حبیب الله فصیحی

ارزیابی سلامت محیط و تحلیل دقیق آن، یکی از اولویت هایی است که مدیران شهری باید به آن بپردازند زیرا می تواند  در تفاوت های  فضایی کیفیت محیط و  قیمت مسکن، بسیار تأثیرگذار باشد. هدف این مقاله بررسی وضعیت شاخص های سلامت محیط و تأثیر تفاوت های فضایی آن بر قیمت مسکن در شهر هشتپر در استان گیلان است. داده ها با کار میدانی گردآوری شده اند. پهنه شهر به 34 قطعه تقسیم شده و داده های 14 مؤلفه سلامت محیط با مساحی و استفاده از ابزار Buffering سیستم اطلاعات جغرافیایی، پرسش از خبرگان، اطلاعات اسنادی و یا تجربه زیسته به دست آمده اند. داده های قیمت مسکن نیز به همین ترتیب، با پرسش از بنگاه های املاک کسب شده اند. داده های هر قطعه با مختصات UTM نقطه مرکزی به سیستم اطلاعات جغرافیایی وارد شده اند. به کمک ابزار Kriging نقشه های پهنه بندی ترسیم شده و ضریب همبستگی فضایی با نرم افزار TerrSet Geospatial Monitoring and Modeling System محاسبه شده است. یافته ها دلالت بر این دارند که شرایط اعتدال هوا و رطوبت دایمی، زندگی جانوری پر تنوع و گسترده،  کشاورزی مدرن، طبیعت گردی و ورود انبوه گردشگران، مدیریت ضعیف پسماند و عبور یک جاده پرتراکم از میانه شهر، سرمنشاء تهدیدهای فراروی سلامت محیط و در نتیجه، سلامت انسانی هستند. میان 14 مؤلفه، سلامت محیط و قیمت مسکن، همبستگی مثبت برابر 0/73 وجود دارد. به لحاظ فضایی، در هسته مرکزی شهر مؤلفه های سلامت محیط وضعیت مطلوب تری از حواشی شهر آشکار ساخته اند و در این مکان هاقیمت مسکن نیز به طور نسبی بالاتر است. شرایط محیط طبیعی و ضعف در مدیریت شهری سبب شده، کاستی هایی در سلامت محیط پدیدار گردد که رفع آنها مستلزم برنامه ریزی های سنجیده و اجرای دقیق آنهاست.

مقدمه: خدمات عمومی شهری ساختاردهنده شکل و ماهیت کالبدی، اجتماعی و فضایی شهر هستند و بنابراین الگوی نامتوازن توزیع آنها، تأثیر جبران ناپذیری بر ساختار محلات شهری خواهد داشت. هدف: در این پژوهش برخورداری و الگوهای فضایی پراکنش خدمات عمومی در سطح محلات شهری منطقه 15 شهرداری تهران مورد تحلیل قرار گرفته است. روش شناسی تحقیق: روش تحقیق توصیفی- تحلیلی است که با به کارگیری داده های اسنادی و مشاهده ای و استفاده از قابلیت های سیستم اطلاعات جغرافیایی و اجرای مدل ویکور انجام شده است. قلمرو جغرافیایی پژوهش: محدوده شهری منطقه 15 شهرداری تهران با مساحت 8/27 کیلومترمربع و حدود 66 هزار نفر جمعیت، قلمرو جغرافیایی این تحقیق است. تحقیق در سطح محلات شهری که 19 محله تشکیل دهنده این منطقه هستند، صورت گرفته است. یافته ها: 19 محله مورد مطالعه به لحاظ تعداد و وزن خدمات در چهار دسته قابل گونه بندی هستند. در گونه برتر، سه محله ابوذر، مشیریه و مسعودیه قرار دارند که در دهه های اخیر تکوین یافته و توسعه یافته اند. در پایین ترین رده، سه محله مسگرآباد، شوش و مظاهری را شامل می شود. محله نخست یک محله حاشیه ای است و دو محله دیگر جزء محلات بافت قدیم تهران هستند. 4 محله در گونه سطح بینابین نزدیک به محلات گونه برتر و 9 محله در دسته بینابینی نزدیک به رده پایین قرار دارند. الگوی توزیع خدمات، جز در خصوص مراکز خدمات مذهبی که تصادفی است، حالت خوشه ای دارد. نتایج: شکل گیری نیازهای خدماتی بیشتر و متنوع تر در گذر زمان ایجاب می نموده که فضاهای بیشتری برای استقرار خدمات اختصاص یابد. از این رو در محلات بافت قدیمی شهر که فضا از گذشته همه اشغال شده بوده است، در مقایسه با محلات جدید، نارسایی بیشتری در استقرار خدمات عمومی وجود دارد. حرکت در مسیر ایجاد الگوی متوازن در توزیع خدمات، مستلزم اجرای رویکرد نوین مشارکت عمومی در مدیریت شهری است.

