درخت حوزه‌های تخصصی

فراموشی تاریخ، بحران هویت می آفریند و آگاهی از خاطره تاریخی، صیانت جامعه از هجمه های ضدهویتی را در پی دارد. ایران باستان از کهن ترین ادوار بشری، روایت های مکتوب زرتشتی و ایرانی دارد. گوناگونی مواجهه با تاریخ ایران باستان در جنگ روایت ها و اینکه تاریخ نگاری اسلامی در کنار کدام روایت می ایستد و از آن دفاع می کند، مسئله ای است که منجر به این پژوهش شده است. تاریخ نگاری اسلامی ازمیان روایت های کهن درباره ایران باستان با رویکردی تصحیحی-تنزیهی و ازسویی تکمیلی-تقویتی، روایت ایرانی-زرتشتی را ترجیح می دهد و مدافعانه از آن دفاع می کند. در این مقاله که با رویکرد توصیفی-تحلیلی نگاشته شده، نویسنده به این نتیجه رسیده است که انتخاب مورد نظر، دلایلی دارد که بخشی از یافته های پژوهش را تشکیل می دهد. نخستین دلیل، توافق عمومی ایرانیان درباره تاریخ باستانی کشور است؛ این هم سویی با وجود تفاوت های مذهبی و پراکندگی جمعیتی، قابل توجه است. دومین عامل، نظر مورخان اسلامی درباره استمرار و پایداری نظام شاهنشاهی در ایران است؛ موضوعی که برای دیگر اقوام و ملت ها کمتر صدق می کند. سومین دلیل، توجه ویژه زرتشتیان به شناخت نسب و تبار است؛ آنان برای حفظ شجره نامه های خود، روایت هایی از گذشتگان نقل می کردند. دلیل دیگر، وجود دفاتر بایگانی در اسناد رسمی شاهی ایران است و در نهایت، هماهنگی میان روایت های تاریخی و جغرافیای تاریخی کشور نیز از عوامل مؤثر در این انتخاب به شمار می رود. اما جانب داری تاریخ نگاری اسلامی از تاریخ نگاری زرتشتی-ایرانی دلیلی بر اعتماد تقلیدی و کورکورانه نیست، بلکه مورخان اسلامی با نگرشی انتقادی به سنوات تاریخی، جهل تاریخی، اخبار اساطیری و تفکیک بین سلسله های شاهانی و نقد تطبیق های ناروا و پر کردن خلأ های تاریخی، رویکردی عالمانه در مواجهه با تاریخ نگاری زرتشتی پیش گرفتند.

قرآن کریم به عنوان نخستین منبع تشریع، همواره جایگاهی اساسی در فقه شیعه داشته است، اما فقها در میزان و شیوه بهره گیری از آن اختلاف دارند. این پژوهش با هدف بررسی کاربرد قرآن در فقه آیت الله سید محمدهادی میلانی (1273-1354 ش)، به تحلیل رویکرد تفسیری ایشان در استنباط احکام شرعی می پردازد. روش پژوهش، توصیفی تحلیلی با رویکرد تطبیقی است و داده ها بیشتر از آثار فقهی آیت الله میلانی، به ویژه کتاب محاضرات فی الفقه الجعفری، استخراج شده است. یافته های تحقیق نشان می دهد آیت الله میلانی با تأکید بر حجیت ظواهر آیات، توجه به سیاق و شأن نزول، تطبیق ساخت یافته آیات با روایات، و ترکیب قرآن و سنت، الگویی فعال و متوازن برای استنباط فقهی از قرآن ارائه داده اند. این رویکرد، زمینه ساز بازگشت آگاهانه به متن قرآن در فقه معاصر شیعه است.

