بررسی تأثیر بازآفرینی شهری بر مؤلفه های سلامت محیط محلات بافت قدیم شهرها (مورد مطالعه: محله امام زاده یحیی در شهر تهران) (مقاله علمی وزارت علوم)
درجه علمی: نشریه علمی (وزارت علوم)
آرشیو
چکیده
مقدمه شهرها در همه جهان امروزه با چالش های بی سابقه ای مانند شهرنشینی شتابان، تخریب و تباه سازی محیط زیست و نابرابری های اجتماعی اقتصادی روبه رو هستند. برای رسیدگی به این مسائل، بازآفرینی شهری به عنوان یک راهبرد حیاتی به منظور احیای محله های رو به زوال و در عین بهبود کیفیت زندگی ساکنان، ظهور کرده است. بازآفرینی شهری شامل اقدامات متنوعی همچون بهبود زیرساخت ها، توسعه اقتصادی و مداخلات اجتماعی با تأکید ویژه بر بهبود محیط زیست است. سلامت محیط شهری به طرز قابل توجهی بر سلامت ساکنان تأثیر می گذارد. برای مثال، دسترسی به فضاهای سبز با کاهش سطح استرس، افزایش فعالیت بدنی و افزایش تعاملات اجتماعی مرتبط است. به عکس، تخریب محیط زیست، مانند آلودگی و کمبود فضاهای سبز، می تواند به پیامدهای منفی سلامت و کاهش کیفیت زندگی منجر شود. پرداختن به سلامت در رابطه با محیط های شهری به معنای درک، اندازه گیری، ارزیابی و زمینه سازی سلامت جمعیت ها و محیط ساخته شده در طیف وسیعی از تأثیرات، تحولات و تکامل زمانی است. در این مقاله، ضمن ارزیابی وضعیت سلامت محیط شهری محله امام زاده یحیی در تهران، اثربخشی اقدامات بازسازی که در سال های اخیر به طور گسترده صورت گرفته، در برخی مؤلفه ها و ابعاد بررسی شده است. مواد و روش ها وضعیت موجود سلامت محیط با ۲۲ شاخص که در ۳ بُعد کالبدی (۵ مؤلفه)، بهداشتی محیطی (۱۱ مؤلفه) و اجتماعی (۶ مؤلفه) دسته بندی شده اند ارزیابی شده است. اطلاعات ۱۹ شاخص از طریق پیمایش و اطلاعات با استفاده از آمار رسمی به دست آمده است. نمونه آماری به تعداد ۳۸۳ نفر به صورت تصادفی و با رعایت توزیع فضایی تقریباً برابر در محله، انتخاب شده است. ابزار گردآوری داده ها پرسشنامه است. برای هر شاخص، یک زوج سؤال وجود دارد که اوّلی وضعیت موجود و سؤال دیگر، اثربخشی طرح های بازآفرینی در بهبود شاخص را ارزیابی می کند. داده های پرسشنامه وارد نرم افزار SPSS شده و پس از تأیید پایایی با محاسبه ضریب آلفای کرونباخ (0/728 برای همه سؤالات)، ابتدا مدل تحلیلی آزمون t تک نمونه ای برای سؤالات فرد و سپس مدل معادلات ساختاری (SEM) نرم افزار Amos برای سؤالات زوج اجرا شده است. محدوده مورد مطالعه، محله امام زاده یحیی واقع در منطقه ۱۲ شهرداری تهران و در محدوده بافت تاریخی شهر است. این محله ۶۹ هکتار مساحت دارد و در سرشماری عمومی سال ۱۳۹۵، ۱۱۳۱۸ نفر جمعیت داشته است. یافته ها رقم 2/166 برای کل شاخص ها دلالت بر این دارد که سلامت محیط در محله امام زاده یحیی از میانگین فرضی (3) پایین تر است. در میان ابعاد سه گانه، وضعیت بهتر از آن مؤلفه های بعد کالبدی با رقم 2/34 است. مؤلفه های بعد بهداشتی محیط زیستی میانگین رقمی برابر 2/121 را نشان داده و در بعد اجتماعی رقم میانگین برابر 2/10 به دست آمده است. در 22 شاخص ارزیابی، وضعیت ترافیک وسایل نقلیه، امنیت اجتماعی و حسّ مکان ضعیف ترین وضعیت را نمایان ساخته اند. در صورتی که رقم 4/5 و بالاتر را وضعیت بسیار مطلوب؛ 3/5-4/5 را وضعیت مطلوب سلامت محیط؛ 2/5-3/5 را وضعیت متوسط؛ 1/5-2/5 را وضعیت نامطلوب و بالأخره نمره 5/1 و پایین تر را وضعیت بسیار نامطلوب ارزیابی کنیم، سه مؤلفه فوق وضعیت بسیار نامطلوب، بیشتر از نیمی از مؤلفه ها (12 مورد) وضعیت نامطلوب و بقیه یعنی 7 مؤلفه، وضعیت متوسطی از سلامت محیط را نمایان می سازند. همچنین، یافته ها از مدل تحلیل ساختاری نشان می دهد اجرای طرح های بازآفرینی به ترتیب بر مؤلفه های بهبود بخشی به زیرساخت های شهری، ارتقای امنیت اجتماعی، بهبودبخشی به بهداشت اماکن عمومی، دسترسی ساکنان