درخت حوزه‌های تخصصی

منطق روابط خارجی ایران در سده های 19 و 20 م با برتری منافع کشورهای غربی همراه بوده است. کشورهایی نظیر روسیه و انگلستان برتری خود را گاه از طریق جنگ و درگیری و گاه از طریق قراردادهای گوناگون به دست می آوردند. در نتیجه برای ایران وابستگی سیاسی و اقتصادی در سده 19 به امری طبیعی منجر شد. بحران های عمیق و شکاف سیاسی منجر به فعالیت احزاب و مطبوعات در آغاز قرن 20 م شد. در سال 1909م/1288ش روزنامه سروش به ابتکار انجمن سعادت ایرانیان و جمعی از نویسندگان وطن دوست و آزادی خواه در استانبول تأسیس شد که هدف خود را مبارزه با استبداد، استقرار دوباره مشروطه و در نهایت برپایی حکومت ملی تعریف کرده بود. روزنامه سروش در مسیر دستیابی به اهداف خود به یک واقعیت نیز توجه داشت؛ استقرار دوباره مشروطه و برپایی حکومت ملی بدون داشتن استقلال امری محال است. به همین جهت «تحصیل استقلال» در کنار «تحصیل آزادی» از عناوین پرتکرار روزنامه سروش درآمد. هدف اصلی این پژوهش بررسی کنش روابط خارجی ایران در دوره استبداد صغیر با تأکید بر مطالب روزنامه سروش است که با روش توصیفی- تحلیلی و مبتنی بر منابع کتابخانه ای به این امر می پردازد.

محمدعلی میرزا دولتشاه، فرزند ارشد فتحعلی شاه قاجار، از چهره های برجسته سیاسی و نظامی این دوره به ویژه در کرمانشاه به شمار می آید. پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه ای، در پی بررسی کارکرد مذهب و گرایش های مذهبی در سیاست ورزی، ساختار حکمرانی و اقدامات اجتماعی و فرهنگی دولتشاه می باشد. پرسش اصلی تحقیق آن است که باورهای مذهبی و روابط این شخصیت با روحانیت شیعه تا چه اندازه بر رفتار سیاسی و حکمرانی وی تأثیر گذاشته است؟ یافته های پژوهش نشان می دهد  که محمد علی میرزا با بهره گیری از موقعیت مذهبی و جغرافیایی کرمانشاه در مجاورت عتبات عالیات، توانست روابط مستحکمی با عالمان شیعه برقرار کند و از این طریق مشروعیت مذهبی برای حکومت خود کسب نماید. پس از سقوط صفویه و دوره ای از فترت سیاسی در ایران، حکومت قاجار در پی احیای نظم و تثبیت اقتدار خود، به بهره گیری از ظرفیت های مذهب شیعه پرداخت. پیوند ساختاری با روحانیت و تقویت گفتمان اصولی، به ویژه در دوران فتحعلی شاه، زمینه ساز شکل گیری نوعی مشروعیت مذهبی برای سلطنت قاجار شد؛ مشروعیتی که با میراث صفوی تفاوت ماهوی داشت و بیش از آنکه بر شالوده ای الهی عرفانی استوار باشد، به تعاملات سیاسی با مرجعیت دینی متکی بود. این تعاملات نه تنها در امنیت مسیر زائران و رونق اقتصادی کرمانشاه مؤثر بود، بلکه در رقابت سیاسی با ولیعهد رسمی نیز برای دولتشاه ابزاری مشروعیت بخش فراهم آورد.

