درخت حوزه‌های تخصصی

نهج البلاغه و حکم العطائیه دو کتاب تاثیر گذار نزد بزرگان اهل ادب هستند تا جائی که توجه بسیاری از اندیشمندان را به خود جلب نموده و بسیاری از نویسندگان جهت ارتقاء ارزش ادبی ومعنوی آثار خود سخنان حکمت آمیز این دو کتاب را در لابه لای نوشته های خود گنجانده اند؛ چرا که صاحبان این دو اثر یعنی امام علی(ع) و ابن عطاء الله اسکندری، سخنان خود را از سوئی آکنده از مفاهیم ارزنده اخلاقی و تربیتی نموده و از سوی دیگر گفتار خود را در قالبهای زیبای بلاغی وزبانی ریخته تا جذابیت وبداعت آنها دوچندان گردد، موسیقی آوائی حکم این دو کتاب به گونه ای است که افزون بر گوشنوازی، جلب اذهان و افکار مخاطبان، امکان اس تنباط معانی و مفاهیم حکمتها را به شکل بسیار زیبائی فراهم کنند هدف این نوشتار آن بود تا با تحلیل برخی از مولفه های آواشناسی در این دو کتاب، ارتباط اصوات پربسامد بر معنا و زیبا بخشی دیگر جنبه های بلاغی در هر دو اثر نشان داده شود که البته با بررسی و مقایسه ی پاره ای از حکم این دو کتاب می توان دریافت که گرچه در هردو بکارگیری جهات آواشناسی یاد شده به ویژه ارتباط آوای الفاظ و معنا، زیبائی و ملاحت کلام دو چندان گردیده است

یکی از مهمترین نظریه های مستشرقان تجدیدنظرطلب شکل گیری تدریجی اسلام از یک دین توحیدی ابتدایی است که در دوره امویان در قالب اسلام پدیدار می شود. نوو و کورن در کتاب چهارراه هایی به اسلام: مبادی مذهب تازیان و حکومت ایشان به تبیین این نظریه بر اساس شواهد باستان شناختی و متون سریانی صدر اسلام پرداخته اند. یکی از محورهای اصلی این نظریه ایجاد شخصیت پیامبر (ص) در دوره عبدالملک بن مروان است و از این رو دین عرب ها را در این دوره «آیین محمدی» نام نهاده اند. نوشتار پیشِ رو به روش تحلیل تاریخی-انتقادی به ارزیابی این دیدگاه بر اساس متون سریانی صدر اسلام می پردازد. نتایج پژوهش نشان می دهد نظریه نوو و کورن درباره پیدایش شخصیت پیامبر اسلام (ص) مبتنی بر روش علمی در بهره-گیری از متون سریانی مرتبط با دوره نخستین شکل گیری اسلام نیست، و تبیین نادرستی از این متون ارائه می دهد. در میان متون سریانی کهن، گزارش سال 637، رویدادنامه سال 640، رویدادنامه خوزستان، رویدادنامه مارونی و کتاب نکات اصلی به حضرت محمد (ص) اشاره کرده اند، که سه متن نخست به طور قطعی پیش از دوره حکومت عبدالملک بن مروان نگاشته شده اند. متن چهارم نیز به احتمال زیاد متعلق به این دوره است. تاریخ نگارش متن پنجم تنها دو سال پس از آغاز حکومت عبدالملک است و حتی اگر دیدگاه نوو و کورن مبنی بر ایجاد شخصیت پیامبر (ص) را توسط عبدالملک را بپذیریم، بسیار بعید است که وی در این فاصله کوتاه از آغاز حکومتش توانسته باشد آن قدر سریع این کار را انجام دهد که در متون سریانی نیز انعکاس یابد.