یکی از سیاست های حل مشکلات حمل و نقل و ترافیک شهرها، گسترش شبکه بزرگراهی است. فرایند ساخت این معابر به دلایل مختلف، ازجمله به دلیل عدم تملک به موقع املاک و مستغلات مورد نیاز، با تأخیر طولانی و پیامدهای نامطلوب ناشی از آن مواجه می شود. هدف این مقاله، شناخت تأثیر تأخیر در فرایند تملک املاک و مستغلات در ساخت بزرگراه شوش در محدوده محله طیب در منطقه 15 شهرداری تهران است. جامعه آماری شامل 253 قطعه زمین و 1139 نفر جمعیت ساکن در محدوده اجرای این پروژه و مدیران مرتبط به آن در شهرداری این منطقه است. حجم نمونه ساکنین محدوده اجرای این پروژه، 281 نفر است که با استفاده از فرمول کوکران و با خطای 5% محاسبه شد. داده و اطلاعات به دو روش کتابخانه ای و پیمایشی و در 5 معیار اجتماعی، اقتصادی، کالبدی، ترافیکی و محیط زیستی و 13 گویه مرتبط به آن ها به دست آمده است. در مطالعات پیمایشی، از جامعه نمونه ساکنین محدوده اجرای این پروژه پرسشگری به عمل آمد. نمونه گیری این جامعه به روش تصادفی ساده منظم انجام شد. با مدیران مرتبط به این پروژه مصاحبه نیمه ساختاریافته به عمل آمد. تعداد مصاحبه ها به روش اشباع نظری و با آغاز از شهردار ناحیه 1 شهرداری منطقه 15 انجام شد. برای پردازش و تحلیل داده و اطلاعات از نرم افزارهای SPSS و GIS و آزمون آماری T-Test استفاده شد. براساس یافته ها، از ابتدای اجرای این پروژه، ارائه خدمات عمومی به ساکنین، امکان گذران اوقات فراغت، ارزش زمین و مسکن و تعداد مشاغل در محدوده اجرای این پروژه کاهش پیدا کرد.

انسان ها به دنبال مکان هایی هستند که کیفیت زندگی خوبی دارند. کیفیت زندگی تا حدود زیادی تابع عوامل محیطی است. از این نظر، عوامل محیطی تأثیر چشمگیری بر ارزش دارایی دارد. هدف از پژوهش حاضر پی بردن به این مفهوم است که در شهر تهران تا چه میزان تفاوت های فضایی قیمت املاک مسکونی تابع عوامل اکولوژیکی است؟ در این مطالعه داده ها از سامانه املاک، ایستگاه های سینوپتیک هواشناسی، ایستگاه کنترل کیفیت هوا، شیپ فایل کاربری اراضی و سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات شهرداری تهران به دست آمده است. با ورود داده ها به سیستم اطلاعات جغرافیایی برای هر کدام یک لایه اطلاعاتی ساخته شده است. ۴۰۰ نقطه با مرکزیت محله های شهر تهران ملاک محاسبات تحلیلی بوده که اطلاعات مربوط به آنها برای تمامی متغیرها حاصل شده است. برای تولید و تحلیل داده های لازم از نزم افزار ArcGIS و توابعSpatial Analyst Tools  استفاده شده است. یافته ها دلالت بر این دارد که مطلوبیت عوامل اکولوژیکی از شمال به جنوب شهر کاسته می شود و به دنبال آن قیمت مسکن نیز کاهش می یابد. رقم همبستگی 71/0+ نشان می دهد که میان قیمت ملک و مطلوبیت عوامل اکولوژیکی در سطح بالایی رابطه وجود دارد. در ارزش مبادلاتی مسکن منطقه 1 به عنوان شمالی ترین منطقه و منطقه 20 به عنوان جنوبی ترین منطقه است که میانگین قیمت در آنها حدود 3 برابر متفاوت است؛ بنابراین با وجود نقش آفرینی اقتصاد سیاسی و دگرگونی های عمیقی که با ورود و تجلی مدرنیسم در کالبد شهر ایجاد شده است، هنوز هم شیب اقتصادی-اجتماعی شمال به جنوب شهر با شیب مطلوبیت اکولوژکی که با جایگزینی اقتصاد سیاسی و بازیگری سرمایه در جای مطلوبیت طبیعی محیط بازتولید می شود، انطباق دارد.