به مراکز خدمات بهداشتی درمانی، تأثیر بیشتری به جا گذاشته اند. نتیجه گیری معضلات سلامت محیط شهری در محله امام زاده یحیی ناشی از عدم سازگاری کارکردها و فعالیت ها با خصیصه های کالبدی، اجتماعی و فرهنگی محله است. به بیان دیگر، آنچه به عنوان مظروف به صورت فعالیت های تجاری فعلی بر ظرف یعنی کالبد محله تحمیل شده با یکدیگر سازگاری ندارند. امام زاده یحیی از دیرباز به عنوان جزء مهمی از بخش مرکز تجاری اداری و سیاسی پایتخت نقش ایفا کرده است. در گذر زمان ماهیت فعالیت های تجاری دگرگون شده و شکل و اسلوب حمل و نقل تغییر کرده است. از سوی دیگر، به موازات افزایش جمعیت و به مناسبت کارکردهای فرامحلی محله، تراکم و وسعت فعالیت های تجاری چند برابر شده، در حالی که کالبد و به ویژه گذرها دست نخورده باقی مانده اند و به دلیل ماهیت تاریخی بافت، امکان هر گونه تعریض و توسعه گذرها نیز منتفی بوده است. تراکم و ازدحام فراتر از ظرفیت جمعیت در حال گذر روزانه، ترافیک و راهبندان، آلودگی صوتی، ضعف حسّ مکان، گرایش روزافزون به تجاری کردن فضا و استفاده تجاری، کارگاهی و انباری از ساختمان های مسکونی، پتانسیل بالای وقوع حوادث، ناایمن بودن و ناامنی فضا و ... همه و همه به ناسازگاری کارکرد فضا با کالبد موجود باز می گردند. در راستای اهداف بازآفرینی در بافت های قدیمی، محلات باید محیط زندگی، کار، فعالیت، تعاملات اجتماعی و محل عرضه و ارائه طیف متنوعی از خدمات مورد نیاز جمعیت ساکن باشند. فراهم بودن فضای کسب و کار متناسب با بافت، لازمه بازآفرینی شهری است، اما در خصوص بافت های تاریخی همچون محله امام زاده یحیی، احیا و توسعه فعالیت ها، کارکردها و کسب و کارهایی سزاوار است که شرایط زندگی و زیستن در محلات و کیفیت زندگی و سلامت محیط را خدشه دار نسازند. به همین دلیل، احیا و توسعه اقتصاد فرهنگی به عنوان پیشران اصلی بازآفرینی، پیشنهاد کاربردی این تحقیق برای ارتقای کیفیت محیط زندگی در محله هستند.Investigating the impact of urban regeneration on environmental health components of old urban neighborhoods (Case study: Emamzadeh Yahya neighborhood in Tehran)
Introduction Cities around the world today face unprecedented challenges such as rapid urbanization, environmental degradation, and socio-economic inequalities. To address these issues, urban regeneration has emerged as a vital strategy to revitalize declining neighborhoods while improving the quality of life for residents. Urban regeneration encompasses a variety of measures, including infrastructure improvements, economic development, and social interventions, with a particular emphasis on environmental improvement. The health of the urban environment significantly affects the health of its residents. For example, access to green spaces is associated with reduced stress levels, increased physical activity, and increased social interactions. Conversely, environmental degradation, such as pollution and a lack of green spaces, can lead to adverse health outcomes and reduced quality of life. Addressing health in urban environments means understanding, measuring, evaluating, and contextualizing the health of populations and the built environment across various impacts, geography, and temporal evolution. In this article, while evaluating the health status of the urban environment of the Emamzadeh Yahya neighborhood in Tehran, the effectiveness of the regeneration measures that have been widely carried out in recent years has been examined in many components and dimensions.