همزمان با مبارزات مشروطه خواهی در ایران، شهر سنندج صحنه مجادله دو گروه شد. گروهی از طرفداران سلطنت قاجار و گروهی نیز خواستار استقرار مشروطه. با امضای فرمان مشروطیت توسط مظفرالدین شاه در مرداد ۱۲۸۵ ش دروازه های مجلس شورای ملی به روی نمایندگان مردمی از ولایات مختلف باز شد. پس از گشایش مجلس اول، در سنندج مرکز ولایت کردستان تکاپو هایی برای انتخاب نمایندگان مجلس شکل گرفت. اعضای انجمن های رسمیِ حامی مشروطه همچون صداقت، صلاحیت، کارگران و اخوت توانستند خود را به مرور با تغییرات جامعه وفق داده و نمایندگانی از طبقات مالکان بزرگ و تجار شهیر برگزینند. در پژوهش حاضر که مبتنی بر روش توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر اسناد و منابع کتابخانه ای است، تلاش شده تا انتخابات مجلس شورای ملی در سنندج (1304-1285ش) از دوره اول مجلس تا پایان دوره پنجم، مورد واکاوی و مطالعه قرار گیرد. هدف از این پژوهش آن است که خاستگاه اجتماعی و سیاسی نمایندگان ادوار مختلف سنندج در مجلس شورای ملی، نحوه برگزاری انتخابات و عملکرد دوره نمایندگی آنان بررسی شود. یافته های تحقیق بیانگر آن است که اکثر نمایندگان مجلس شورای ملی در سنندج از طبقه مالکان زمیندار با نفوذ بودند.

طاعون یا مرگ سیاه یکی از بیماری های واگیردار و مرگباری است که بشر در طول حیات خود با آن مواجه بوده؛ به طوری که اخبار شیوع و مرگ و میرهای ناشی از آن توسط مورخان و سیاحان ثبت شده است. ایران در سده سیزدهم هجری به دفعات با این بیماری مواجه بود، اما به واسطه نبود قوانین بهداشتی نوین و درمانده بودن اطباء در برابر مهار این بیماری، میزان مرگ و میر آن در مقایسه با سایر بیماری ها افزایش پیدا می کرد. این پژوهش با بهره گیری از روش توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر اسناد منتشر نشده و منابع کتابخانه ای به دنبال پاسخ دادن به این پرسش است که عوامل شیوع طاعون و راهکارهای مقابله با آن در ایالت های کرمانشاهان و کردستان در دوره قاجار کدامند؟ نتایج حاصل از این پژوهش نشان داد عواملی همچون، مراودات خارجی؛ تجار و زائران، حیوانات موذی و جونده چون موش، فقر و ضعف بهداشت عمومی و فردی در شیوع بیماری نقش داشته است. مهمترین راهکارهای مقابله با این بیماری، ترک مناطق آلوده به بیماری ، ایجاد قرنطینه، استمداد از بارندگی برای کاهش بیماری، ضد عفونی کردن محل بیماری با آهک و سوزاندن لباس های آلوده به بیماری بوده است. از طرفی شیوع این بیماری می توانست به افزایش مرگ و میر و کاهش جمعیت، اختلال در روابط اجتماعی، تعطیلی بازار و فعالیت های تجاری و مسدود شدن مرزها منجر شود.

انقلاب مشروطه ایران مرهون رجال و شخصیت های برجسته ای چون ستارخان، باقرخان و سردار اسعد است که در شهرهای تبریز و گیلان مردم را به حرکت درآوردند و اسباب پیروزی مشروطه خواهان را فراهم کردند. در این میان، شهرکرمانشاه به عنوان شهری پرجمعیت با ویژگی های مدنیت خاص آن زمان و داشتن طبقات مختلف روحانی و تجار و دیوانسالاری، نقشی فعال و تاثیرگذار در انقلاب مشروطه بر جای گذاشت. در کرمانشاه رهبری مشروطه خواهان را سردار یارمحمدخان کرمانشاهی برعهده گرفت. وی در حوادث مرتبط با مشروطه همچون شورش سالارالدوله به همراهی عشایر کرمانشاهان نقشی مهم ایفا کرد. بنابراین او به عنوان یکی از سرداران مهم مشروطه در پیوند با تحولات کرمانشاه جایگاه والایی دارد. جستار حاضر درصدد بررسی نقش و جایگاه یارمحمدخان در حوادث مشروطیت در کرمانشاه می باشد. این پژوهش به روش تاریخی با رویکرد توصیفی و با تکیه بر داده ها و منابع تاریخی صورت گرفته است. براساس یافته های پژوهش یارمحمد خان در جریان مقاومت مشروطه خواهان در تبریز همردیف ستارخان، در دسته بندی های احزاب سیاسی مشروطه و در مقابله با شاهزاده سالارالدوله در کرمانشاه حضور تاثیرگذاری داشت و از منتقدان اوضاع کشور و شیوه مدیریتی مشروطه خواهان در مجالس دوم و سوم و نیز حاکم منصوب مشروطه خواهان در کرمانشاه بود.