مولانا در آثار خود، به ویژه در «فیه مافیه»، با تأکید بر مفاهیم عرفانی و قرآنی، نبوت را به عنوان محوریت شناخت حقیقت و کمال انسانی تبیین می کند. او معتقد است که پیامبران نه تنها واسطه ای برای انتقال وحی الهی هستند، بلکه انسان های کاملی اند که با گذر از مراتب بشری به حقیقت مطلق و نور الهی می رسند. هدف از این پژوهش که به روش توصیفی – تحلیلی صورت گرفته است، واکاوی جنبه های قرآنی اندیشه های مرتبط با نبوت در آثار مولوی است. «فیه ما فیه» به طور ویژه در این میان مورد توجه بوده است. یافته های پژوهش نشان می دهد مولانا به جنبه های مختلف نبوت، از جمله وحی، الهام، و مقام معنوی اولیا در رابطه با پیامبران، اشاره می کند و نقش آنان را به عنوان راهنمایان معنوی و اخلاقی برای بشر تبیین می نماید. او همچنین وحی را تنها محدود به پیامبران نمی داند و بر این باور است که اولیا و انسان های معنوی نیز می توانند به نوعی از وحی دل یا الهام بهره مند شوند. این پژوهش نشان می دهد که چگونه مولانا از آموزه های قرآنی برای تقویت و تبیین دیدگاه های عرفانی خود استفاده کرده و نبوت را به عنوان الگویی از کمال انسانی و راهی برای رسیدن به معرفت الهی و زندگی اخلاقی مطرح می نماید.

مجد البیان فی تفسیر القرآن، اثر محمدحسین اصفهانی، یکی از تفاسیر معاصری است که از نظر ساختار آغازین کتاب، منابع تفسیری، شخصیت علمی و گرایش های مفسر به تفسیر الصافی فیض کاشانی شباهت دارد. از طرفی اصفهانی در مواردی، از آرای فیض اثر پذیرفته است. با این حال، تا کنون پژوهشی درباره روش اصفهانی در مجد البیان و مقایسه آن با روش فیض در تفسیر صافی انجام نشده است. این که اصفهانی در تفسیر خود از چه روش هایی بهره برده است و عملکرد او چه شباهت ها و تفاوت هایی با فیض کاشانی دارد پرسش هایی است که این پژوهش به دنبال پاسخ آن ها است. این پژوهش نشان می دهد که سه روش روایی، عقلی اجتهادی و ادبی از روش های بارز اصفهانی در مجد البیان است. تحلیل های فراوان اصفهانی، همراه با کاربرد روایات، این تفسیر را از تفاسیر روایی محض خارج می کند. صحیح دانستن تعقل، استفاده از روش برهانی در تحلیل مسائل، توجه به انواع قراین، توسعه مفهومی و الغای خصوصیت از آیات از نمودهای کاربرد روش عقلی اجتهادی تفسیر اصفهانی است. روش اصفهانی در مباحث ادبی ثابت نیست و به فراخور مقصود، روش های مختلفی دارد. در تحلیل مفردات قائل به نظریه «روح معنا» است، هرچند دیدگاهش در برخی جزئیاتِ این نظریه با دیگر صاحب نظران تفاوت هایی دارد. به مباحث صرفی، نحوی و بلاغی آیات نیز کمتر پرداخته است.  

از جمله مسائلی که فقیهان در مباحث بیع/معاملات مطرح می کنند معنای حق و اقسام آن و نیز تفاوت حق با حکم و ملک است. در این باره نک نگاری هایی نیز تدوین شده است؛ از جمله: رساله «فی الفرق بین الحق و الحکم» اثر مرحوم آیت الله سید محمدتقی بحرالعلوم(متوفای1326ق)، رساله «فی تحقیق الحق و الحکم» اثر مرحوم آیت الله شیخ محمدحسین اصفهانی (متوفای1361ق) و رساله «فی الحق و الملک» اثر مرحوم آیت الله سید محمدجعفر مروج جزایری (متوفای1419). فقیه و اصولی برجسته مرحوم آیت الله العظمی سید محمدهادی میلانی (1313-1395ق) از مراجع برجسته و فقیهان پارسا و عالمان ربانی معاصر است که در کتاب البیع زوایایی از بحث حقوق را بررسی کرده است. در این یادداشت فقهی به بررسی حق و اقسام و احکام آن از دیدگاه ایشان می پردازیم. امید است که این نوشتار برای اهل دانش سودمند باشد.