سلامت جسم و روان در گرو زیستن در یک محیط سالم است. عوامل و پدیده های گوناگونی سلامت محیط زندگی را تعیین می کنند و شناخت آنها، زمینه ساز برنامه ریزی ارتقاء آنهاست. هدف این تحقیق، واکاوی مؤلفه های تاثیرگذار بر سطح سلامت محیط زندگی در منطقه 20 شهرداری تهران و آشکارسازی الگوی نابرابری فضایی آنهاست. روش تحقیق توصیفی - تحلیلی بوده و در آن از داده های اسنادی و پیمایشی استفاده شده است. برای توصیف و تحلیل داده ها، از توابع آماری و توابع سیستم اطلاعات جغرافیایی به ویژه ابزار تحلیل فضایی و درون یابی فضایی استفاده شده است. بر اساس تحلیل یافته های تحقیق، میانگین 29/2 در دامنه ارزش گذاری 1 تا 5، دلالت بر سطح ضعیف سلامت محیط شهری در محدوده مورد مطالعه دارد. بیشترین ضعف مربوط به مؤلفه های بعد اقتصادی به ویژه در میزان پس انداز، قدرت خرید کالاهای فرهنگی، توانایی مالی برای انجام سفرهای تفریحی و سرانه زیربنای مسکونی نمایان است. دسترسی به فضای سبز و بوستان های شهری و با ارزش متوسط 43/3 و 55/4 وضعیت مطلوب تری را نسبت به سایر شاخص ها نشان می دهند. از نظر توزیع مکانی نیز شاخص ها، در حاشیه های منطقه، سطح سلامت محیط به مراتب نامطلوب تر از پهنه های داخلی نمایان می سازند. گستردگی بافت فرسوده، ساخت و سازهای غیررسمی و وسعت نسبتاً زیاد فضاهای متروکه از عوامل داخلی مهم افت سطح سلامت محیط هستند. اما تأثیرپذیری محله های حاشیه ای منطقه در سه ضلع شرقی، جنوبی و غربی به دلیل مجاورت منطقه با حریم شهر در بالاترین سطح است. استقرار صنایع آلاینده، عبور کانال های فاضلاب شهری، فراوانی کارگاه های غیرمجاز و فاقد استاندارد، فزونی و تراکم مشاغل غیر رسمی، سکونت و اشتغال غیرقانونی اتباع بیگانه بیشترین تأثیر را بر افت سطح سلامت محیط حاشیه ها گذاشته است. با آن که سطح سلامت محیط در کل منطقه زیر متوسط بوده، تمایز بین محله های درونی و حاشیه ای از نظر دسترسی به مؤلفه ها و شاخص های شهر سالم محرز شده و بیانگر الگوی نابرابر مرکز حاشیه است که در نتیجه آن، وضعیت حق دسترسی به محیط سالم در محله های درونی منطقه به طور نسبی بهتر از محله های حاشیه ای پدیدار گردیده است.

هدف: ارزیابی وضعیت معابر شهری منطقه 20 شهرداری تهران از نظر قابلیت انجام سفرهای پیاده و پیاده روی ورزشیروش شناسی: داده های مورد استفاده به روش میدانی مشاهده ای از تمامی معابری که عنوان خیابان یا بلوار داشته اند گردآوری شده اند. در این خصوص، 24 سنجه در نظر گرفته شده و هر سنجه برای هرکدام از معابر توسط دو گروه مشاهده گر به طور جداگانه از صفر تا 10 ارزش گذاری شده اند و میانگین رقم، در محاسبات منظور گردیده است. سپس با استفاده از روش AHP برای هر سنجه ضریب اهمیتی به صورت نسبتی از عدد 1 تعریف شده و رقم سنجه در آن ضرب شده است. وضعیت هر محله از نظر قابلیت پیاده روی، به صورت درصدی از حالت استاندارد و مطلوب محاسبه شده و مورد تحلیل قرار گرفته است.یافته ها: شاخص قابلیت پیاده روی در کل منطقه 76/45 درصد به دست آمده که می رساند معابر و خیابان ها به لحاظ سنجه های مورد بررسی، قابلیت های ضعیفی برای پیاده روی دارند. در این منطقه، محلات تازه احداث شده شرایط بهتری نسبت به وضعیت میانگین منطقه داشته اند، هرچند وضعیت در این محلات نیز چنان که باید مطلوب نبوده و در بهترین حالت، محله حمزه آباد تنها  47/57 درصد از شرایط مطلوب را دارا بوده است. محلاتی که طی سه تا پنج دهه قبل بدون برنامه ریزی و با معاملات غیررسمی و قطعه بندی ها و گذربندی های خودخواسته شکل گرفته اند، پایین ترین قابلیت پیاده روی را به خود اختصاص داده اند. پایین ترین میزان مربوط به  محله شهادت است که در حدود سه دهه قبل مخصوصا با اسکان معاودین عراقی شکل گرفته و رقم31/36 درصد در شاخص مربوط را به خود اختصاص داده است.نتیجه گیری: معابر منطقه 20 شهرداری تهران در مجموع برای پیاده روی و انجام سفرهای پیاده جذاب نبوده و از  شرایط مناسبی برخوردار نیستند. اصلاح، تسطیح، تعریض و ایمن سازی پیاده روها مهم ترین اقداماتی است که خواهد توانست در تشویق سفرهای پیاده مؤثر افتد.  