پیدایش خوارج در عصر حکومت امیرالمؤمنین(ع) این پرسش را مطرح می کند که کدام جریان فکری بیشترین تأثیر را در شکل گیری خوارج داشته است. نگاه این پژوهش به موضوع خوارج، بیان تاریخ خوارج نیست، بلکه به دنبال اثبات این فرضیه است که تفکر و بینش قرّاء در گذر زمان، به سمت خارجی گری پیش رفت و بخش قابل توجهی از قرّاء در سیری تحولی به سوی اندیشه خارجی گری متمایل شدند و موجب شکل گیری و پیدایش خوارج گشتند. این پژوهش به دنبال کشف مشابهات و نشانه های مشترک میان تفکر قرّاء و خوارج است. روندی که طی آن اندیشه های جریان قرّاء به تدریج به سمت گرایش های خارجی گری و تأثیرگذاری بر افکار جامعه حرکت کرد و در این فرایند، انگاره ها و باورهای جریان قرّاء به تدریج به سمت اندیشه هایی با خاستگاه خارجی متمایل شد و در نهایت به خوارج تبدیل گردید. برای تحلیل این روند، به مقایسه تطبیقی تفکر قرّاء و خوارج توجه شده و به تبیین مشابهت ها و نشانه های ظهور تفکر خوارج در میان قرّاء اشاره شده است. مهم ترین هدف این تحقیق در کنار سایر اهداف تببینی مد نظر دستیابی به سیر تحولی قرّاء به سمت خارجی گری است که با تکیه بر روش تحقیق کتابخانه ای و تحلیلی انجام شده است.

کتاب «أخبار الدوله العباسیه» اثری مهم از مؤلفی ناشناخته است که درباره عباسیان نگاشته شده است. ذکر فضایل عبدالله بن عباس، علی بن عبدالله، محمد بن علی و ابراهیم امام موضوعات اصلی این کتاب را تشکیل می دهد. این پژوهش درصدد است تا از محتویات کتاب، زمینه، فضا و شرایطی را که انگیزه و هدف مؤلف در تألیف این اثر بوده، بررسی کند. این تحقیق بر این فرضیه استوار است که نفوذ ترکان در دستگاه خلافت عباسی، موجب کاهش اقتدار سیاسی و کاهش حرمت خلفای عباسی در نگاه مردم، به ویژه دیوانیان شد. مؤلف این اثر به احتمال قریب به یقین، اثر خود را با انگیزه مشروعیت بخشی به خلافت عباسی در اذهان عمومی و به ویژه نزد دولت های مستقل و نیمه مستقل و دیوانیان نگاشته است. او برای دستیابی به این هدف، به نقل و ثبت روایاتی درباره فضایل رهبران و امامان عباسی در دوره دعوت پرداخته است. دلیل اثبات این مدعا نقل روایات منقبتی درباره رهبران عباسی دوره دعوت و خودداری مؤلف از بیان مناقشات درونی داعیان در این دوره است.

دوره وزارت و صدارت میرزا حسین خان مشیرالدوله معروف به سپهسالار (1259-1249ش) در عصر ناصری، نقطه عطفی به لحاظ تلاش برای انجام اصلاحات همه سویه جهت نوگرایی ایران محسوب می شود. در میان مهم ترین اصلاحات او، برنامه های نظامی از جایگاه و اهمیت برجسته ای برخوردار است. مقاله حاضر تلاش دارد اصلاحات نظامی او را با روش توصیفی-تحلیلی و به لحاظ نظریه تحلیل گفتمانی بررسی کند. سوال اصلی آن است که گفتمان سپهسالار پیرامون مسائل نظامی دارای چه رویکردی بوده است؟ به نظر می رسد که هسته اصلی گفتمان نظامی سپهسالار، تشکیل نیروی نظامی مدرن جهت دفاع از حقوق و حاکمیت ملی ایران در عرصه داخلی و خارجی بود. یافته های این بررسی نشان می دهد او در راستای تحقق این هدف، چنین اقداماتی انجام داد: خرید تجهیزات و سلاح های مدرن از غرب، تنظیم بودجه منظم و مستقل برای وزارت لشکر و سروسامان دادن به وضعیت مالی نظامیان، استخدام مستشاران خارجی برای آموزش های نوین به نیروهای نظامی، تلاش برای قانونمند کردن دستگاه نظامی کشور از طریق وضع و تدوین قوانین جدید. می توان گفت این اقدامات توانست به وضعیت مطلوب در نیروهای نظامی منجر شود و ساختار و بستر لازم را جهت تلاش های بعدی برای تشکیل ارتش مدرن ملی در ایران فراهم کند.