بررسی وضعیت متون آموزشی و آسیب شناسی کتاب های درسی در راستای اصلاح، تکمیل، روزآمد و کارآمد کردن آنها، یکی از اقدامات لازم و متداول در نظام های آموزشی است. در بررسی و آسیب شناسی متون درسی دانش فلسفه در حوزه علمیه قم، با روش تحلیل مضمونی داده های گردآمده از طریق مصاحبه و کتابخانه ای، می توان آسیب های متعددی را یافت که  به دو بخش آسیب های عمومی و آسیب های اختصاصی قابل تفکیک اند. در بخش آسیب های عمومی، موارد فراونی از آسیب ها ناظر به اهداف آموزشی، روش آموزشی، محتوای آموزشی، شکل و ظاهر متن آموزشی، ساختار متن آموزشی و جنبه های روان شناختی، قابل مشاهده اند. در بخش آسیب های اختصاصی نیز موارد متعددی از اشکالات به چشم می خورند؛ همچون: فقدان متنی مناسب به عنوان مدخل و درآمد برای آغاز آموزش فلسفه، انتزاعی و غیرکاربردی بودن، بی توجهی به فلسفه های مضاف، عدم توجه به آموزش منتقدانه مکاتب و نظام های فلسفی غربی، نپرداختن به مباحث معرفت شناسی، نقصان برخی سرفصل های مهم در برخی کتاب های درسی، گرفتار بودن بخش هایی از مطالب متون فلسفه در بند برخی مباحث منسوخ شده قدیمی، اختلاف در ترتیب مباحث، عدم توجه به تاریخ فلسفه در طرح مباحث، تعارض برخی مباحث فلسفی با آموزه های دینی و اختلاط مسائل فلسفی.

یکی از روش های ارزیابی گزارش های تاریخی که امروزه بیشتر به آن توجه می شود، روش تاریخ گذاری روایات براساس روش حلقه مشترک است. این روش که توسط شاخت ابداع شد، توسط یُنبُل توسعه یافت. دراین روش براساس کهن ترین منبع، تحلیل سندی، تحلیل سندی متنی، خاستگاه شکل گیری و بازنشر آن روایت را نشان می دهد. این پژوهش در صدد این است که اخبار مشرک بودن پیامبر پیش از بعثت که در جوامع روایی اهل سنّت مشهود است را ارزیابی کند و این پژوهش، علاوه براینکه به صورت سندی و دلالی ارزیابی می کند، با روش تاریخ گذاری روایات نیز مورد بازنگری قرار می دهد. یافتههای پژوهش حاکی از این است که در سندهای یک روایت، فردی وجود دارد که در سلسله سند راویان یک حدیث مشترک است و حتّی می توان نقطه آغاز سندهای یک روایت را به یک راوی نسبت داد و آن حلقه مشترک اسناد حدیث بواسطه انگیزه های مادی، سیاسی، عقیدتی، نسبت فامیلی و... روایاتی به منظور پایین آوردن مقام پیامبر جعل کند. در پژوهش حاضر افرادی مانند عثمان بن ابی شیبه، سفیان ثوری، موسی بن عقبه، عبدالله بن عمر، زید بن عمرو در اسناد روایات وجود دارند که به جهت حضور در دستگاه حکومت، گرایش های فکری، تمایلات مادّی و معنوی و نسبت فامیلی با صاحبان قدرت، این احتمال تقویت میشود که جعل این روایات با انگیزه تقویت جایگاه برخی از صحابه صورت پذیرفته باشد.