یکی از رویه های نوین در شناساندن و ادراک مکان ها به عنوان مقصد گردشگری که در فضای رقابت آمیز کنونی می تواند پیشران توسعه این فعالیت ها شود برندسازی است. هدف از این پژوهش تعیین برند گردشگری درخور برای شهرستان نظرآباد استان البرز است. به این منظور، با استناد به منابع کتابخانه ای، مشاهدات میدانی، مصاحبه با خبرگان و تجربه زیسته پژوهشگر، ابتدا از مکان ها و جاذبه های گردشگری شهرستان شناخت تحلیلی صورت گرفت. با اجرای روش دلفی، اطلاعات گردآوری شده در اختیار نمونه خبرگان متشکل از پانزده نفر از نخبگان و خبرگان شهری و ده نفر از مدیران شهری و کارشناسان اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان قرار گرفت و طی سه دور رفت وبرگشت، هفت برند معتبر تعیین و برگزیده شد. برای انتخاب برند نهایی، با کمک ارزیابی خبرگانی، مدل های بردا و کپ لند اجرا شد. درنهایت، برند "سرزمین کهن خشت" از میان هفت برند تعریف شده انتخاب شد.   

یکی از هدف های متعالی انسان، بهره مندی از کیفیت زندگی مطلوب بوده و نخستین گام در برنامه ریزی به سمت کیفیت زندگی مطلوب، ارزیابی شرایط موجود است. هدف این مقاله ارزیابی شاخص های کیفیت زندگی و شناخت نابرابری های فضایی آنها در شهر ایلام است. تحقیق، روشی توصیفی-تحلیلی دارد. داده های مورد تحلیل، پیمایشی بوده و با ابزار پرسشنامه از نمونه آماری سرپرستان خانوار  که با توجه به مدل کوکران، 380 نفر هستند، کسب شده اند. تحلیل ها با اجرای آزمون تی تک نمونه ای و محاسبه و تحلیل پارامترهای آماری در نرم افزار SPSS و نیز با ترسیم و تحلیل نقشه پهنه بندی کیفیت زندگی به کمک ابزاردرون یابی در سیستم اطلاعات جغرافیایی صورت گرفته است. یافته ها نشان دادند که کیفیت زندگی در شهر ایلام در سطح متوسط قرار دارد و به جز در بعد اقتصادی با سطح نامطلوب، در ابعاد دیگر سطح متوسطی نمایان گردید. از 35 شاخص، تنها یک شاخص، در سطح بسیار مطلوب قرار داشته، 4 شاخص وضعیت مطلوب را نشان داده، در 8 شاخص، وضعیت نامطلوب بوده و در بقیه، وضعیتی در سطح متوسط وجود دارد. دو کانون یکی در شمال شرق و دیگری در شمال غرب شهر، وضعیت کیفیت زندگی بهتری را نشان دادند و وضعیت نسبی پایین تر مربوط به حاشیه شرقی شهر و لبه جنوبی شهر بوده است. می توان نتیجه گرفت که آنچه در وضعیت نسبی کیفیت زندگی تاثیر مثبت داشته، مساعدت های محیط طبیعی و موقعیت شهر بوده که رقم شاخص ها را در بعد محیط زیستی و تا حدودی در بعد کالبدی بالاتر نمایان ساخته است. برعکس، سطح نازل کیفیت زندگی برخاسته از عوامل اقتصادی بوده که متاثر از محرومیت نسبی شهر از امکانات، خدمات و زیرساخت ها و فقر سرمایه گذاری است. 