علویان ترکیه یکی از مهم ترین اقلیت های دینی و فرهنگی این کشور به شمار می روند که تاریخ و هویت آنان با نام و سیره امام علی(ع) پیوندی عمیق دارد. در اندیشه و آیین علوی، امام علی(ع) نه تنها پیشوای دینی، بلکه مظهر حقیقت، عدالت و انسان کامل تلقی می شود. بااین حال، در بستر تحولات فکری و اجتماعی ترکیه معاصر، برداشت های متنوعی از جایگاه و مقام امام علی(ع) پدید آمده است که هریک بازتابی از دگرگونی های درون دینی، سیاسی و فرهنگی جامعه علوی به شمار می آیند. مسئله اصلی این پژوهش، بررسی چگونگی بازنمایی امام علی(ع) در گفتمان های گوناگون علویان ترکیه و تبیین نقش این بازنمایی ها در بازتعریف هویت دینی و فرهنگی آنان است. در این چهارچوب، مقاله به گونه شناسی برداشت های گوناگون از امام علی(ع) در گفتار علویان امروز ترکیه می پردازد و می کوشد تحلیلی نظام مند از این تنوع تفسیری ارائه دهد. علوی گری در این بستر، نه سنتی ایستا، بلکه گفتمانی پویا و چندلایه است که در آن، بازنمایی های مختلف از حضرت علی(ع) مبنای هویت سازی، مشروعیت دینی و سامان دهی کنش اجتماعی تلقی می شود. پژوهش حاضر بر پایه تحلیل منابع ترکی استانبولی، مشاهدات میدانی در استانبول و بررسی گفتمان نهادهای علوی سامان یافته و پنج تفسیر اصلی را شناسایی کرده است: ۱. تفسیر شیعی، که امام علی(ع) را به عنوان امام معصوم و مرجع اعتقادی در چهارچوب تشیع امامی می فهمد؛ ۲. تفسیر محافظه کارانه، که او را حافظ سنت و هویت قومی ترک می داند؛ ۳. تفسیر ایدئولوژیک، با تأکید بر عدالت خواهی و کنشگری اجتماعی امام علی(ع)؛ ۴. تفسیر فرهنگی، که در پی بازسازی پیوندهای آیینی سنتی در ساختار شهری است؛ و ۵. تفسیر علوی گری بدون امام علی(ع)، که به بازتعریف علوی گری به مثابه هویتی فرهنگی و فرادینی می پردازد. از درون این قرائت ها، پنج چهره متمایز از امام علی(ع) پدیدار می شود: علیِ امام، علیِ قدسی، علیِ تُرک شده، علیِ نمادین و حذف امام علی(ع) از علوی گری. یافته های پژوهش نشان می دهد که این بازنمایی ها، ضمن انعکاس تحولات معرفتی و اجتماعی علویان، نقش مهمی در تداوم یا دگرگونی هویت دینی و قومی آنان در عصر مدرن ایفا کرده اند.