در روند استنباط احکام فقهی، بهره گیری از مجموعه گران سنگ حدیثی، نقشی سترگ دارد. این نقش آفرینی در مجموعه احکام عبادی، پررنگ تر می نماید، چراکه برای یافتن پیشینه این احکام، به ادله لفظی احتیاج است. با توجه به تقسیم بندی حدیث، به چهار گونه صحیح، حَسن، موثّق و ضعیف، شمار قابل توجهی از تراث رواییِ دربردارنده احکام عبادی، در زمره احادیث ضعیف اصطلاحی قرار خواهند گرفت. از طرفی، با مراجعه به نگاشته های فقهی می توان دریافت که فقیهان برای استنباط احکام عبادی، به اخبار ضعیف هم استناد نموده اند. این پژوهش به روش توصیفی- تحلیلی و با بهره از منابع استنادی، پس از تعریف دقیق خبر ضعیف و تبیین رویکردهای فقیهان در ارزیابی اخبار، به بیان ضابطه پذیرش اخبار ضعاف برای قرار دادن آنها در روند استنباط پرداخته و پس از اثبات ناکارآمدی بسندگی به مسلک وثوق مُخبری، چهار راهکارِ «بهره از شهرت عملی»، «بهره از قاعده تسامح در ادله سنن»، «درج در کتب مقبول» و «علوّ مضمون حدیث» را برای بهره از اخبار ضعاف در روند استنباط معرفی کرده است. دلایل روا بودن بهره گیری از هر یک از این راهکارها و پاسخ به ادله ادعایی و احتمالیِ کاستی های آنها، با بهره گیری از دانش های فقه و اصول نیز تبیین شده است.

مسئله راهنماشناسی در تصوف از مباحث زیربنایی و محوری در بینش صوفیان بوده که عمدتاً ذیل مفاهیمی نظیر «انسان کامل» و «ولایت» بررسی می شود. مطالعه تاریخچه مباحث راهنماشناسی، از دگرگونی مبانی و مفاهیم این مسئله در ادوار مختلف حکایت دارد. این مقاله با بهره گیری از روش توصیفی-تحلیلی ازطریق جمع آوری گزارش های کتابخانه ای، سعی در کندوکاو درباره پیشینه راهنماشناسی صوفیه داشته و در پی آن است که ابتدا به مفهوم صدق و جایگاه و تاریخچه آن در منظومه مباحث راهنماشناسی صوفیان نخستین بپردازد و به دنبال آن، سیر گذار از مفهوم «صدیق» به «ولی» را با نظر به عوامل مهم در این تبدّل رأی، بررسی کند. یافته های این تحقیق نشان می دهد، صوفیان نخستین، بحث از مقام و جایگاه انسان کامل را غالباً ذیل عنوان «صدق و صدیق» تعریف می کردند، نه «ولی و ولایت». علت این مسئله نیز غلبه گرایش های مذهبی و کلامی بر رویکرد های عرفانی آن ها بود، چه اینکه قاطبه مشایخ تصوف تا حوالی قرن ششم ق، در زمره پیروان مذاهب اهل سنت به شمار می رفتند و در نگاه مسلمان سنی مذهب، مفهوم «صدق» و «صدیق» که در شخصیت «ابوبکر بن ابی قحافه» مصداق می یافت، نشانِ بالاترین مرتبه ای بود که یک مسلمان می توانست به چنگ آورد؛ اما با گذشت تاریخ و هم زمان با گرایش صوفیان به تعالیم شیعی، بحث از صدق و صدیق نیز به محاق رفته و عنوان ولی و ولایت جایگزین آن شده و در نهایت شالوده تمام مباحث راهنماشناسی و انسان شناسی در تصوف قرار گرفت.

مقایسه دیدگاه علامه طباطبایی و جارالله زمخشری در رابطه با «چندبعدی بودن زبان قرآن» و روش های تفسیری آن ها در راستای کشف معانی باطنی آیات پرداخته است. علامه طباطبایی ضمن اعتقاد به سبک خاص و منحصر به فرد قرآن کریم که سبب می شود معنای آن محدود به ظاهر نبوده، بلکه دارای معانی باطنی عمیق  و لایه های درونی باشد، به عنوان مفسر تلاش نموده تا با روش هایی به معانی باطنی کلام خداوند دست یابد. زمخشری نیز هرچند  به صورت مستقیم به چندبعدی بودن زبان قرآن اشاره نداشته، اما مراجعه به آثار او نشان می دهد که  او نیز با روش های متعددی در پی گذر از معانی ظاهری آیات و دستیابی به معانی باطنی بوده است. گستردگی روش ها و علوم به کار رفته در هر دو تفسیر المیزان و الکشاف، بررسی تمامی آن ها را دشوار می نماید، تعدادی از این روش ها که در پژوهش حاضر بررسی شدند عبارتند از: شرح و تبیین لغات، استفاده از علوم ادبی و بلاغی مانند استعاره، کنایه و تشبیه، استناد به روایات و قرائات متفاوت. با وجود تفاوت های جزئی در روش های تفسیری المیزان و الکشاف، هر دو مفسر با استفاده نسبی از علوم متفاوت، برای رسیدن به ابعاد وسیع و متفاوت آیات کلام الله تلاش نموده اند.