آیات ۱۵۱تا ۱۵۳ سوره انعام، به عنوان وصایای بنیادین و «محکمات» قرآنی، رهنمودهای اقتصادی مهمی ارائه می دهند؛ امّا با وجود توجه مفسران و مؤلفان کتب فقه القرآن نسبت به آنها، ارائه تحلیلی نظام مند در مورد آن ها برای تبیین بنیان های یک نظام اقتصادی عدالت محور، کمتر کاویده شده است. این پژوهش با هدف استخراج و تبیین اصول اقتصادی این آیات، به ویژه در مقابله با فقر، مدیریت مال یتیم، و عدالت در معاملات، در پی پاسخ به این سؤال اصلی است که آیات مذکور چه مبانی و راهکارهای عملی برای نظام اقتصادی عادلانه و منطبق با «صراط مستقیم» ارائه می دهند؟ با رویکرد تفسیری-تحلیلی و روش تحلیل محتوای کیفی متون تفسیری و آثار فقه القرآن، نتایج نشان می دهد آیات مذکور، ضمن تحریم قتل فرزندان از بیم فقر (إملاق) با تأکید بر رازقیت الهی، بر لزوم حفاظت و رشد مال یتیم «بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ» تا بلوغ و رشد عقلی و وجوب رعایت کامل و عادلانه کیل و میزان «بِالْقِسْطِ» در مبادلات تأکید دارند. همچنین، ضرورت عدالت در گفتار (وَلَوْ کَانَ ذَا قُرْبَى) و وفای به عهود (از جمله قراردادهای اقتصادی) به عنوان ارکان اعتماد و سلامت روابط اقتصادی تبیین شده است. تحلیل آیه ۱۵۳، این رهنمودها را جزء لاینفک «صراط مستقیم» و التزام به آن ها را مسیر دستیابی به تقوا و زیربنای نظام اقتصادی عادلانه معرفی می کند.

نقش حوزه علمیه مشهد و آیت الله العظمی میلانی در تاریخ معاصر حوزه های علمیه شیعی در مصاحبه با حجت الاسلام و المسلمین محمدحسن خزاعی از اساتید سطح خارج حوزه علمیه مشهد سئوال: برای شروع گفتگو اشاره ای به سوابق علمی و فرهنگی داشته باشید؟جواب: درس مطول را پیش حجت هاشمی می رفتم. شرح لمعه را نزد مرحوم حاج میرزا احمد مدرس یزدی که تا حدود 60 سال لمعه تدریس می کرد، آموختم و همچنین قوانین و مکاسب شیخ انصاری را از محض مرحوم استفاده کردم. البته کتاب ارث را نزد آیت الله سید جعفر سیدان درس گرفتم و بخشی از مکاسب محرمه را از محضر مرحوم شیخ جعفر زین الدین -که استاد دانشگاه شده بود و فیلسوف بود- استفاده کردم، بخش خسارات مکاسب و کمی از بیع مکاسب را نیز نزد مرحوم شیخ علی اکبر علی زاده -که مدتی امام جمعه فردوس مدتی بودند- درس گرفتم. بحث قطع رسائل را خدمت مرحوم سید جلال مدرس یزدی پسر حاج سید احمد مدرس در مسجد گوهرشاد گذراندم و یک سال هم در درس رسائل مرحوم آیت الله سید محمدکاظم دامغانی مهدوی حاضر شدم. کفایه را مدت یک سال و خورده ای در درس مرحوم آیت الله شیخ هاشم قزوینی -که سال آخر زندگی شان بود- شرکت کردم که بعد از آن مریض شدند و به رحمت الهی رفتند. کمی از استسحاب را هم در درس مرحوم شیخ محمدرضا نوغانی حاضر شدم و چهار جزء تراجیح را نزد آیت الله سید عباس سیدان، برادر بزرگ آقا سید جعفر سیدان آموختم. مقداری از کفایه را در درس مرحوم آقای اشکوری -که از فضلای مدرسه نواب و مرد فاضل و دانشمند بود- شرکت کردم.

اندیشه دینی دیوید هیوم غالباً به مثابه مجموعه ای از نقدهای سلبی بر الهیات طبیعی و براهین اثبات وجود خدا تفسیر شده است. این مقاله با اتخاذ خوانشی همدلانه و تحلیلی، نشان می دهد که این تصویر رایج، پروژه فلسفی هیوم را به نحو نابسنده ای تقلیل می دهد. مدعای اصلی نوشتار آن است که نقدهای هیوم بر الهیات اثبات گرا نه پایان دین، بلکه مقدمه گذار از ایمانِ معرفت محور به ایمانِ زیست محور است. در گام نخست، الگوی کلاسیک ایمان اثبات گرا در سنت عقل گرایی دینی بریتانیا و صورت بندی های شاخص آن بررسی می شود. سپس نشان داده می شود که هیوم با تکیه بر تجربه گرایی، تحلیل روان شناختی ذهن و نقد مفروضات متافیزیکی، امکان دفاع معرفت شناختی از ایمان اثبات گرا را از بنیاد تضعیف می کند. در عین حال، تحلیل های او در تاریخ طبیعی دین آشکار می سازد که دین را باید به مثابه پدیده ای انسانی، برآمده از ساختارهای عاطفی، تخیلی و عادت مند ذهن فهم کرد. در این چارچوب، ایمان غیراثباتی به عنوان پاسخی طبیعی، معنا بخش و وجودی به وضعیت ناپایدار آدمی در جهان پدیدار می شود. مقاله نتیجه می گیرد که هیوم، نه مبلغ خداناباوری، بلکه نظریه پرداز الگویی فروتنانه و انسان محور از ایمان است که با خوانش های روان شناختی معاصر از دین هم افق است.