نظام طبقاتی در عهد ساسانیان، هر یک از اقشار جامعه را به حسب طبقه اجتماعی، مستحق مالکیت اموال و اراضی می دانست. مقاله حاضر با هدف مقایسه میان طبقه دهقانان با طبقات دیگر در رویکرد به تحول خواهی و گرایش به اسلام، پرده از این واقعیت بر می دارد که دهقانان با توجه به حضور و نقش آفرینی آنان در عرصه های گوناگون اجتماعی و سیاسی، اقتصادی و زراعی، علمی و فرهنگی و اصالت و پیشینه ای که داشته اند، علاوه بر اینکه خودشان در گرایش به اسلام به جهت فرهنگ و آداب ایرانی پیش قدم بوده اند، به طبقات دیگر در تحول خواهی به سمت مؤلفه های اصیل ایرانی به خصوص با ظهور پاره ای از نقاط ضعف در بدنه حاکمیت ساسانی کمک نمودند. وجود این ویژگی ها و لیاقت های دهقانان در دوره بنی امیه (عهد عمر بن عبدالعزیز) و بنی عباس (به ویژه عهد منصور، مهدی و مقتدر بالله) موجب آن شد که حاکمان این دو حکومت، تغییری در وظایف و مأموریت دهقانان ایجاد نکنند. این مقاله به روش توصیفی- تحلیلی کوشیده است نمونه های ممتاز از تحقق تحول خواهی دهقانان در عرصه های اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و علمی را بازتاب دهد. یافته های تحقیق نشان می دهد که طبقه دهقانان به سبب نقش آفرینی، بیش از سایر طبقات، حتی موبدان ساسانی، در جذابیت و گرایش به اسلام مؤثر بوده اند.

فرهنگ وقف که در سنت اسلامی ریشه دارد، در طول تاریخ نقش موثری در شکل دادن به جوامع و ارتقای رفاه اجتماعی داشته است. در سال های اخیر، علاقه فزاینده ای به مطالعه گسترش فرهنگ وقف و موقوفات تاریخی در مناطق مختلف از جمله شهرستان کاشان وجود داشته است. هدف این پژوهش بررسی عوامل مؤثر بر افزایش بهره وری از موقوفات تاریخی در شهرستان کاشان و تأثیر آن بر توسعه جامعه است. روش تحقیق از نوع توصیفی- تحلیلی بوده و جمع آوری داده ها و اطلاعات به صورت اسنادی و پیمایشی است. با توجه به ماهیت موضوع و اهداف پژوهش، نوع تحقیق کاربردی است. در بخش مطالعات کتابخانه ای، به بررسی مقالات صورت گرفته و در بخش مطالعات میدانی نیز از پرسش نامه محقق ساخته استفاده شده است. قلمرو مورد مطالعه موقوفات تاریخی، محدوده شهرستان کاشان است و جامعه آماری تحقیق، روحانیون و طلبه هایی هستند تحت پوشش مرکز خدمات حوزه علمیه کاشان که شامل 19 حوزه علمیه و تعداد 5792 روحانی زن و مرد می باشد. حجم نمونه براساس فرمول نمونه گیری تعداد 116 نفر تعیین شد. یافته های تحقیق نشان می دهد متغیر میزان نقش مسئولین، مدیران و شناسایی نیازها و کمبودهای موقوفات موجود، دو عامل موثر بر افزایش بهره وری در محدوده موقوفات تاریخی شهرستان کاشان هستند.

واکاوی مصادیق امر به معروف و نهی از منکر امام حسین (ع) در نهضت عاشورا از اهمیت ویژه ای برخوردار است. این امر می تواند علت پایداری نهضت امام حسین (ع) و شکل گیری قیام های متعدد متأثر از آن را در جهان اسلام نشان دهد. با توجه به بررسی های انجام شده در منابع اولیه و تحقیقات جدید با جست و جوی کتابخانه ای که مبتنی بر روش توصیفی- تحلیلی صورت گرفته است به نتایجی رسیدیم. از جمله مصادیق امر به معروف و نهی از منکر امام حسین (ع) در نهضت عاشورا، گفتگوی دوجانبه، مهربانی و بخشش، تحریک احساسات و عواطف، پند و اندرز، دعوت با عمل، ملامت نکردن مجرمان و گناه کاران، نامه نگاری، اعتراض عملی و سیاسی، ملاقات چهره به چهره و ایستادگی و شهادت طلبی است. این عوامل موجب تزلزل پایه های حکومت ظلم و جور در قیام کربلا شد.

