درخت حوزه‌های تخصصی

در سوم شهریور 1320، پس از اشغال شمال و جنوب ایران توسط قدرت های متفقین، شمال غربی ایران (منطقه آذربایجان) به دست روس ها افتاد و تحت اشغال قرار گرفت. در تاریخ 24/9/1942، دولت ترکیه، علیرغم مشکلات اقتصادی، تصمیمی مبنی بر اعطای بورس تحصیلی به 114 دانشجوی ایرانی گرفت. وزارت امور خارجه در نامه ای به نخست وزیر اشاره کرده بود که این دانشجویان در مدارس شبانه روزی تحت نظر «حزب خلق» تحصیل خواهند کرد. دکتر جواد هیئت جوان نیز جزو این 114 دانشجو بود. در این مقاله، همراه با فهرست دانشجویان بورسیه ترکیه، اسناد مربوط به این دانشجویان که در آرشیو ترکیه یافت شده، ارائه گردیده است.

روایت های تاریخی منسوب به سیف بن عمر تمیمی، به ویژه آن دسته که به صدر اسلام مربوط است، در مطالعات شرق شناسی مدرن با داوری های متنوعی مواجه شده که از طرد کامل تا استفاده مشروط و بازسازی گفتمانی نوسان دارند. مقاله حاضر با رویکرد تحلیلی و تطبیقی، تلاش کرده است دلایل و زمینه های اثرگذار بر روایت های سیف و ارزیابی مستشرقان را در پنج محور اصلی بررسی کند: بستر مکانی و زمانی روایت پردازی سیف، عوامل اجتماعی و فرهنگی، زمینه های دینی و فرقه ای و جریان های اثرگذار، نهاد خلافت و ساختار سیاسی و در نهایت فرآیند تاریخ نگاری اسلامی و منابع تأثیرگذار. ارزیابی های شرق شناسان با بهره گیری از ابزارهای تحلیل ساختاری، تطبیقی و زمینه محور، روایت های سیف را نه داده هایی خنثی بلکه محصول بازتولید تاریخی ایدئولوژیک تلقی کرده اند. ارزیابی نهایی مقاله با ارائه یک مدل پنج مرحله ای، روایت های سیف را در پنج سطح اسنادی، محتوایی، ایدئولوژیک، تطبیقی و سیاسی بازخوانی می کند. تحلیل تطبیقی دیدگاه پژوهشگرانی چون ولهاوزن، ناث، دونر، کرون، مادلونگ و دیگران نشان می دهد که اعتبار این منابع جز با تحلیل چندلایه در بستر تاریخی و ساختار قدرت ممکن نیست. نتیجه پژوهش بیانگر آن است که ارزیابی روایت های سیف باید با نگاهی انتقادی، زمینه محور و منصفانه صورت گیرد و در بستر تاریخی و ساختار گفتمانی خود تحلیل شود.

این پژوهش با عنوان «نقش مدیریتی ملکه ایرتَشدونَه بر اساس الواح تخت جمشید»، به بررسی جایگاه اقتصادی و اجتماعی ایرتَشدونَه (Irtašduna) دختر کوروش بزرگ و همسر داریوش یکم، در ساختار اداری و دیوان سالاری هخامنشی می پردازد. این مطالعه نشان می دهد که ایرتَشدونَه در حوزه هایی چون توزیع شراب و آبجو، اداره املاک شخصی (اولهی)، 1 تخصیص جیره به کارگران زن و مادران تازه زایمان کرده و نیز نظارت بر امور مالی از اختیاراتی مستقل و نظام مند بهره مند بوده است. هدف مقاله، بازسازی نقش فعال ایرتَشدونَه در فرایندهای تخصیص منابع و شبکه سازمانی تحت فرمان اوست. روش تحقیق مبتنی بر تحلیل و توصیف اسناد اداری، همراه با مطالعه تطبیقی مفاهیم تخصصی مانند Tibba و «خوان شاه» در متون ایلامی و تطبیق آن با گزارش های یونانی نظیر هراکلیدس (Heraclides) و پولیائنوس (Polyaenus) است. یافته ها نشان می دهد ایرتَشدونَه با مُهر شخصی خود، فرمان صادر می کرده، بر املاک بسیاری نظارت مستقیم داشته و ازطریق شبکه ای از کارگزاران اقدام به تخصیص جیره می کرده است. تحلیل این اسناد، نظام حمایتی تحت مدیریت او را ساختاریافته، هدفمند و مبتنی بر برنامه ریزی اقتصادی نشان می دهد. ایرتَشدونَه نه تنها همسر داریوش، بلکه مدیری توانمند و صاحب اختیار در نظام اقتصادی هخامنشی به شمار می آمد که بخش هایی از ساختار پشتیبانی دربار، به ویژه درزمینه های جیره دهی، مدیریت املاک، نیروی انسانی و سازمان دهی سفرها، زیر نظر مستقیم او اداره می شده است.