قرآن کریم و روایات اهل بیت (ع) در زمره شاخص ترین منابع استنباط احکام به شمار می روند؛ اما مطلب شایان توجه این انگاره و پندار شایع است که فقها آن چنان که سزاوار است قرآن را معیار و ملاک استنادات فقهی خویش قرار نداده و عمده تأکید آن ها در استخراج احکام شرعی، بر روایات استوار است. جستار حاضر در پژوهشی توصیفی-تحلیلی، استنادات فقهی آیت الله خویی را به عنوان یکی از برجسته ترین فقهای معاصر در ابواب قضا و شهادات، به صورت مقایسه ای وتطبیقی با صاحبان معتبرترین کتب فقه القرآن که به نوعی به صورت تخصصی در زمینه آیات فقهی تدوین شده اند، در مطالعه گرفته است. رهاورد پژوهش نشان می دهد این فقیه عالی قدر در فرایند استنباط احکام، نگاه شایانی به آیات داشته و چه بسا در مواردی حتی بیشتر از کتب آیات الاحکام استشهادات و مویدات قرآنی را در صدور فتوا در نظر داشته اند، به نحوی که گاهی با تمسک به قرآن، دیدگاهی مخالف با دیدگاه مشهور فقها را اتخاذ نموده اند.

تاریخ نگاری صورت مکتوب تاریخ نگری است. بینش، نگرش، دانش و روش مورخ در نگارش اثر او تأثیر دارد. یکی از مهمترین نگرش ها و بینش های مورخ، دیدگاه تقریبی و ضدتعبّدی و پرهیز او از تعصب در نقل رویدادهای تاریخی است؛ رویکردی که مورخ را در نقل روایات بر آن می دارد تا علاوه بر ذکر فضایل بزرگان مذهبی خود، فضایل بزرگان مذهب مقابل را نیز در راستای سیاست تقریب بیان کند. البته ناگفته پیداست که اهمیت و جایگاه پیامبر خدا ص و اهل بیت ع و نوع دیدگاه مورخان نسبت به ایشان، به عنوان محور اتحاد جامعه اسلامی، در نوع نگرش آنان در تاریخ نگاری جایگاه مهمی داشته و این خاندان همواره در طول تاریخ کانون محوری و حلقه وصل اکثریت مورخان اسلامی بوده اند. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی- تحلیلی و با روش جمع آوری کتابخانه ای به دنبال پاسخ این پرسش هاست که مهمترین مؤلفه های تاریخ نگاری تقریبی در اصول کافی، ارشاد، اعلام الوری، فضایل اهل بیت و کشف الغمه چیست و تحت تأثیر چه عواملی بوده است؟ نگارندگان با بررسی منابع فوق به این نتیجه رسیده اند که پرهیز از بدگویی و دشنام، رعایت احترام، اعتدال و ادب اختلاف، ارائه قرائت وفاق آمیز از نقاط اختلاف، استناد به منابع مذاهب مختلف و پرهیز از بحث های جدلی از مهمترین مؤلفه های تقریبی در این آثار است. همچنین محیط جغرافیایی، شرایط تاریخی و زیستی مؤلفان و استادان آنان بر دیدگاه های تقریبی یا ضدتقریبی شان اثرگذار بوده است.

یکی از شرایط تحقق احصان که موجب تشدید حد زنا می شود امکان دسترسی شخص به همسرش می باشد به گونه ای که بتواند نیاز جنسی اش را برطرف سازد. فقها پیرامون وضعیت شرط مزبور در احصان زوجه اتفاق نظر ندارند. برخی معتقدند این شرط نسبت به زوجین به صورت یکسان اعتبار می شود، بنابراین زوجه نیز در صورتی واجد احصان تشخیص می شود که هر زمان بخواهد امکان نزدیکی جنسی با شوهرش را داشته باشد. در مقابل برخی معتقدند با توجه به این که چنین تکلیفی برای زوج وجود ندارد، احصان در زوجه به همین شکل محقق می شود که هر زمان مرد اراده ی نزدیکی با همسرش را نماید وی آمادگی آن را داشته باشد. موضع اخیر در ماده 226 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 پذیرفته شده است. نتایج تحقیق حاضر که به روش توصیفی تحلیلی سامان یافته نشان می دهد که نظریه برابری شرط امکان تمتع از همسر در خصوص زوج و زوجه از پشتوانه محکم تری برخوردار است و روایات ناظر بر احصان مقتضی چنین استظهاری هستند. از طرف دیگر دلایلی نظیر تحدید حق زوجه به نزدیکی در هر چهار ماه یک مرتبه، احادیث ناظر بر احصان مطلقه رجعیه و ضرورت صیانت از کیان خانواده هیچ کدام توانایی تخدیش در نظریه مختار را ندارند.