واژه شهید، مفهومی پر اهمیت در دین مبین اسلام و برخی از ادیان و فرقه ها الهی می باشد؛ که هر کدام از ایشان، بسته به مبانی کلامی اعتقادی خود، مفهوم شهید را تفسیر و تبیین نموده اند. در این نوشتار، به روش پژوهش مسأله محور و براساس تحلیل داده ها و با تکیه بر آیه أَحیاءٌ عِندَ رَبِّهِم یُرزَقونَ، درباره مفهوم واژه شهید و به تبع آن، گزاره رایج و معروف «شهید زنده است» پرداخته شده است. تأملات این پژوهش نشان می دهد که، جدای از آن که ابتدا مناسب است مشخص شود گزاره «شهید زنده است»، مطلق است (و تمامی شهدا در میدان جنگ های به اذن معصوم را شامل می شود) یا مقید (و فقط مختص شهدای جنگ بدر و احد است)، لازم است مشخص شود که مراد ما از «زنده بودن» شهداء چیست، و چه فرضیه هایی متعددی پیرامون آن متصور هستند. از دو صورت، خارج نیست: یا حیات و زنده بودن شهید در معارف اسلامی، به معنای مجاز به کار رفته است و یا معنای حقیقت؛ که برای هر کدام، حالاتی مفروض می باشند. نتیجه اینکه، به نظر می رسد به کمک سیاق متن آیات و روایات و در مواردی که به کارگیری یک معنی، مستلزم بروز «تناقض» است، ما می توانیم معنای و مفهوم خاصی از یک لغت را، با استناد به اصل تناقض، نپذیریم. بنابراین، چون معنای «شهید»، متباین معنای «زنده» است، و قابل جمع و نسبت دادن حقیقی به یکدیگر نیستند، تفسیر زنده بودن برای شهید در آیات و روایات اسلامی، حقیقی نیستند، بلکه مجازی می باشند؛ هر چند که این تفاسیرِ مجازی، قابلیت تنوع مفهومی دارند. 

سیدابوالفضل برقعی یکی از روحانیون شیعی بود که از عقاید شیعی فاصله زیادی گرفت او به انکار امامت و الهی بودن آن که از اصول اساسی اعتقادی شیعه است؛ می پردازد علاوه بر امامت بسیاری دیگری از اعتقادات شیعه را نقد و انکار می کند او از برخی آیات تفسیرهای ناروایی ارائه می دهد. در این نگارش به بررسی دیدگاه های اعتقادی تفسیری برقعی درباره شفاعت و صحت وسقم آن ها می پردازیم. روش جمع آوری مطالب در این تحقیق کتابخانه ای بوده و روش پردازش به آن ها توصیفی_تحلیلی است. برقعی درباره شفاعت معنا و مفهوم غلطی ارائه می دهد او برای اثبات عقاید از پیش تعیین شده اش به برخی آیات توجه می کند و برخی آیات دیگر را نادیده می گیرد او برداشت های شخصی و یا تفسیرهای شخصی از آیات مرتبط با شفاعت مانند آیات استغفار حضرت یعقوب برای فرزندان ارائه می دهد و برای این آیه و برداشت شفاعت از آن، اشکالاتی را مطرح می کند؛ اما اشکالات او مردود است برقعی منکر این است که یک انسان شفاعت یک انسان دیگر را در قیامت بکند درحالی که آیات زیادی در تایید این مسئله وجود دارد و مفسران زیادی آن را تایید کرده و مخالف برقعی نظر داده اند. او دیگر آیات را نیز به دلخواه و متناسب با دیدگاه های خویش تفسیر می کند که مورد تأیید پژوهشگران و مفسران شیعه نمی باشد.