با تأسیس دولت ساسانی در سال 224 میلادی توسط اردشیر بابکان، تحول عمده ای در کشور ایران به وجود آمد. از نظر اقتصادی، ایران به توسعه زیادی رسید و محصولات کشاورزی رشد فوق العاده یافت. بخش عمده جاده ابریشم در دست شاهان ساسانی بود؛ آنجا که سکه های ایرانی که در نقاط مختلف جهان پیدا شده اند نشانه نفوذ بازرگانان و تجار ایرانی در این مناطق می باشد. روش پژوهش به صورت توصیفی- تحلیلی و روش گردآوری مطالب کتابخانه ای و استفاده از منابع و مآخذ معتبر تاریخی می باشد. سوال پژوهش این است که خانواده چه تاثیری بر اقتصاد دوره ساسانی گذاشته است؟ فرضیه پژوهش این است که خانواده در دوره ساسانی از نظر اقتصادی دارای کارکرد تولیدی و مصرفی بود. برعکس خانواده امروزی که بیشتر مصرف کننده کالا می باشد، در دوره مورد نظر خانواده ها هم تولید کننده و هم مصرف کننده محصولات بودند. بخش عمده محصولات کشاورزی، صنایع ریسندگی و بافندگی، پیشه ها و مشاغل گوناگون توسط اعضای خانواده انجام می گرفت. از دیگر تأثیر نهاد خانواده بر اقتصاد دوره ساسانی مسئله خویشکاری یعنی انجام شغل پدر توسط فرزندان بوده است. هنگامی که فرزندان به سن رشد می رسیدند توسط پدر به کارگاه برده شده و به این ترتیب حرفه نیاکان خود را ادامه می دادند. مسئله خویشکاری باعث می شد مشاغل در طول قرن ها در میان یک خانواده ادامه یابد و به تخصصی شدن مشاغل بینجامد. بدین صورت خانواده ها با تولید محصولات گوناگون به پیشرفت اقتصاد دوره ساسانی کمک می نمودند. علاوه بر این سالیانه مبالغ هنگفتی به صورت مالیات و باج سرانه توسط اعضای خانواده ها به دولت ساسانی پرداخت می شد که نتیجه آن انباشت خزانه دولت و رونق جامعه بود.

پژوهش حاضر به بررسی عملکرد مؤسسات آموزش عالی در امپراتوری عثمانی می پردازد. سلاطین عثمانی به آموزش و تأسیس دانشگاه توجه ویژه ای داشتند و نهادهایی را برای کمک به جامعه ایجاد کردند. با این حال، این مؤسسات نتوانستند مانند نمونه های غربی خود به پیشرفت کشور کمک کنند. نهادهای آموزش عالی عثمانی با الگوگیری از غرب شکل گرفتند، اما به دلیل شرایط نامناسب، با چالش های بسیاری روبه رو شدند. این تحقیق با روش توصیفی-تحلیلی تاریخی، عملکرد این مؤسسات و نحوه جذب دانشجویان را بررسی می کند. یافته ها نشان می دهد که تأسیس دانشگاه ها نیازمند توسعه مدارس ابتدایی و متوسطه برای آماده سازی دانش آموزان است؛ امری که در آن دوره نادیده گرفته شد. بنابراین، مؤسسات آموزش عالی عثمانی بیشتر شبیه مکاتب متوسطه بودند تا دانشگاه های واقعی. سؤال اصلی پژوهش این است که هدف از ایجاد مؤسسات آموزش عالی در امپراتوری عثمانی چه بود و چه موانع و مشکلاتی در مسیر تحقق این هدف وجود داشت؟

اسلام از طریق جاده ابریشم به چین راه یافت و اولین بار در قرن هفتم میلادی توسط تجار و سفیران ایرانی و عرب وارد چین شد. این افراد در شهرهای ساحلی و مرزی چین مستقر شدند و با مردم بومی ازدواج کردند. آن ها مساجد و مدارس اسلامی را بنا کردند و اسلام را در میان مردم چین تبلیغ کردند. تاریخ اسلام در چین را می توان از دوره سلسله تانگ بررسی کرد، زمانی که تجار مسلمان از طریق جاده ابریشم به چین سفر کردند و در این کشور سکنا گزیدند. بسیاری از این تجار در شهرهای مختلف چین مانند گوانگژو و چانگ آن (شی آن امروزی) مستقر شدند و اولین مساجد را بنا کردند. در سلسله یوان، وضعیت مسلمانان از یک مهاجر خارجی به یک شهروند چینی تبدیل شد. آن ها توانستند با جامعه چینی ارتباط خوبی برقرار کنند و محدودیت های زندگی در شهرهای خاص چین برای آن ها برداشته شد. جایگاه مسلمانان در سلسله مینگ تثبیت شد و آن ها توانستند به مناصب حکومتی برسند؛ البته سلسله چینگ چالش ها و بدگمانی های زیادی نسبت به مسلمین ایجاد کرد و این چالش ها موجب طرد مسلمانان و ایجاد گروه های سیاسی ضددولتی شد.