زندگانی حضرت محمد (ص) همواره مورد توجه اسلام پژوهان غربی بوده است؛ اما نه تنها به عنوان رسول الله (ص) بلکه به عنوان مؤسس دینی که جهان شمولی اعتقادی مسیحیان را تحت الشعاع قرار داده است و اقدامات سیاسی جانشینان ایشان در گسترش قلمرو ارضی مسلمانان تحت عنوان «فتوحات» به سرزمین های مسیحی نشین صورت گرفته است. یکی از مستشرقانی که آراء وی تاکنون مورد توجه قرار نگرفته، بتی کلن (2006) است. کتاب وی به نام «محمد؛ پیام آور خدا» که در حوزه تاریخ و ادیان شرقی به رشته تحریر درآمده است، در نوع خود قابل توجه است. این مقاله درصدد معرفی آراء و نظرات بتی کلن در خصوص سیره رسول الله (ص) با تکیه بر پدیده وحی و مواجهه با اهل کتاب و تبیین و نقد تاریخی آن است که با استفاده از منابع کتابخانه ای و با رویکرد «توصیفی-تحلیلی» به آن پرداخته خواهد شد. نتایج پژوهش حاکی از آن است که گزارش های بتی کلن از حیات رسول لله در دوره مکی و مدنی ایشان در مقایسه با مستشرقان قرن بیستم در طیف سیره پژوهی با هدف بیان ساده و روان و بدون پیچیدگی و ملاحظات خاص مذهبی از زندگانی پیامبر (ص) بوده است. هرچند که نحوه استفاده از منابع و بررسی دگرگونی های حائز اهمیت عصر نبوی قابلیت نقد جدی دارد.

یکـی از مهم‌تریـن بحث‌هـا در هرحیطـه‌ای صحبـت از ضروری‌هـای آن حیطـه اسـت. اگـر کسـی بـه آن ضروریـات احاطـه کافـی و شـناخت لازم نداشـته باشـد نمی‌توانـد در آن امـر موفـق باشـد .یکـی از موضوعـات مهـم در دیـن اسلام و مذهـب شیعـه، موضـوع ضروری بـودن یـک مسـئله در فقـه، مذهـب و اسلام اسـت کـه آثـار و احـکام فراوانـی دارد. بعضـی از مسـائل در دیـن جـزء ضروری‌هـا حسـاب می‌شـوند و انـکارِ بـاوری آنهـا منجـر بـه ارتـداد و کفـر می‌شـود؛ و شـقاوت دنیـا و آخـرت را بـه دنبـال دارد. بررسـی ماهیـت فقهـی ایـن موضـوع و احـکام آن و تطبیـق آن بـر مسـئله حجـاب کـه در زمـان معاصـر تحت‌تأثیـر تهاجـم فرهنـگ ویرانگـر غرب و شـبهات جنگ رسـانه‌ای مورد انکار نظری و عملـی قـرار گرفتـه لازم بـه نظـر می‌رسـد؛ لـذا در ایـن تحقیـق ابتـدا بـه بررسـی لغـوی و اصطلاحی این موضـوع خواهیـم پرداخـت و در ادامـه احـکام مترتـب بـر آن را بیـان خواهیـم کـرد و در پایـان بحـث تطبیقـی در مسـئله حجـاب خواهیـم داشـت.

أصبحت الیوم حقوق الحیوانات وحمایتها من الانقراض من القضایا التی أُخذت بعین الاعتبار من قبل الحکومات والمنظمات وعامه الناس المهتمین بقضایا البیئه وحمایه الحیوان. لقد عُنی الإسلام، إلى جانب القضایا المتعلقه بالإنسان وحقوقه، بالقضایا البیئیه بما فی ذلک الحیوانات. وقد وردت فی المصادر الفقهیه، بناءً على العدید من الآیات والروایات حقوق مختلفه للحیوانات التی یجب مراعاتها من قبل المسلمین، کما ذُکرت المسؤولیه المدنیه عن حمایه الحیوانات. إن حمایه حقوق الحیوان لا تقتصر على صاحبها فقط، بل کل الناس مسؤولون عنها، بل وفقاً للنصوص الفقهیه یعد الحاکم الشرعی مسؤولاً عن حمایه البیئه وإقامه الدعوى من أجل تحسین وضع الحیوانات فی بعض الحالات أیضًا.