محوطه «نقش رستم»، با دارا بودن بیشترین تعداد نقش برجسته های صخره ای از دوره ساسانی (۲۲۴- ۶۵۱م.)، یکی از مهم ترین مکان های آیینی-سلطنتی این دوره به شمار می آید. تنوع موضوعی نقش ها و تعدد شاهان ساسانی به تصویر درآمده در این محوطه، اهمیت آن را در مطالعات هنر و «ایدئولوژی» دوره ساسانی دو چندان کرده است. مطالعه دقیق نقش برجسته های این محوطه، حاکی از آن است که تقسیم بندی کلاسیک مبتنی بر هشت نقش برجسته دیگر نمی تواند جوابگوی پژوهش های پیش رو باشد. نتیجه مطالعات بر مبنای دو چهارچوب: میدانی و نظری و تحلیل داده ها براساس دو روش «رهیافت تاریخی» و «رهیافت باستان شناسی» نشان می دهد که یازده نقش برجسته کاملاً جداگانه در این محوطه حجاری شده اند.«نقش رستم I»: دیهیم ستانی «اردشیر پاپکان» (۲۲۴-۲۴۲ م.) به شکل سواره از مظهر «اهورامزدا»/ «نقش رستم II»: نقش برجسته «بهرام دوم» (۲۷۶-۲۹۳ م.) در کنار خاندان سلطنتی و سه تن از ساتراپ های حکومتی/ «نقش رستم III»: نقش برجسته شماره یک جنگ سواران «بهرام چهارم» (۳۸۸-۳۹۹ م.)/ «نقش رستم IV»: نقش برجسته جنگ سواران «هرمزد دوم» (۳۰۲-۳۰۹ م.)،«نقش رستم V»: نقش برجسته محو شده/ «نقش رستم VI»: نقش برجسته پیروزی «شاهپور یکم» (۲۴۲-۲۷۲ م.)؛«نقش رستم VII»: نقش برجسته نیم تنه «موبد کرتیر»/ «نقش رستم VIII»: نقش برجسته جنگ سواران «بهرام دوم»؛«نقش رستم IX»: نقش برجسته شماره دو جنگ سواران «بهرام چهارم»/ «نقش رستم X»: دیهیم ستانی «نرسه» از «بانوی سلطنتی»/«نقش رستم XI»: نقش برجسته نیمه تمام. بیشترین تعداد نقش برجسته های صخره ای به صورت متمرکز از دوره ساسانی و استحکاماتی برای حفظ و حراست آنان اثبات می کند محوطه «نقش رستم» به همراه محوطه های «نقش رجب»و شهر تاریخی «اصطخر» مهم ترین اماکن آیینی- سلطنتی ساسانیان در منطقه مذکور هستند؛ نقش برجسته های «نقش رستم»، برای القای مشروعیت زمینی و تقدس آسمانی شاهان ساسانی به شکل دیهیم ستانی و بازنمایی پیروزی های شکوهمند شاهان ساسانی در قالب صحنه های نبرد و جنگ سواران، همراه با حضور آنان در کنار اعضای خاندان سلطنتی، تجسمی تصویری از بازآفرینی ساختار پادشاهی و مشروعیت سلطنت در دوره ساسانی است.