مسأله فطرت و ماهیت سرشتی انسان، همواره مورد توجه بشر و محل بحث متفکران، از آیین ها و ادیان مختلف بوده و هر یک بر اساس مبانی اندیشه خویش به نظریه پردازی در مورد آن پرداخته اند. در قرآن نیز انسان و شناخت ابعاد وجودی او، از جمله بحث فطرت به عنوان مهمترین سرمایه وجودی و تکوینی انسان، مورد توجه مفسران و اندیشمندان اسلامی قرار گرفته و آراء متنوعی را دامن زده است. تعابیر فَطَر و فاطر بارها در قرآن آمده، ولی واژ ه فطرت فقط یک بار وارد شده است (روم/۳۰). این واژه در احادیث نیز به تکرار آمده است. کاوش در امر فطرت با توجه به ورود مکرر واژه ی فطر و مشتقات آن در منابع اسلامی، پیشینه ای به قدمت نزول قرآن و صدور احادیث داشته و مباحث لغوی، تفسیری، حدیثی، اخلاقی و تربیتی، فلسفی و کلامی را دامن زده است. این نوشتار به بررسی تطبیقی دیدگاه امام خمینی و استاد مطهری در این زمینه پرداخته است. هر دو بزرگوار فطرت را اصلی بنیادی دانسته و آن را امری مختص حوزه ی انسان و ناظر به چگونگی خاصی در خلقت و آفرینش او معرفی می کنند. استاد مطهری نظریه فطرت را در دو حوزه ادراکات و شناخت ها از یک سو و گرایشات و تمایلات از سویی دیگر مطرح کرده است و در بُعد ادراکی و شناختی، ادراکات تصوری فطری و قبلی را نفی و در مقابل، ادراکات تصدیقی فطری را اثبات می کند. اما امام خمینی فطریات را متمرکز بر گرایش ها و تمایلات مطرح کرده است. امام خمینی تمامی توحید، نبوت، انزال کتب، معاد و حتی وجود و اعتقاد به ملائکه و غیب را مشمول فطریات و برخاسته از آن فطرت اصلی دانسته که همان فطرت بر اصل وجود مبدأ و گرایش به کمال مطلق هستی است. در حالی که استاد مطهری، قلمرو فطرت را در ابعاد چندگانه حقیقت جویی، فضیلت خواهی، پرستش و عشق ورزی، خلاقیت و نوآوری و نیز میل به جمال و زیبایی دانسته و بحث را به گونه ای کلی مطرح نموده و آن را به موارد و مصادیقی همچون انزال کتب، معاد، اعتقاد به ملائکه و غیب تسرّی نداده است  و این تفاوت نگاه موجب استنباط نتایج مختلفی شده است.  

عصمت یکی از مباحث مهم مورد گفتگو بین علماء و اندیشمندان فریقین است.اندیشه وران شیعه معتقد به عصمت انبیا و ائمه اطهار (علیهم السلام)اند، اما  گروه هایی  ، مانند احمد بصری و پیروان او، با نشر  ادعاهایی در باره مهدویت و عصمت، سعی در تغییر افکار پیروان مذهب حقه دارند مقاله حاضر با تکیه بر باور کلامی عصمت  در قرآن ،دیدگاه فریقین را در موضوع عصمت بیان کرده و ادعای عصمت برای احمد بصری را ابطال می نماید. این  پژوهش با استفاده از روش  تحلیلی-انتقادی بر اساس مصادر دست اول صورت گرفته و یافته تحقیق بر این مطلب استوار است که  عصمت موهبتی الهی است که  بر اساس آن، نبی یا امام با اختیار خود از معاصی دوری می گزیند آیه ابتلا نیز بر این امر دلالت دارد و طبق اتفاق نظر علماء فریقین،امام  نمی تواند غیرمعصوم و ظالم باشد و اگر فردی دچار خطا و لغزش باشد،شایستگی امامت مسلمانان را ندارد.از این رو  تناقضاتی که از احمدبصری درباره  نسب،نبوت،امامت، و لغزش هایی که از وی در زمینه افتراء به انبیاء،علم لدنی  احراز گردیده ،نشان دهنده فقدان عصمت اوست افزون بر آن که  بنابر ادله مثبته،وی سایر شرایط امام و نبی را  نیز دارا نیست. 