مدل حکومت ولایی که محصول اندیشه فقهی- سیاسی شیعی است، یکی از مهم ترین مباحث اندیشه سیاسی در چهار دهه گذشته بوده است که امروز مرزهای جغرافیایی ایران را درنوردیده است و هم اکنون به عنوان یک نظریه بدیلِ حکومتی در محافل پژوهشی مطرح است. پرسش این تحقیق که با روش تحلیلی استنادی انجام شده است آن است که عناصر و متغیرهای کلیدی حکومت اسلامی- ولایی کدام اند؟ ساختار و شبکه درونی آن چگونه قابل ترسیم است؟ فرضیه این نوشتار آن است که حکومت اسلامی به مثابه نظام و مجموعه ای به هم پیوسته است که می توان به کمک مدل و روش سیستم، عناصرِ مفهومی، هنجاری، ساختاری و کارکردی آن را استخراج و در یک کنش ارتباطی منطقی، شبکه درونی آن را تبیین و ترسیم نمود.با توجه به روش و چارچوب سیستمی، یافته های تحقیق عبارت اند از: «نظریه حکومت ولایی» در سیر تاریخی خود از دو مؤلفه مهم «نص» و «زمان و مکان» تغذیه کرده و تجربه اندوخته است. بدین لحاظ این نظریه صرفاً «آرمانی» نیست، بلکه آرمانی است که در متن «واقعیت های تاریخی» صیقل داده شده است. به تعبیر دیگر ساختار حکومت اسلامی- ولایی از منظر امام خمینی(ره) و امام خامنه ای تابع دو دسته ضوابط ثابت و متغیر است. از یک طرف ساختار سیاسی و نحوه آرایش نهادهای آن تابع الزاماتِ زمان و مطابق با آخرین دستاوردهای دانش سیاسیِ بشری است و از طرف دیگر مستند به «قواعد و موازینِ ثابت اسلامی» می باشد. همچنین در یک نگاه منظومه ای و فرانگرانه و گسترده تر می توان گفت نظام سیاسی اسلامی از مجموعه ای از نهادهای اجتماعی و سیاسی ترکیب شده است که در یک شبکه ارتباطی مشروعیتی و مشارکتی، ساختار حکومت ولایی شیعی را سامان می دهد.

"الدیمقراطیه الدینیه" هی نظریه فی مجال الحکم ضمن النظام السیاسی الدینی، تقوم على أساس قبول المشروعیه الإلهیه ووحدانیه الله فی التشریع وسن القوانین، وتؤکد فی الوقت نفسه سیاده القانون، ودور الشعب فی صناعه القرار وتشکیل النظام السیاسی، وکذلک فی الرقابه والتعاون معه. وبناءً على هذه النظریه، یشارک المواطنون المؤمنون فی الحیاه السیاسیه ضمن إطار تعالیم الشریعه مشارکه فعاله، ویتم تجنّب کل أشکال الاستبداد الفردی فی القرارات العامه. ومع ذلک، فإن لهذه النظریه تمایزًا جوهریًا عن الدیمقراطیه الغربیه بوصفها قیمه (لا منهجاً)، إذ إن الدیمقراطیه الغربیه ترتکز على أسس إبستمولوجیه وأنثروبولوجیه وإلهیه خاصه مثل النسبیه المعرفیه، کفایه العقل، نفی القیمه المعرفیه للوحی، التعددیه المعرفیه، الحریه المطلقه، ومحوریه الإنسان بدلاً من محوریه الله، وغیرها. من خلال هذا البحث الذی تم باستخدام المنهج الوصفی-التحلیلی، بهدف إعاده قراءه الأسس الأنثروبولوجیه والإلهیه للدیمقراطیه الدینیه فی فکر الإمام الخمینی والعلامه الطباطبائی، یتبین أن هذین المفکرین البارزین فی العصر الحاضر، بوصفهما حکیمین ومنظّرین، قد ساهما فی رسم معالم الدیمقراطیه الدینیه مستندَین إلى الأسس الوحیانیه والعقلانیه. ومن أبرز هذه الأسس الأنثروبولوجیه والإلهیه: تعدد أبعاد وجود الإنسان، الفطره الإلهیه، الحریه والاختیار، الکرامه الذاتیه والمکتسبه، الخلافه الإلهیه للإنسان، إضافه إلى التوحید فی الحاکمیه، والتوحید فی التشریع وسن القوانین، وحضور القوانین الإلهیه فی الشؤون الاجتماعیه، ورفض العلمانیه.