بعثت حضرت محمد(ص)، به لحاظ اجتماعی، همراه با ارائه گفتمان ایجاد جامعه متمرکز با عنوان «امت واحده» بود؛ که با بنیان نظام گفتمانی رایج در جزیره العرب مغایرت داشت. ساکنان جزیره العرب در واحدهای کوچک اجتماعی به نام قبیله گرد هم آمده و به صورت پراکنده زندگی می کردند. عدم سنخیت گفتمان های مذکور زمینه های تقابل بین آنها را بالا برد و در نهایت موجب ضعف گفتمان نظام اجتماعی مبتنی بر قبیله و غالب شدن گفتمان امت واحده شد. مقاله پیش رو قصد دارد پس از مشخص کردن نشانه ها و دال های مرکزی گفتمان امت واحده به این پرسش پاسخ دهد که رسول خدا(ص) چگونه توانست این گفتمان را در جامعه زمان خویش به گفتمان برتر تبدیل کند؟ پاسخ پرسش مذکور با عهدنامه مدینه که مهم ترین و جامع ترین متن برجا مانده از آن دوره است، ممکن خواهد شد. تحلیل و بررسی این عهدنامه با نظریه تحلیل گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف که گفتمان را فراتر از ابعاد زبان شناسی در عرصه های سیاسی، فرهنگی و اجتماعی مطرح کرده، انجام شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد پیامبر(ص) به دنبال طرد تدریجی مؤلفه های نهادینه شده در نظام قبیلگی با استفاده از جایگاه شیخوخیت در دستگاه مذکور و تثبیت تدریجی مؤلفه های حاکمیت الهی با استفاده از غلبه قوانین الهی در جامعه بوده است. حاکمیت الهی که ساختار آن متشکل از دال مرکزی «حاکمیت قانون الهی» است و دال های تساوی همه افراد در مقابل قانون، انتخاب مرجع واحد برای حل اختلافات و برخورد شدید با قانون شکنان برگرد آن مفصل بندی می شود.

پس از فروپاشی امویان ( 442 ق/1031م) در اندلس و شکل گیری دولت های کوچک ملوک الطوایفی، نقطه عطفی در تاریخ سیاسی و روابط خارجی با حکومت های مسیحی شمال اسپانیا شکل گرفت. در این میان، بنی هود (431-503 ق/1046-1118م) از دولت های مهم ملوک الطوایف در جستجوی الگویی تازه در روابط سیاسی – نظامی با دولت های مسیحی شمال اسپانیا برآمد. این پژوهش به بررسی سیاست های هودیان در قبال حکومت های مسیحی اسپانیا می پردازد. همچنین تحلیل رفتارها و اقدامات حکومت های مسیحی در مقابله با هودیان و روابطی که منجر به افزایش همکاری نظامی بنی هود با قشتاله شد؛ به گونه ای که فرمانده برجسته قشتاله رودریگو دیاز مشهور به ال سید کمپیدور راهی دربار هودیان شد. مقاله در ادامه به ارزیابی پیامدهای ورود ال سید به دستگاه خلافت هودیان اشاره نموده و نقش آن در تضعیف حکومت بنی هود و دیگر حکومت های شرق اندلس را سنجیده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که ال سید پس از قدرت گرفتن در دستگاه خلافت هودیان آشکارا علیه حکومت بنی هود قیام کرد و سرانجام دولتی مستقل در شرق اندلس تشکیل داد.