این پژوهش به بررسی صنعت تکامل شمشیرها با سنجش در چین و ایران می پردازد. این یادداشت با بررسی پیدایش و چگونگی تکامل انواع شمشیر در چین آغاز و بر چگونگی تغییرات آن ها به عنوان مقدمه تمرکز خواهد کرد؛ از این روی به نوع شمشیرهای چینی معروف دولبه «جیان» و انواع مختلف مشهور به «دائو» به دلیل طراحی خاص خود می پردازد. سپس موضوع بحث به برابر ایرانی آن با اصطلاح شناخته شده اش، یعنی «شمشیر» گسترش می یابد؛ این ادعا از آن جهت است تا اثبات شود که اصطلاح «شمشیر»، برخلاف تصور غلط رایج بسیاری از پژوهشگران و مجموعه داران غربی، تنها در مفهوم گونه «خمیده» (دارای تیغه منحنی) آن نیست. درست در برابر این دیدگاه، شمشیر در زبان فارسی برای اشاره به هر نوع شمشیر صرف نظر از شکل آن استفاده می شده است. درحقیقت، این پژوهش با تمرکز بر دوره های تاریخی به بحث پیدایی شمشیرهای منحنی شکل در چین و ایران می پردازد.

تاریخ نفت ایران با مسجدسلیمان خوزستان شناخته می شود درحالی که بعد از انعقاد قرارداد دارسی و کشف نفت در مسجدسلیمان، نخستین منطقه ای که مورد توجه کمپانی های نفتی و سیاست مداران قرار گرفت چیاسرخ در ایالت کرمانشاهان بوده است. این نوشتار در تلاش است به این پرسش پاسخ دهد که نخستین اکتشافات و حفر چاه های نفتی در ایالت کرمانشاهان چگونه صورت گرفته است و چه نتایجی در پی داشته است. این مقاله با بهره گیری از اسناد و مدارک مکتوب به ویژه براساس اسناد موجود در سازمان اسناد و کتابخانه ملی، اداره اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه و با استفاده از رویکرد توصیفی- تحلیلی و مطالعات میدانی به بررسی وضعیت نخستین اکتشافات نفتی ایران در ناحیه قصرشیرین و اهمیت کاوش های نفتی منطقه چیاسرخ می پردازد و نتایج و پیامدهای آن را مورد بحث وبررسی قرار داده است. یافته های پژوهش نشان می دهد نخستین اکتشافات نفتی در حدود مرزهای ایران و عثمانی در نزدیک قصرشیرین و خانقین و در جایی به نام چیاسرخ از توابع ایالت کرمانشاه صورت گرفته است که به ایجاد تأسیسات نوین نفتی خاورمیانه و قدیمی ترین کارخانه حلب سازی و بعدها به تأسیس دومین پالایشگاه ایران در کرمانشاه منجر شده است.