حمل ونقل درون شهری به عنوان یکی از ارکان اساسی توسعه شهری، نقش حیاتی در بهبود کیفیت زندگی شهروندان و کاهش مشکلات ترافیکی و آلودگی هوا ایفا می کند. در شرایط سرمایه گذاری های کلان در زیرساخت های حمل ونقل عمومی، عدم استقبال کافی از این سیستم ها می تواند بر وجود چالش های فرهنگی دلالت نماید. بنابراین، هدف این پژوهش مدل سازی عوامل فرهنگی برای توسعه حمل ونقل درون شهری کرج است. این تحقیق هدفی کاربردی و از دسته تحقیقات توصیفی مبتنی بر داده های پیمایشی گرد آوری شده از خبرگان است. یافته ها نشان داد که مجموع متغیر عوامل فرهنگی قادر است 75 درصد از واریانس متغیر توسعه حمل ونقل درون شهری را تبیین کند. همچنین، ضریب تأثیر این متغیر برابر با 79/0 است که بیانگر تأثیر مستقیم و قوی عوامل فرهنگی بر وضعیت حمل ونقل در کرج است. 001/0=p نشانگر معنی دار بودن تاثیر متغیر عوامل فرهنگی بر توسعه حمل ونقل است. می توان نتیجه گرفت که تقویت عوامل فرهنگی می تواند به بهبود وضعیت حمل ونقل درون شهری و کاهش مشکلات ترافیکی منجر شود. اجرای برنامه های آموزشی در راستای ایجاد و تقویت مؤلفه های فرهنگی و سبک زندگی مرتبط با حمل و نقل شهری که در راستای توسعه پایدار شهری و بهبود کیفیت زندگی شهروندان باشد، از جمله پیشنهادات کاربردی این تحقیق هستند.

مقدمه شهرها در همه جهان امروزه با چالش های بی سابقه ای مانند شهرنشینی شتابان، تخریب و تباه سازی محیط زیست و نابرابری های اجتماعی اقتصادی روبه رو هستند. برای رسیدگی به این مسائل، بازآفرینی شهری به عنوان یک راهبرد حیاتی به منظور احیای محله های رو به زوال و در عین بهبود کیفیت زندگی ساکنان، ظهور کرده است. بازآفرینی شهری شامل اقدامات متنوعی همچون بهبود زیرساخت ها، توسعه اقتصادی و مداخلات اجتماعی با تأکید ویژه بر بهبود محیط زیست است. سلامت محیط شهری به طرز قابل توجهی بر سلامت ساکنان تأثیر می گذارد. برای مثال، دسترسی به فضاهای سبز با کاهش سطح استرس، افزایش فعالیت بدنی و افزایش تعاملات اجتماعی مرتبط است. به عکس، تخریب محیط زیست، مانند آلودگی و کمبود فضاهای سبز، می تواند به پیامدهای منفی سلامت و کاهش کیفیت زندگی منجر شود. پرداختن به سلامت در رابطه با محیط های شهری به معنای درک، اندازه گیری، ارزیابی و زمینه سازی سلامت جمعیت ها و محیط ساخته شده در طیف وسیعی از تأثیرات، تحولات و تکامل زمانی است. در این مقاله، ضمن ارزیابی وضعیت سلامت محیط شهری محله امام زاده یحیی در تهران، اثربخشی اقدامات بازسازی که در سال های اخیر به طور گسترده صورت گرفته، در برخی مؤلفه ها و ابعاد بررسی شده است. مواد و روش ها وضعیت موجود سلامت محیط با ۲۲ شاخص که در ۳ بُعد کالبدی (۵ مؤلفه)، بهداشتی محیطی (۱۱ مؤلفه) و اجتماعی (۶ مؤلفه) دسته بندی شده اند ارزیابی شده است. اطلاعات ۱۹ شاخص از طریق پیمایش و اطلاعات با استفاده از آمار رسمی به دست آمده است. نمونه آماری به تعداد ۳۸۳ نفر به صورت تصادفی و با رعایت توزیع فضایی تقریباً برابر در محله، انتخاب شده است. ابزار گردآوری داده ها پرسشنامه است. برای هر شاخص، یک زوج سؤال وجود دارد که اوّلی وضعیت موجود و سؤال دیگر، اثربخشی طرح های بازآفرینی در بهبود شاخص را ارزیابی می کند. داده های پرسشنامه وارد نرم افزار SPSS شده و پس از تأیید پایایی با محاسبه ضریب آلفای کرونباخ (0/728 برای همه سؤالات)، ابتدا مدل تحلیلی آزمون t تک نمونه ای برای سؤالات فرد و سپس مدل معادلات