علی اکبر داور به عنوان یکی از تکنوکرات های اصلی دولت رضاشاه، سهمی مهم در پیشبرد پروژه دولت سازی و تمرکز قدرت سیاسی ایفا کرد و اصلاحات گسترده ای را در حوزه قانون گذاری، سازمان قضایی و بوروکراسی اداری به اجرا گذاشت. این مقاله با رویکردی توصیفی- تحلیلی و با اتکا به منابع کتابخانه ای و اسناد تاریخی به بررسی شخصیت فکری، ذهنیت سیاسی و جایگاه علی اکبر داور در فرآیند دولت سازی اقتدارگرایانه عصر رضاشاه می پردازد. مسئله اصلی پژوهش این است که اصلاحات نهادی داور چه نسبتی با توسعه سیاسی و مشارکت اجتماعی داشت. فرضیه مقاله بر این اساس استوار است که داور نماینده نوعی نوسازی اقتدارگرایانه و تکنوکراتیک بود که با تأکید بر کارآمدی نهادی و تمرکز قدرت، اصلاحات حقوقی را بدون توجه کافی به نهادینه سازی مشارکت سیاسی و تضمین آزادی های مدنی دنبال کرد. یافته های پژوهش نشان می دهد که علی اکبر داور از یک طرف، معمار نهادهای مدرن حقوقی و قضایی و از طرف دیگر، قربانی همان ساختار اقتدارگرای دولتی بود که خود در شکل گیری و تحکیم آن نقشی اساسی ایفا کرده بود.

یکی از مبنای فکری مذاهب اهل سنت اعتقاد به عدالت کل صحابه بوده است. نظریه ای که در طول تاریخ اسلام به یکی از مباحث مهم مورد بحث فی مابین مذاهب مختلف اسلامی تبدیل شده است. در این راستا علمای اهل سنت در جهت اثبات عقیده خویش به ادله قرآنی و حدیثی متعددی استناد کرده اند. پژوهش حاضر که با روش توصیفی- تحلیلی صورت گرفته تلاش کرده است به این پرسش پاسخ داده شود: «ادله اهل سنت برای اثبات عقیده خویش چه بوده و این ادله دارای چه نقاط ضعفی می باشد؟». نتیجه تحقیق حاکی از آن است که به اعتقاد علمای اهل سنت تمامی صحابه، عادل محسوب می شوند. آنان در این راستا به برخی آیات و روایات اشاره کرده اند که با بررسی انجام گرفته مشخص گردید هیچ کدام از آیات مورد ادعا، عدالت تمامی صحابه را ثابت نکرده و در خصوص روایات نیز، جدا از اشکال متنی، به جهت سندی دارای ایراد است. در ادامه بیان شد که علمای اهل سنت برای دفاع از عقیده خویش، عملکردهایی مانند اعتقاد به بخشیده شدن گناهان صحابه به صرف صحابی بودن و همچنین ممنوعیت نقل روایات مربوط به مشاجرات بین صحابه را انجام داده اند.

آیت الله سید محمد بهشتی از جمله اندیشمندان معاصر اسلامی است که چند دهه از عمر خود را صرف تکوین نظام سازی و تشکیل نظام اسلامی نمود. او از چهره های کلیدی انقلاب اسلامی بود که نسبت به مسائلی چون سازمان دهی و نظام سازی حساسیت خاصی داشت. در این چارچوب، نوشتار حاضر در پی پاسخ دادن به این پرسش است که «جایگاه نظام سازی در اندیشه شهید بهشتی مبتنی بر چه پشتوانه سیاسی است؟». این امر مهم با توجه به آثار مکتوب و گفتارهای باقی مانده از وی با روش ترکیبی توصیفی تحلیلی مورد نقد و بررسی قرار خواهد گرفت و این فرضیه نیز تقویت خواهد شد که «نظام سازی لازمه یک جامعه توسعه یافته است». یافته های پژوهش نشان می دهد که در منظومه فکری شهید بهشتی رسیدن به جامعه مطلوب بدون نظام سازی ممکن نیست. بنابراین ایشان برای سازمان دهی نظام مورد نظر به نکات کلیدی و مهمی همچون کار جمعی و تشکیلاتی، وحدت و همبستگی، آزادی، اهمیت دادن به مخالفان، اقلیت ها و منتقدان و نگاه به غرب و شرق توجه نشان داده و هرکدام را به صورت جامع تشریح کردند.