«هویت» ازجمله مفاهیمی است که دارای گستره معنایی وسیعی در علوم انسانی است. موضوع هویت در سال های اخیر در تقابل با جهانی سازی اهمیت بیشتری یافت؛ از این رو هویت آثار فرهنگی-تاریخی با مفاهیم مختلف موضوع بسیاری از اسناد بین المللی ازجمله سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی سازمان ملل متحد یونسکو و شورای بین المللی ابنیه و محوطه ها ایکوموس بوده است. این که در اسناد بین المللی مرتبط با میراث فرهنگی مانند یونسکو و ایکوموس مفهوم هویت چگونه موردتوجه بوده است، پرسشی است که این پژوهش به آن می پردازد. برهمین اساس در پژوهش حاضر ویژگی های و ابعاد مفهوم هویت در این اسناد مطالعه شد و مفاهیم مرتبط با آن استخراج و تحلیل شدند. به این منظور هویت در اسناد مذکور از چارچوب علوم اجتماعی موضوع مطالعه شد. مطالعات مربوط به علوم اجتماعی به روش تفسیری انجام شد و برای مطالعه اسناد بین المللی از روش تحلیل محتوا استفاده شد. در تحلیل محتوا پس از مطالعه دقیق متون جملات کلیدی و کدها استخراج شد و در سه مقوله اصلی و 10 زیرمقوله طبقه بندی شد؛ مقوله های اصلی شامل: هویت، ویژگی های هویت و ابعاد هویت است. ازطریق تحلیل نتایج به دست آمده، الگویی برای مطالعه هویت یک اثر فرهنگی-تاریخی را تبیین شد. براساس این الگو گونه های اثر یکی از هفت نوع گونه های هویتی است که شامل سه نوع گونه های تک بُعدی، سه نوع گونه دوبُعدی و یک نوع گونه سه بُعدی است. این الگو در شناخت ابعاد و وجوه هویتی اثر کمک کننده است. اهمیت این الگو در همه جانبه بودن شناختی است که در ارتباط با اثر به دست می آید؛ زیرا همه جانبه بودن شناخت اثر باعث می شود در برای مواجه با آن مناسب ترین شیوه در پیش گرفته شود.

امپراتوری هخامنشی گستره وسیعی را در بر می گرفت که از شرق به هند، از غرب به مصر، از جنوب به خلیج فارس محدود می شد. منطقه قفقاز که با حمله داریوش اول به سکاها در 513-512 پ م ضمیمه امپراتوری هخامنشی شد در سراسر دوره هخامنشی مرزهای شمالی این امپراتوری را شکل می داد. مناطق امروزی گرجستان، آذربایجان و ارمنستان که به طورکلی شامل کشورهای قفقاز جنوبی است بخشی از ملل تابعه هخامنشیان بوده است. اهمیت قفقاز برای هخامنشیان از این جهت بود که مسیر مورد سکاها برای حمله به سرزمین های شرقی بود. بنابراین آنان نیاز به قدرتی در قفقاز داشتند تا مانع ورود سکاها به این سوی شوند و از مرزهای شمالی گستره امپراتوری محافظت کند. هدف از این پژوهش بررسی اهمیت منطقه قفقاز امروزی در ساختار امپراتوری هخامنشی است و به دنبال پاسخ گویی به این پرسش است که گرجستان چه نقشی در تأمین امنیت مرزهای شمالی امپراتوری هخامنشی داشته است؟ نتایج حاکی از آن است که هخامنشیان برای حفظ مرزهای شمالی خود با دولت کلخیس در گرجستان مراودات سیاسی برقرار کرد که تضمینی برای متوقف کردن تهاجمات از شمال بود. مقاله حاضر گردآوری داده ها را از طریق مطالعات کتابخانه ای به سرانجام رسانده و نتایج را از طریق تحلیل توصیف تاریخی ارائه می کند.

یکی از رخدادهای تاریخ معاصر ایران، اشغال مناطق شمالی کشور توسط شوروی در جریان جنگ جهانی دوم و زمینه سازی برای ترویج اندیشه های کمونیستی در این مناطق است. تباین ذاتی اندیشه های اسلامی با ایدئولوژی کمونیسم، زمینه های رویارویی نیروهای مذهبی با جریان چپ در این مناطق را پدید آورد. این پژوهش می کوشد ضمن بررسی مواجهه نیروهای مذهبی با جریانات چپ در مناطق شمالی ایران، به گونه شناسی این مواجهه و عوامل موثر بر آن بپردازد. واکاوی این موضوع که مواجهه جریان های اسلام گرا با جریانات چپ حامی شوروی در شمال ایران چرا، چگونه و تحت تأثیر چه عواملی صورت پذیرفته است؟ سئوال اصلی پژوهش پیش رو می باشد. یافته های پژوهش نشان می دهد، جریانات مذهبی مناطق شمالی ایران به واسطه عواملی چون دوری و نزدیکی به کانون های قدرت، نوع قرائت از اسلام و همچنین موقعیت جغرافیایی، مذهبی و فرهنگی این مناطق با دو رویکرد سلبی و ایجابی با اندیشه های چپ روبرو شدند. اقدامات تعاملی و تقابلی این جریانات، گسترش اندیشه های چپ در مناطق شمالی ایران را با چالش مواجه ساخت و به عنوان عاملی موثر مانع از غلبه این گفتمان در جامعه ایرانی شد. این پژوهش از رویکرد توصیفی- تحلیلی و روش تاریخی بهره می برد و گردآوری داده بر اساس مطالعات کتابخانه ای و اسنادی است.