عدالت محوری و عدالت گستری تراز اصلی حکمرانی شایسته است که بسیاری از بزرگان شرایع و مکاتب فکری، سیاسی و جوامع انسانی از آن سخن گفته اند. امام علی (ع) به عنوان بنیان گذار مکتب تشیع و کنفوسیوس به عنوان داعیه دار فلسفه کنفوسیوسی در چین باستان، عدالت را رمز اصلی حکمرانی و بقای نظامات دانسته و تأکیدات زیادی بر آن دارند. این پژوهش به روش کیفی و با شیوه تحلیل مضمون و با بهره گیری از منابع اسنادی موجود، تلاش دارد به بررسی تطبیقی دیدگاه امام علی (ع) و کنفوسیوس درباره عدالت و راهبردهای گسترش آن بپردازد. مطابق با مدل پژوهش، دیدگاه آنان در 5 ساحت معناشناختی، سیاسی، اجتماعی، اخلاقی و راهبردی مورد دقت قرار گرفت. از تشابهات این دو مکتب در مسئله عدالت، می توان به اصل اخلاقی بودن مقوله عدالت، اصل حکمرانی شایسته، اصل بقا و حفظ نظام، اصل شایسته سالاری، اصل لی و اصل مساوات اشاره کرد. تحلیل مقایسه ای واحدهای مورد بررسی نشان می دهد راهبرد مشترک آنان تربیت حاکمان و شاگردان فرهیخته برای رشد و گسترش عدالت در جامعه است. از افتراقات آنان نگرش انسان گرایانه کنفوسیوس و نگرش الهی باورانه امام به عدالت است. منبع عدالت کنفوسیوسی، سنت و تجربه گذشتگان و سرچشمه عدالت امام علی (ع) قرآن و سنت نبوی است.

از عوامل برداشت ناصواب از قرآن و بطور اعم باورهای اعتقادی، تفسیر به رأی می باشد. علاوه برآیات متعدد قرآن، در احادیث مرویّ از پیامبر اکرم(ص) و نیز ائمه اطهار (ع) بارها از آن تحذیر شده و مرتکب آن حتی در مورد یک آیه به آتش دوزخ و کفر تهدید شده است. اصل حرمت تفسیر به رأی اجماعی است و هیچیک از مذاهب و فرق اسلامی در آن تردید ندارند. اما همانطور که در تاریخ تفسیر و برداشت های قرآنی، مصادیق و نمونه های بسیاری از تفسیر به رأی موجب انحرافات عقیدتی و حتی درگیری های مذهبی و فرقه ای شد، در تبیین خود مفهوم و مراد از تفسیر به رأی و شاخصه ها و مصادیق آن نیز اختلاف نظر وجود داشته است. لزوم پرهیز از انحراف برداشت های اعتقادی و کلامی، اهمیت و ضرورت این تحقیق را بیش از پیش نمایان می سازد. این نوشتار پس از نقل برخی از روایات مربوطه به واکاوی، تحلیل و تطبیق دیدگاه های برخی از صاحبنظران پرداخته و علیرغم اختلاف نظرها به مشترکاتی در این زمینه دست یافته است.

