقرر نموده است و محدود کردن حق جنسی زن به زمانی خاص در شرایط معمول زندگی، با فلسفه حفظ عفت برای همسران در ازدواج و مسئولیت شوهر در برابر نیاز جنسی زن سازگار نیست. بنا بر مستندات قرآنی، روایی، قواعد فقهی، مؤیدات عقلی- عرفی و اقتضائات عصر حاضر می توان معیار نیاز جنسی زن را همچون نیاز جنسی مرد، تقویت کرد.

نظریه گشتاری چامسکی، نظریه ای نحوبنیان است که در آن، فرایند گشتار به شکل های حذف، افزایش، جانشینی و جابه جایی صورت می پذیرد و ژرف ساخت جمله را به روساخت آن بدل می کند. این فرایند می کوشد از طریق توصیف دستوری، معنای دقیق اندیشه هایی را دریابد که در ورای کلمات و جملات قرار دارند. لذا پژوهش حاضر، با شیوه تحلیل محتوا، صرفاً عنصر جایگزینی، آن هم از نوع مصدری را در سوره مبارکه بقره، مورد بررسی قرار داده است. هدف از این پژوهش، تسهیل در فهم لغوی و معنایی آیات از طریق ژرف ساخت و روساخت و بیان کارکرد ادبی و هنری واژه های جایگزین است. پس از مقایسه ژرف ساخت با روساخت آیات، نتیجه به دست آمده نشان می دهد که در فرم روساختی، به دلیل استفاده از مصدر به جای وصف مشتق، جمله ها بار معنایی مبالغه آمیز و مؤکّد به خود گرفته و مختصرتر شده اند که این امر، همسو با اصل اقتصاد زبانی است. این تکنیک، از شیوه های گفتاری مبالغه آمیز پربسامد قرآن است که به دلیل خروج از عادت زبانی، باعث برجستگی مشهود در کلام می شود. هدف از آن، علاوه بر تأثیرگذاری در مخاطب، آفرینش جمله هایی با معنای احتمالی است که این امر از جنبه دلالی باعث توسعه معنایی و از جنبه لغوی باعث ایجاز در کلام می گردد. تنوع بخشی به ساختار سخن و جلوگیری از یک نواختی، از دیگر اغراض جانشینی مصدر است. گفتنی است که تحلیل آیات شریفه وکشف ژرف ساخت و بیان زیبایی شناسی ها و اغراض ثانویه ای که مقاله حاضر بر اساس نظریه گشتاری چامسکی به آن دست یافت، یک احتمال است و نمی توان آن را به خداوند متعال نسبت داد.