یکی از روش های مؤثر برای درک عمیق تر و کشف ظرافت های معنایی متون دینی، تحلیل روابط مفهومی واژگان و بررسی دقیق ساختارهای معنایی آنهاست. این رویکرد بویژه در تحلیل متون قرآنی که از غنای زبانی و معنایی برخوردارند، اهمیت ویژه ای دارد. پژوهش حاضر با رویکردی نظام مند در تحلیل معناشناسی و با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی، به شناسایی و تحلیل معنایی مفهوم «خروج» و کلماتی که بیشترین مؤلفه های معنایی مشترک با این مفهوم دارند، پرداخته است. ننایج تحقیق نشان می دهند: «خروج» به معنای عمومی ظهور و بروز است. «بروز» به معنای خروج و ظهور پس از پنهانی بودن است که بیشتر به صحنه های جنگ و نبرد اشاره دارد. «بُزوغ» به آغاز طلوع و ظهور و شکافتن تدریجی تأکید دارد. «شروق» بر جهت و مکان طلوع دلالت دارد. «طلوع» به معنای ظهور و بروز، نیز برآمدن و اشراف پیداکردن است. «ظهور» به معنای آشکارشدن پس از پنهان بودن است. «بُدُوّ» به هر چیزی اطلاق می شود که یک باره و ابتدایی به وجود آمده، کاری نو و جدید آغاز کرده است. «فطور» به معنای شکافتن و گشودن چیزی سخت و محکم به طور طولانی است. با وجود اشتراک معنایی در مفهوم کلی «خروج»، این واژگان دارای تفاوت های معنایی ظریفی هستند که تأثر مهمی در کاربرد دقیق آنها در بافت های مختلف قرآنی دارند. این تفاوت ها نه تنها در درک معنای دقیق آیات، بلکه در تفسیر و تأویل آنها نیز نقش بسزایی ایفا می کنند.

نقاشی قهوه خانه ای جلوه ای اصیل و صادقانه از هنر مردمی و بی نام ونشان ایران است که با اتکاء بر ارزش های فرهنگی، مذهبی و سنتی، در بستر اجتماعی دوره قاجار شکل گرفت. پیدایش این گونه هنری به اواخر دوران زندیه و آغاز عصر قاجار بازمی گردد و ریشه در بسترهای اجتماعی، ادبیات مذهبی، ملی و سنت نقاشی ایرانی دارد. این سبک با ویژگی های منحصر به فرد خود، عمدتاً به بازنمایی مضامین حماسی و دینی می پردازد و حضور دین در محتوای آن نقشی پررنگ و مؤثری دارد. برجستگی مضامین دینی در این نوع هنر، آن را به زمینه ای مناسب برای تأملات نظری درباره نسبت میان هنر و دین تبدیل کرده است. از این رو، تحلیل معیارهای دینی بودن آثار هنری ازجمله نقاشی قهوه خانه ای، جایگاهی قابل تأمل می یابد؛ چراکه متفکران سنّت گرا و عرفا در این زمینه دیدگاه های گوناگونی ارائه داده اند و هر یک ملاک هایی متفاوت برای دینی تلقی شدن یک اثر هنری مطرح ساخته اند. همپوشانی این معیارها و فقدان شاخصی فراگیر برای ارزیابی، ضرورت واکاوی این مسئله را دوچندان می سازد. این پژوهش با تبیین مفاهیم کلیدی هنر، دین و نقاشی قهوه خانه ای، و با رویکرد توصیفی-تحلیلی به بررسی ساختار و محتوای این هنر پرداخته است. نتایج نشان می دهد، از آنجایی که در داستان های حماسی صفات متعالیه ای مانند رشادت، شهامت و جوانمردی مشاهده می شود، می توان هنر دینی را به این نوع آثار قهوه خانه ای نسبت داد. بدین ترتیب، در نظام فکری سنت گرایان، نقاشی قهوه خانه ای به مثابه هنری دینی تعریف می شود؛ اما نکته قابل تأمل آن است که در نظام ارزشی این مکتب فکری، هنر دینی در مرتبه ای نازل تر از هنر قدسی و حتی هنر سنتی قرار دارد. چنانچه بخواهیم نقاشی قهوه خانه ای را در چارچوب عرفان مورد بررسی قرار دهیم، می توان گفت که چنین اثری پیش از هرچیز، جلوه ای از تجلّیات الهی است و از این جهت در زمره زیبایی های هستی شناختی قرار می گیرد. علاوه بر این، به واسطه بهره مندی از عناصر بصری و رنگ آمیزی های شگفت انگیز، مشمول اسمای جمالی خداوند می شود. همان گونه که پیش تر بیان شد، اعلی ترین مرتبه زیبایی در وجود انسان متجلّی بوده و عارف همواره در جست وجوی وصول به این کمال است. در این میان، هنر عرفانی دقیقاً در همین نقطه، معنا و جلوه می یابد؛ به این معنا که از آنجا که کمال انسانی با شریعت پیوندی عمیق دارد، هر هنری که در بطن خود حامل معانی دینی و الهی باشد، می تواند مانند چراغی راهنما، عارف را به سوی بالاترین درجات جمال و حقیقت رهنمون سازد و او را در مسیر سلوک معنوی یاری رساند. بر همین اساس، نقاشی قهوه خانه ای نیز به دلیل پرداختن به موضوعات دینی و بازتاب مفاهیم قدسی، در شمار هنرهای عرفانی جای می گیرد.