نوشتار پیش روبا عنوان «روایات عالم برزخ در منابع حدیثی فریقین و تأثیر آن بر شکل گیری اعتقاد به حیات برزخی»در صدد پژوهش وپاسخ به این سؤال است که برزخ در روایات فریقین چگونه است وموارد اشتراک وافتراق کدام است و این احادیث چه تأثیری در شکل گیری اعتقاد به برزخ در فریقین دارد. روش این پژوهش کتابخانه ای است که اهم مباحث حیات برزخی را به صورت تطبیقی بررسی کرده وتصویر واضحی از آن را در روایات فرقین ارائه داده وبه این نتیجه رسیده؛ که اصل وجود برزخ در روایات فریقین مورد تأکید بوده واصل اولی دربرزخ ظلمت بوده وبرسؤال قبر(برزخ)تأکید بسیار شده اما درموارد سؤال ها اختلاف است. همچنین در روایات شیعه دودسته روایت درخصوص سؤال دربرزخ وجود داردکه در تعارض بوده و وجوهی برای جمع میان آنها ذکر شده است. بدن مثالی در روایات شیعه واستقرار روح مؤمن داخل چینه دان پرندگان دربهشت از جمله موارد افتراق است. درخصوص مکان برزخ نیز در روایات فریقین اختلافاتی مشاهده می شود. زندگی سخت،عذاب قبر وخواب راحت از جمله مشترکات روایات فریقین درخصوص برزخ است. در روایات فریقین از اعاده روح به جسد در قبر وبرزخ سخن به میان آمده که به دلیل دخیل بودن یا اضافات راوی،قابل قبول نیست. باید افزود موارد مشترک روایات برزخ در منابع روایی فریقین در شکل گیری اعتقاد به حیات برزخی نیز شکل به سزایی داشته است.

کتاب «الاخبارُ الدَّخیلَه» یکی از آثار رزشمند علامه محمدتقی شوشتری (متوفای 1374ش) رجالی معاصر است. ایشان این کتاب را در مورد احادیث جعلی (موضوعه) و تحریف شده نوشته است. در این مقاله یکی از روایاتی را که ایشان در کتاب اخبار الدخیله با عنوان روایت «قامت آدم علیه السّلام» جعلی دانسته اند، مورد ارزیابی قرار گرفته است. تحقیق حاضر که با روش و رویکردی توصیفی- تحلیلی به بررسی اعتبار سنجی سندی و دلالی روایت فوق پرداخته بیانگر این است که اشکالات و نقد مرحوم شوشتری بر روایت وارد است و روایت فوق از لحاظ سند دچار ضعف و از لحاظ متن غیر قابل دفاع می باشد. گرچه برخی با هدف دفاع از حدیث، سعی نموده اند اشکالات شوشتری را پاسخ داده و رد نمایند، امّا بررسی روایت بر اساس ضوابط صحیح نقدِحدیث، نشان می دهد پاسخ ایشان قابل قبول نیست. حدیث مذکور در تعارض با آیات قرآن، روایات معتبر، یافته ها و شواهد علمی است و با باورهای کلامی شیعه سازگاری ندارد.

نوشتار حاضر در خصوص یکی از بحث های مهم فلسفه حق از منظر شهید مطهری است و آن اینکه «حق» در کاربرد «حق داشتن» و نه «حق بودن» از نظر ایشان آیا امری تکوینی است یا اعتباری؟ به این معنا که وقتی حق داشتن در سیاست و یا حقوق و یا اخلاق بکار می رود، با قطع نظر از جعل جاعل آیا دارای واقعیت نفس -الامری بوده یا اینکه صرفا امری اعتباری است؟ با توجه به اینکه مباحث فلسفه حق در سه حوزه حقوق و سیاست و اخلاق تاثیرگذار بوده و همچنین شهید مطهری از شخصیتهای برجسته و صاحب نظر در علوم انسانی بوده و نظرشان تأثیرگذار در این زمینه می باشد، نوشتار حاضر با روش تحلیل عقلی و انتقادی و جمع آوری اطلاعات به صورت مطالعه کتابخانه ای به بررسی نظر ایشان در این خصوص پرداخته است. یافته نوشتار پیش رو آن است که از منظر شهید مطهری حق ماهیتی دوگانه –اعتباری و تکوینی- دارد.