واکاوی نقش حکام محلی قاجار در مهار شورش های بابیان: مطالعه ی موردی ولایت زنجان(مقاله پژوهشی دانشگاه آزاد)
منبع:
تحقیقات تاریخ ایران دوره اسلامی سال ۲ زمستان ۱۴۰۴ ویژه نامه
209 - 222
حوزههای تخصصی:
شورش بابیان در زنجان (۱۲۶۶-۱۲۶۷ قمری/1229-1230 ش) به رهبری ملامحمدعلی زنجانی (حجت) از بزرگ ترین، مهم ترین و خون بارترین رویدادهای مرتبط با جنبش بابیه در ایران عصر ناصری به شمار می رود. این شورش پس از شکست بابیان در قلعه ی شیخ طبرسی رخ داد و نزدیک به ۹ ماه طول کشید که در آن، حکام محلی اعم از خوانین، مقامات حکومتی و علما نقشی اساسی در سرکوب شورش ایفا کردند. این مقاله با رویکردی تاریخی و تحلیلی، به واکاوی نقش حکام و عوامل محلی قاجار در مدیریت، گسترش و درنهایت مهار این شورش می پردازد. پرسش اصلی این است که حکومت محلی زنجان تحت امر امیراصلان خان مجدالدوله (حاکم وقت) چگونه با این پدیده برخورد کرد و اقدامات او چه تأثیری درروند رویدادها داشت؟ یافته های پژوهش نشان می دهد دولت مرکزی بدون همراهی و مشروعیت سازی علما و حکام زنجان توان مهار شورش را نداشت؛ صدور فتوای جهاد از سوی میرزا ابوالقاسم موسوی زنجانی، بسیج مردمی، همکاری مالکان بزرگ و ورود نیروهای نظامی تحت فرمان مصطفی خان سرتیپ از مهم ترین عوامل سرکوب شورش بود. سیاست های ابتدایی حاکم، ترکیبی از مدارا و تلاش برای آرام سازی بود، اما با تشدید درگیری ها، رویکرد به سرکوب نظامی تمام عیار سوق پیدا کرد. این مقاله استدلال می کند که اگرچه فرمان های صادرشده از پایتخت نقش بخشنامه داشتند، اما نحوه ی اجرا و مدیریت محلی، به ویژه شخصیت، توان نظامی و دیپلماسی محلی حاکم، نقشی تعیین کننده در دامن زدن به بحران و سپس مهار خونین آن ایفا کرد. نتیجه ی پژوهش تعامل میان قدرت محلی و مرکزی در زنجان، یک الگوی مؤثر «حکمرانی چندسطحی» در عصر قاجار را نمایان می کند.