پیچیدگی شناخت انسان موجب شده است برخی آن را موجودی ناشناخته یا غیر قابل شناخت توصیف کرده اند. ازاین رو، تأمل درباره انسان و بررسی ویژگی های آن، پژوهشی به درازای تاریخ تفکر دارد که دارای نتایج متعدد عملی و نظری است. مراتب انسان از نگاه امام خمینی(ره)، جامعِ اندیشه دینی، حکَمی و عرفانی است که باتوجه به رویکرد عمل گرایانه ایشان می تواند در تبیین وجوه انسان متعالی و ارائه الگوی عینی آن مفید باشد. ایشان انسان را وجودی بسیط و لایتناهی در سه نوع متوسط، شرعی و الهی معرفی نمودند که با طی مراتبِ انسانی، معنوی و عقلانی به بارگاه قدس الهی راه می یابد. در انسان شناسی امام خمینی(ره) نیت و نظر، عمل و عزم، تربیت و فیض الهی از عوامل مهم دستیابی به مراتب انسانی به شمار می روند. در نوشتار حاضر، مراتب انسان و نیز عوامل دستیابی به آن و رابطه مراتب انسان با توحید بررسی خواهد شد.

صورت هایی که بر هیولی حلول می کنند، دارای ترتّب اند؛ چراکه نمی توان فرض کرد صورت عنصری قبل از صورت جسمیه در هیولی حلول کند. به همین جهت، در ترتیب صوَر ابتدا صورت جسمیه، سپس صورت عنصریه و سپس صورت معدنیه حلول می کند و هر کدام از این صوَر، آثار خاصی متفاوت از دیگری دارند؛ اما هر صورتی که بر صورت قبلی می آید، آثار صورت قبلی را دارا است. لذا، کامل تر از قبل و در عین حال چون به ترکیب قبلی اضافه شده است، پیچیده تر خواهد بود؛ تا به مرتبه ای از پیچیدگی می رسد که به آن «نفس» یا «صورت نفسی» می گویند و نقطه تمایز آن با صورت های قبلی، ویژگی «حیاتی» آن است (نمو، احساس، نطق و عقل). از مباحث مهم در انسان شناسی فلسفی، مسأله «نفس» انسان است. درباره نفس مسائل فراوانی مطرح است، یکی مسائل آن است که آیا انسان دارای یک نفس است و یا نفوس متعدد دارد؟ این مسأله معمولاً ذیل بحث صور طولی متراکب در ماده واحد مطرح می شود. همچنین آیا با فعلیت صورت جدید در ماده، فعلیت صورت قبلی از بین می رود و یا در طول صورت جدید باقی می ماند. به نظر ابن سینا صور عنصری چه مفرد یافت شوند و چه مرکب، همواره صورت اند، اما به نظر صدرالمتألهین این صور در حال افراد صورت بوده و در حال ترکیب قوه. به همین جهت از نظر ملاصدرا هر وجودی یک صورت بالفعل دارد. این مسأله در نفس ظهور و بروز بیشتری یافته و تقریباً تمام فلاسفه اسلامی در این باب نظریه داده اند. برخی معتقد به تعدد نفوس شده اند و برخی وحدت نفس را در انسان پذیرفته اند. آیا در هریک از افراد انسان یک نفس وجود دارد و تمام افعال انسان از یک نفس صادر می شود و یا انسان نفس های متعددی دارد که هرکدام مبدأ صدور افعال مرتبط با آن نفس هستند؟ در میان فلاسفه متقدّم، فیلسوفی که معتقد به کثرت نفس در انسان بوده، افلاطون است. اما فلاسفه دیگر مانند فارابی، ابن سینا و ملاصدرا هر فرد انسان را دارای نفس واحده می دانستند، ولی معتقدند که نفس در افعالش محتاج قوا است؛ تا جایی که ملاصدرا این ویژگی را معرّف نفس می داند؛ با این تفاوت که وی نفس را دارای مراتب دانسته و معتقد است خودِ نفس مبدأ صدور افعال متفاوت می باشد و به تنهایی کل القوی است. از نظر وی، چون نفس دارای