Materials and Methods The environmental health status is evaluated with 22 indicators, which are classified in 3 dimensions of physical (5 components), health-environmental (11 components), and social (6 components). Information on 19 indicators is obtained through surveys, and for the rest, by using formal statistics. A sample of 383 people was selected randomly and had an almost equal spatial distribution in the neighborhood. The data collection tool is a questionnaire. For each indicator, there are a pair of questions, the first of which evaluates the current situation and the other evaluates the effectiveness of the regeneration plans in improving the indicator. The questionnaire data were entered into the SPSS software, and after confirming the reliability by calculating the Cronbach’s alpha coefficient (0.728 for all items), first the one-sample t-test analytical model was implemented for odd-numbered items, and then the structural equation model (SEM) of Amos software was implemented for even-numbered items. The study area is Emamzadeh Yahya neighborhood, located in District 12 of Tehran Municipality and within the historical fabric of the city. This neighborhood has an area of 69 hectares and had a population of 11,318 in the 2016 Iranian Public Census.
Findings The figure of 2.166 for all the indicators indicates that the environmental health in the studied area is lower than the hypothetical average (3). Among the three dimensions, the better situation belongs to the components of the physical dimension, with a figure of 2.34. The components of the health-environmental dimension show an average figure of 2.121, and in the social dimension, the average figure is 2.10. In 22 evaluation indicators, the condition of vehicle traffic, social security, and sense of place shows weaker conditions. If the figure 4.5 -5 is considered as a very favorable condition, 3.5-4.5 as a favorable condition of environmental health, 2.5-3.5 as an average condition, 1.5-2.5 as an unfavorable condition, and finally a score of 1-1.5 as a very unfavorable condition, the three components show a very unfavorable condition overall. More than half of the components (12 items) show an unfavorable condition, and the remaining seven components show an average condition of environmental health. Also, the findings from the structural analysis model show that the implementation of regeneration projects has a greater impact on the components of improving urban infrastructure, promoting social security, improving the hygiene of public places, and residents’ access to health care centers, respectively.
Conclusion The problems of urban environmental health in Emamzadeh Yahya neighborhood are due to the incompatibility of functions and activities with the physical, social, and cultural characteristics of the neighborhood. In other words, what is imposed as a container in the form of current commercial activities on the container, that is, the body of the neighborhood, is not compatible with itself. Emamzadeh Yahya has long played an important role in the commercial-administrative and political center of the capital of Iran. Over time, the nature of commercial activities has changed, and the form and method of transportation have changed. On the other hand, in parallel with the increase in population and in connection with the extra-local functions of the neighborhood, the density and extent of commercial activities have multiplied, while the body, and especially the passages, have remained intact, and due to the historical nature of the fabric, the possibility of any widening and development of the passages has also been ruled out. Overcrowding and congestion beyond the capacity of the daily passing population, traffic and congestion, noise pollution, weak sense of place, the increasing tendency to commercialize space and use residential buildings as commercial, workshops and warehouses, a high potential for accidents, the insecurity and unsafe space, etc. all are related to the incompatibility of the function of space with the existing structure. In line with the goals of regeneration, old, worn-out neighborhoods such as the studied area should be living environments with economic activities, social interactions, and must be places for offering and providing a diverse range of services, which are needed by the resident population. Providing a business space that is compatible with the fabric is a requirement for urban regeneration, but in the case of historical fabrics such as the Emamzadeh Yahya neighborhood, it is advised to revive and develop activities, functions, and businesses that do not impair the living conditions and living in the neighborhoods, the quality of life, and the health of the environment. For this reason, the revival and development of the cultural economy as the main driver of regeneration is a practical suggestion of this research to improve the health of the neighborhood environment.
تبلیغات
