تاریخ علم

تاریخ علم

تاریخ علم دوره 8 سال 1389 شماره 1 (پیاپی 9)

مقالات

۱.

دو رساله نو یافته از ابو حاتم اَسفزاری در حساب و گیاه شناسی

نویسنده:
تعداد بازدید : ۰ تعداد دانلود : ۲
ابو حاتم مظفر اسفزاری (سد? 5 و 6ق) منجم، ریاضی دان و طبیعی دان بزرگ ایرانی، معاصر و همکار عمر خیام بود. از زندگانیش اطلاع چندانی در دست نیست؛ فقط بعضی مورخان و دانشمندان در آثار خود از وی یاد کرده اند. از مهم ترین کارهای علمی او شرکت در رصد اعتدال بهاری به منظور اصلاح گاهشماری و تدوین تقویم جلالی است. از او چندین اثر در زمینه های ریاضیات، مکانیک، اندازه گیری اوزان، کائنات جو و گیاه شناسی بر جای مانده است و متأسفانه تعدادی از آثار او از بین رفته یا شناسایی نشده اند. در این مقاله دو رسال? نو یافته از اسفزاری برای نخستین بار عرضه می شود. نخستین آنها، رساله ای ریاضی به عربی با نام «برهان علی جمع المربعات المتوالیه» و موضوع آن اثبات هندسی دستور مجموع مربعات اعداد متوالی است. دیگری رساله ای به فارسی در گیاه شناسی با نام «رساله الشَبَکه» و موضوع آن تشریح اجزای گیاه و بررسی انواع و کارکرد شبک? مجاری تغذیه در گیاهان (آوند) است. این رسال? ارزشمند نشانگر پیشگامی دانشمندان ایرانی در شناخت و تبیین آوند در گیاهان است.
۲.

خاستگاه، تاریخچه و مسیر تجارت دارچین

نویسنده:
تعداد بازدید : ۰ تعداد دانلود : ۳
گیاه دارچین و به ویژه پوست آن، از جمل? ادویه هایی است که از زمان های باستان به عنوان دارو، چاشنی غذا و حتی خوشبوکننده ای قوی، شناخته شده است. رویشگاه انواع گوناگون دارچین در مناطقی از شرق و جنوب شرق آسیاست و از این مناطق به کشورهای دیگر صادر می شود. به دلیل اهمیت و قیمت بالای این ماده در زمان های گذشته، در بار? آن داستان های بسیاری گفته شده که گاه با خرافات نیز همراه بوده است. در این مقاله کوشش شده است تا خاستگاه دارچین، تاریخچ? استفاده از آن و مسیر تجارت این ادویه در اعصار گذشته مشخص شود. همچنین با استفاده از اسناد تاریخی موجود، برخی از تاجران اصلی آن معرفی شده اند. به علاوه خاستگاه های گوناگونی که مؤلفان در آثارشان برای دارچین در نظر گرفته اند، به چهار گروه چین، سیلان، هند، و شبه جزیر? عربستان و اتیوپی تقسیم، و صحّت و سقم انتساب خاستگاه دارچین به هر کدام از این مناطق بررسی شده است.
۳.

سرآغاز دانش رنگ شناسی در تمدن اسلامی تا پایان سده ششم هجری

نویسنده:
تعداد بازدید : ۰ تعداد دانلود : ۲
رنگ ها از جمله نمودهای طبیعت اند که از دیر باز توجه دانشمندان را به خود جلب کرده اند. در این مقاله سرچشمه های دانش رنگ شناسی را در سده های آغازین تمدن اسلامی معرفی می کنیم. یافته های این پژوهش نشان می دهد که مسلمانان اندیشه های یونانیان را در این باره از طریق متون ترجم? شد? آنها به دست آورده و در بار? آنها تأمل کرده اند. در میان دانشمندان مسلمان تا پایان سد? ششم هجری، نظریه های متفکرانی همچون کِندی، ایوب سوری، اخوان الصفا، ابن هیثم، ابن سینا، سهروردی و جوهری نیشابوری در این باره قابل توجه است. بررسی نظریه های ایشان نشان می دهد که دانش رنگ شناسی در جهان اسلام به شدت متأثر از دانش یونانیان به ویژه ارسطو است. این نظریه ها در زمین? رابط? نور و رنگ، چیستی و علت ایجاد رنگ ها، آمیزش رنگ ها و شناسایی رنگ های اصلی مطرح شده است.
۴.