ساختاری (SEM) نرم افزار Amos برای سؤالات زوج اجرا شده است. محدوده مورد مطالعه، محله امام زاده یحیی واقع در منطقه ۱۲ شهرداری تهران و در محدوده بافت تاریخی شهر است. این محله ۶۹ هکتار مساحت دارد و در سرشماری عمومی سال ۱۳۹۵، ۱۱۳۱۸ نفر جمعیت داشته است. یافته ها رقم 2/166 برای کل شاخص ها دلالت بر این دارد که سلامت محیط در محله امام زاده یحیی از میانگین فرضی (3) پایین تر است. در میان ابعاد سه گانه، وضعیت بهتر از آن مؤلفه های بعد کالبدی با رقم 2/34 است. مؤلفه های بعد بهداشتی محیط زیستی میانگین رقمی برابر 2/121 را نشان داده و در بعد اجتماعی رقم میانگین برابر 2/10 به دست آمده است. در 22 شاخص ارزیابی، وضعیت ترافیک وسایل نقلیه، امنیت اجتماعی و حسّ مکان ضعیف ترین وضعیت را نمایان ساخته اند. در صورتی که رقم 4/5 و بالاتر را وضعیت بسیار مطلوب؛ 3/5-4/5 را وضعیت مطلوب سلامت محیط؛ 2/5-3/5 را وضعیت متوسط؛ 1/5-2/5 را وضعیت نامطلوب و بالأخره نمره 5/1 و پایین تر را وضعیت بسیار نامطلوب ارزیابی کنیم، سه مؤلفه فوق وضعیت بسیار نامطلوب، بیشتر از نیمی از مؤلفه ها (12 مورد) وضعیت نامطلوب و بقیه یعنی 7 مؤلفه، وضعیت متوسطی از سلامت محیط را نمایان می سازند. همچنین، یافته ها از مدل تحلیل ساختاری نشان می دهد اجرای طرح های بازآفرینی به ترتیب بر مؤلفه های بهبود بخشی به زیرساخت های شهری، ارتقای امنیت اجتماعی، بهبودبخشی به بهداشت اماکن عمومی، دسترسی ساکنان به مراکز خدمات بهداشتی درمانی، تأثیر بیشتری به جا گذاشته اند. نتیجه گیری معضلات سلامت محیط شهری در محله امام زاده یحیی ناشی از عدم سازگاری کارکردها و فعالیت ها با خصیصه های کالبدی، اجتماعی و فرهنگی محله است. به بیان دیگر، آنچه به عنوان مظروف به صورت فعالیت های تجاری فعلی بر ظرف یعنی کالبد محله تحمیل شده با یکدیگر سازگاری ندارند. امام زاده یحیی از دیرباز به عنوان جزء مهمی از بخش مرکز تجاری اداری و سیاسی پایتخت نقش ایفا کرده است. در گذر زمان ماهیت فعالیت های تجاری دگرگون شده و شکل و اسلوب حمل و نقل تغییر کرده است. از سوی دیگر، به موازات افزایش جمعیت و به مناسبت کارکردهای فرامحلی محله، تراکم و وسعت فعالیت های تجاری چند برابر شده، در حالی که کالبد و به ویژه گذرها دست نخورده باقی مانده اند و به دلیل ماهیت تاریخی بافت، امکان هر گونه تعریض و توسعه گذرها نیز منتفی بوده است. تراکم و ازدحام فراتر از ظرفیت جمعیت در حال گذر روزانه، ترافیک و راهبندان، آلودگی صوتی، ضعف حسّ مکان، گرایش روزافزون به تجاری کردن فضا و استفاده تجاری، کارگاهی و انباری از ساختمان های مسکونی، پتانسیل بالای وقوع حوادث، ناایمن بودن و ناامنی فضا و ... همه و همه به ناسازگاری کارکرد فضا با کالبد موجود باز می گردند. در راستای اهداف بازآفرینی در بافت های قدیمی، محلات باید محیط زندگی، کار، فعالیت، تعاملات اجتماعی و محل عرضه و ارائه طیف متنوعی از خدمات مورد نیاز جمعیت ساکن باشند. فراهم بودن فضای کسب و کار متناسب با بافت، لازمه بازآفرینی شهری است، اما در خصوص بافت های تاریخی همچون محله امام زاده یحیی، احیا و توسعه فعالیت ها، کارکردها و کسب و کارهایی سزاوار است که شرایط زندگی و زیستن در محلات و کیفیت زندگی و سلامت محیط را خدشه دار نسازند. به همین دلیل، احیا و توسعه اقتصاد فرهنگی به عنوان پیشران اصلی بازآفرینی، پیشنهاد کاربردی این تحقیق برای ارتقای کیفیت محیط زندگی در محله هستند. 