مراتب و درجات وجودی است، برای توجیه افعال و آثار متفاوت، نیازی به نظریه تعدد قوا نداریم و اگرچه برای توجیه آثار متفاوت از نفس دو نظریه را مطرح می کند (تعدد قوا و مراتب نفس)، اما در انتها شقّ دوم را می پذیرد و مبدأ صدور آثار مختلف را درجات و مراتب خود نفس می داند. در میان فلاسفه معاصر استاد فیاضی معنقد به تراکب صور و صورت های بالفعل در یک موجود می باشد، و انسان را دارای نفس واحده نمی داند. از نظر ایشان انسان دو نفس دارد؛ نفس نباتی که با قوای خود (تغذیه، تنمیه و...) اتحاد دارد، و نفس انسانی که با قوای خود (کارهای ادراکی و تحریکی اختیاری) اتحاد دارد. در پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی، نظریه استاد فیاضی هم از جهت ادلّه و هم خود نظریه نقد و بررسی شده است. در نهایت نظریه ملاصدرا تبیین و پذیرفته شد. از نظر ملاصدرا نفس در عین بساطت و وحدت، دارای مراتب است و خود نفس در مراتب شدید و ضعیفش مبدأ تمام افعال ادراکی و غیرادراکی است. از نظر ملاصدرا افعال غیرادراکی نفس با وجود نفس سنخیّت دارد، لذا، تغذیه انسانی با تغذیه نباتی ماهیتاً دو نوع تغذیه می باشند. طبق نظریه وی درباره رابطه تشکیکی در علت و معلول، نفس و قوا یک سنخ حقیقت اند؛ هنگامی که به نحو کامل تر و بسیط تر یافت می شود، با مفهوم نفس از آن حکایت شده و هنگامی که به نحو ناقص تر، محدودتر و تفصیلی تحقق می یابد، با مفهوم قوا به آن اشاره می شود. نتیجه آنکه، طبق نظریه «ان النفس کل القوی»؛ اولاً: انسان یک نفس بیشتر ندارد و آن نفس ناطقه یا نفس انسانی است؛ چراکه در صورت نفوس متعدد، در نظام تدبیر انسانی اختلال ایجاد می شود. ثانیاً: نفس، علت فاعلی قوا است؛ چنانچه تمام فلاسفه به آن معتقدند. ثالثاً: رابطه علت و معلول، رابطه تشکیکی است و هرآنچه معلول دارد، علت به نحو کامل تر دارا است.

پاسخ گویی یکی از فضایل بنیادین اخلاقی است؛ بااین حال، گسترش و نهادینه سازی آن همانند سایر فضایل با موانعی روبه روست و گاه عواملی سبب گریز از آن می شود. مسأله اصلی این پژوهش بررسی یکی از مهم ترین عوامل این گریز است. فرضیه مقاله بر شکل گیری مثلثی مفهومی استوار است که سه ضلع آن عبارت اند از: «برادران دروغین»، «انگاره های منفی» و «گریز از پاسخ گویی». هدف این مطالعه، تبیین این سازوکار پیچیده ذهنی است؛ بدین معنا که چگونه انگاره های منفی پدید می آیند، چه تأثیری بر ادراک و رفتار می گذارند و چگونه زمینه فرار از پاسخ گویی را فراهم می سازند. این بررسی با بهره گیری از تحلیل مفهومی، تبیین چیستی پاسخ گویی و تبیین نسبت آن با مسئولیت پذیری، همچنین معرفی و واکاوی دو مفهوم «برادران دروغین» و «انگاره ها» صورت گرفته است. داده ها بر اساس مطالعات کتابخانه ای و تجارب زیسته گردآوری و با روش تحلیلی- منطقی تحلیل شده اند. یافته ها نشان می دهد ذهن انسان تحت تأثیر عوامل متنوع، به فضیلت انگاری رذایل و خودفریبی یا دیگر فریبی گرایش پیدا می کند و در دام برادران دروغین می افتد. این روند با ایجاد انگاره های وارونه از خود و دیگران، و تقویت مواضع نقابدارِ گریز، فرآیند پاسخ گویی را مختل می سازد.