حسام الدین سالار و جامع قوانین علم الهیئه او

تعداد بازدید : ۰ تعداد دانلود : ۳
از ریاضی دان و فیلسوفی به نام حسام الدین علی بن فضل اللّه سالار، گذشته از چند رسال? کوچک ریاضی، کتابی به نام جامع قوانین علم الهیئه در مثلثات کروی باقی مانده است که خواجه نصیرالدین طوسی در تألیف کشف القناع عن اسرار الشکل القطاع از آن بهره برده است. با این حال، در منابع کهن از او به ندرت یاد شده و در پژوهش های جدید نیز آنچه در بار? او گفته شده نادرست و متناقض است. برخی از پژوهشگران زمان زندگی او را اوائل قرن ششم و برخی دیگر اواسط قرن هفتم دانسته اند. برخی دیگر نیز، که پذیرفته اند که جامع قوانین علم الهیئه در نیمه های قرن پنجم تألیف شده است، این اثر را از کسی دیگر گمان برده اند و زمان زندگی حسام الدین سالار را قرن هفتم هجری دانسته اند. در این مقاله، با تحلیل این اقوال، نشان داده خواهد شد که جامع قوانین علم الهیئه در اواسط قرن پنجم هجری تألیف شده است و نویسند? آن نیز کسی جز حسام الدین سالار نیست و اقوال دیگر در این باره نتیج? خلط میان او و دو تن دیگر به نام های حسام الدین منجم و حسام الدین شامی است.
۵.

تناهی ابعاد، مسأله ای هندسی یا طبیعی؟

نویسنده:
تعداد بازدید : ۰ تعداد دانلود : ۲
حکیمان مسأل? تناهی ابعاد را در مبحث «سماع طبیعی» از علم طبیعیات بررسی کرده اند. اما از آنجا که تناهی و عدم آن از عوارض ذاتی مقدار است که موضوع علم هندسه است، ظاهراً مسأل? تناهی ابعاد باید از مسائل علم هندسه باشد. با توجه به آنکه حکیمان در کتاب های «سماع طبیعی» از این بحث با عنوان تناهی اجسام نام می برند و لفظ جسم میان دو معنای جسم طبیعی و تعلیمی مشترک است، می توان گفت که در علم طبیعی از تناهی جسم طبیعی و در علم هندسه از تناهی جسم تعلیمی بحث می شود، به تعبیر دیگر در علم هندسه از تناهی ابعاد به طور مطلق و در علم طبیعی از تناهی ابعاد عارض بر ماده بحث می شود و براهین تناهی ابعاد از علم عام هندسه به علم خاص طبیعیات نقل شده است.
۶.

Lost or Embedded Works of Kūhī

نویسنده:
تعداد بازدید : ۰ تعداد دانلود : ۱
Ab? Sahl W?jan (B?zhan) ibn Rustam al-K?h? the 10th century mathematician and astronomer was from Tabarist?n (present M?zandar?n) province of Iran. Apart from his rich legacy kept in several manuscripts and studied, edited and translated widely, we know that some of his works have been lost. In this article, K?h?’s lost mathematical works are traced through references and quotations in the works of other scholars, especially his contemporary al-Sijz?, and K?h? himself.
۷.

Shabnumā-wa-Rūznumā A Rare Astronomical Instrument Extant in Two Specimens

تعداد بازدید : ۰ تعداد دانلود : ۱
In India, there are extant two nineteenth century specimens of an otherwise unknown astronomical instrument called Shabnum?-wa-R?znum? with which observations can be done both in the day and at night. While the R?znum? is nothing but a sine/horary quadrant, the Shabnum? appears to be inspired by the Sanskrit instrument Dhruvabhrama-yantra which was invented by Padman?bha in the first quarter of the fifteenth century in Central India. After a brief description of the Dhruvabhrama-yantra, the two specimens of the Shabnum?-wa-R?znum? are described in detail.

آرشیو

آرشیو شماره ها:
۲۸