این پژوهش با تمرکز بر «تفرّق سیاسی» و ضعف های حکمروایی چندسطحی، علل ناکامیِ اجرای طرح مجموعه شهری تهران را واکاوی می کند. رویکرد تحقیق، توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر تحلیل اسنادیِ هدایت‑شده است: اسناد بالادست، مصوبات و گزارش های رسمی منتخب در دوره ی پس از ۱۳۷۴، با معیارهای ورود/خروج مشخص و بر پایه ی چارچوب نظری اقتصاد سیاسی فضا، شبکه شهری–منطقه ای و نظریه های برنامه ریزی منطقه ای بررسی شدند. یافته ها نشان می دهد فقدان نهاد هماهنگ کننده ی فرامنطقه ای، تداخل کارکردی و تعارض میان سازمان های بخشی، تمرکز اختیارات و منابع در تهران، و غلبه منطق بازار بر منطق سیاست گذاری فضایی، موجب گسست عملکردی تهران و پیرامون و بی اثر شدن اهداف طرح شده است. مقاله با عملیاتی سازی ابعاد «تفرّق سیاسی» (حکمرانی، برنامه ریزی، قلمرو/فضا، کنشگران، بستر نهادی) و ارائه ی یک مدل مفهومی چهار بُعدی (ساختاری، فرایندی، کنشگران، سیاست گذاری فضایی)، راهکارهایی چون ایجاد نهاد هماهنگی فرامنطقه ای، تفویض اختیارات به سطوح محلی، تنظیم توافق نامه های فضایی بین شهری و تمرکززدایی هوشمند خدمات عمومی را پیشنهاد می کند. این چارچوب می تواند مبنایی برای بازمهندسی حکمروایی در منطقه کلان شهری تهران باشد.

مقدمه: توسعه شهری: مفهومی چندبعدی و فرایندی پویاست که فراتر از رشد کالبدی صرف شهر عمل می کند و در آن ارتباطات و تعاملات اجتماعی نقش کلیدی در شکل گیری و پیشرفت شهر ایفا می کند این مفهوم با تأکید بر جنبه های خلاقانه و مردم محور، به دنبال ایجاد فضاهای شهری پویا و سرزنده است که با محوریت نیازها و خواسته های شهروندان شکل می گیرند این پژوهش با هدف تحلیل تأثیرات مصلای بزرگ تهران بر توسعه محله عباس آباد و کمک به غنای مبانی نظری و توسعه پایدار شهری انجام شده است. مواد و روش ها: از نظر روش شناسی، این پژوهش از نوع (کیفی و کمی) است. داده ها از دو منبع اصلی گردآوری شده اند: منابع کتابخانه ای (شامل کتاب ها، مقالات، گزارش ها و پایان نامه ها) و داده های پیمایشی. پرسشنامه محقق ساخته با ۴۰ گویه و طیف ۵ گزینه ای برای ارزیابی ابعاد اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و زیست محیطی تأثیرات مصلی طراحی شد. جامعه آماری شامل ۱۱۵,۹۳۰ خانوار ساکن در محله عباس آباد بوده و حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران و با ضریب اطمینان ۹۵ درصد، ۳۸۴ نفر تعیین شد. داده ها با استفاده از آزمون تی تست و رگرسیون در نرم افزار SPSS تحلیل شدند. نتایج و بحث: یافته ها نشان دادند که مصلای تهران تأثیرات مثبت قابل توجهی بر ابعاد کالبدی، اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی محله عباس آباد داشته است. در بعد کالبدی، بهبود زیرساخت های حمل ونقل (43/4)، جدول بندی و زهکشی (12/4) و زیرساخت های برق (12/4) از دستاوردهای مهم بودند. در بعد اقتصادی، گسترش فعالیت های تجاری (19/4) و رشد فرصت های اشتغال (59/3) مشاهده شد. در بعد اجتماعی، افزایش تعاملات اجتماعی (20/4) و دسترسی بهتر به وسایل نقلیه عمومی (74/3) از تأثیرات مثبت بودند. در بعد زیست محیطی، بهبود نظافت محله (23/4) و مدیریت پسماند (53/3) از دستاوردها بودند، اما افزایش آلودگی هوا از ۵۰ به ۷۰ PPM و کاهش سرانه فضای سبز (از ۳۰۰۰ به ۲۵۰۰ مترمربع) از چالش های باقی مانده هستند. تحلیل رگرسیونی نشان داد که تأثیرات مصلی در مقیاس کلی چندان معنادار نبوده اند (سطح معناداری 398/0) که بیانگر نیاز به برنامه ریزی دقیق تر برای توزیع عادلانه تر منافع و کاهش اثرات منفی است. نتیجه گیری: مصلای بزرگ تهران به عنوان یک مگاپروژه شهری تأثیرات گسترده و چندبعدی بر محله عباس آباد داشته است که شامل ابعاد اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی می شود. در بعد اقتصادی، این پروژه موجب بهبود شرایط اقتصادی، گسترش فعالیت های تجاری، رشد فرصت های اشتغال و جذب سرمایه شده، اما در مقابل افزایش چشمگیر قیمت مسکن که تقریباً دو برابر شده و تأثیر منفی بر بازارهای سنتی را به همراه داشته و برای برخی ساکنان چالش هایی ایجاد کرده است. در بعد اجتماعی، مصلی به تقویت تعاملات اجتماعی، افزایش حس تعلق ساکنان، بهبود فرصت های ادامه تحصیل، دسترسی بهتر به وسایل نقلیه عمومی و افزایش حس مکان کمک کرده، ولی در مقابل افزایش ترافیک و کاهش امنیت محله از چالش های مهم باقی مانده هستند که نیاز به توجه ویژه دارند. در بعد زیست محیطی، ساکنان ارزیابی نسبتاً مطلوبی داشته اند و بهبود نظافت محله و مدیریت پسماند از دستاوردهای مثبت بوده، اما افزایش قابل توجه آلودگی هوا و کاهش سرانه فضای سبز از چالش های جدی زیست محیطی هستند که نگرانی هایی برای آینده محله ایجاد کرده اند. تحلیل رگرسیونی نشان داد که اگرچه مصلی تأثیرات خاصی بر برخی جنبه های محله داشته، اما در مقیاس کلی و در ارتباط با تمام متغیرها این تأثیرات معنادار نبوده و بیشتر در ابعاد خاصی متمرکز است. یافته های این پژوهش با مطالعات قبلی در مورد مگاپروژه های شهری همسو بوده و نشان می دهد که بدون برنامه ریزی دقیق، این پروژه ها می توانند به تخریب هویت فضایی منجر شوند. برای دستیابی به توسعه پایدار و متوازن در این منطقه، برنامه ریزی های آینده باید با رویکردی چندبعدی انجام شود که ضمن تقویت اثرات مثبت پروژه، به کنترل و کاهش فعال پیامدهای منفی نیز بپردازد و منافع را به طور عادلانه تر توزیع کند.

هدف این مقاله تحلیل نقش منابع محیطی در انگیزش گردشگران برای سفر به شهر 22 هزار نفری خوانسار است. روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر داده های اسنادی و پیمایشی است. شناسایی منابع محیطی تأثیرگذار بر گردشگری، با مطالعه در ادبیات تحقیق و جلسات مشورتی با مدیر و کارشناسان اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری و کارشناسان امور اجتماعی و اداره امور اقتصادی فرمانداری شهرستان خوانسار صورت گرفته است. ارزیابی میزان انگیزش هر منبع، توسط نمونه آماری 350 نفره از گردشگران منطقه انجام شده است. تعداد نمونه بر مبنای مدل کوکران از برآورد جامعه آماری 4000 نفر گردشگر در سال به طریق طبقه بندی شده انتخاب گردیده اند. ابزار گردآوری داده های پیمایشی، پرسشنامه حاوی 37 گویه با قابلیت ارزیابی در 5 طیف لیکرت بوده و برای تحلیل داده ها از آزمون های فریدمن و تی تست تک نمونه ای استفاده شده است. یافته های تحقیق نشان دادند که 15 منبع از مجموع 37 منبع، در ایجاد انگیزه برای سفرهای گردشگری در خوانسار «تأثیرگذار» بوده، 13 منبع «نسبتاً تأثیرگذار» و 9 منبع «فاقد تأثیرگذاری»، ارزیابی شده اند. نتایج همچنین نشان داد که برای جلب گردشگر، دو بعد اقتصادی و فرهنگی دارای جذابیت بسیار بوده و سه بعد دیگر، جذابیت بینابینی داشته اند. جایگاه طبیعت و محیط زیست در منابع گردشگری خوانسار در زمان انجام تحقیق برای جلب گردشگر چندان مناسب نبوده و خشک سالی ها و عوامل دیگر، جذابیت های محیط طبیعی آن برای گردشگران را تا حدود زیادی تضعیف کرده است.