این مقاله با نگاهی به رابطه میان خانواده رشیدیان با دولت مصدق، ابتدا به صورت گذرا تحرّکات خانواده مزبور علیه محمد مصدق را مورد توجه قرار داده، سپس به طور مفصل با تمرکز بر ویژگی های طبقاتی رشیدیان ها، دلایل مخالفت آنان با دولت مصدق را تبیین کرده است؛ چنان که در چارچوب یک نظریه جامعه شناسی و بر مبنای قشربندی اجتماعی، مواضع و اقدامات خانواده رشیدیان به مثابه بخشی از قشر بورژوازی کمپرادور ایران را در دو حوزه سیاسی و اقتصادی در قِبال دولت مصدق تجزیه و تحلیل کرده است. یافته ها حکایت از این دارد که ماهیت رشیدیان ها به عنوان بورژواکمپرادور که از بُعد سیاسی مبتنی بر دو ممیّزه عمده، وابستگی به دولت خارجی و محافظه کاری و از منظر اقتصادی نیز بر مبنای دو خصیصه رانت خواری و دلّالی بود، با مشی سیاسی و اقتصادی دولت مصدق نه تنها همسویی نداشت، بلکه در تضاد قرار داشت. با این اوصاف، دور از انتظار نبود که رشیدیان ها از هیچ گونه اقدامی علیه دولت مصدق فروگذاری نکنند و در کودتای 28 مرداد 1332 نقش مهمی ایفا کنند.

نبرد زلاقه (479 ه ) یکی از مهمترین رخدادهای تاریخی اندلس در قرون میانه اسلامی است. زیرا که این نبرد اولین چالش جدی هلال و صلیب در اندلس میان دو قدرت نوپای اسلامی مرابطین به رهبری یوسف بن تاشفین و مسیحیان بوده که مسیر سیاسی مسیحیان و مسلمانان را در سده های آینده تعیین کرد. با عطف نظر به این اهمیت، پژوهش حاضر درصدد است تا به این پرسش که چرا نبرد زلاقه در میان جنگهای مسلمانان و مسیحیان اهمیت تاریخی فراوانی دارد؟ و چه پیامدهایی را برای مسلمانان رقم زده است؟ براساس روش «توصیفی – تحلیلی» پاسخی مستدل ارائه نماید. یافته های پژوهش حاکی از آن است که نبرد زلاقه را می توان اولین نبرد صلیبی قلمداد کرد و مرابطین با پیروزی در این نبرد ضمن تقویت عصبیت دینی مسلمانان، به استقرار وحدت درون منطقه ای از طریق حذف نظام دولت شهر در اندلس و وحدت فرامنطقه ای از طریق پیوند مجدد سرزمین اندلس با خلافت عباسی بعد از سالها جدایی نائل آمدند و سقوط اندلس به دست قوای مسیحی را تا چند قرن به تأخیر انداختند.

در پی حمله عرب های مسلمان در جریان پیکار قادسیه، ایران ساسانی با شکست در مقابل دشمنی به مراتب ضعیف تر از خود روبه رو شد. شهریار ساسانی پس از فرار از پایتخت افسانه ای تیسفون، ضمن ساماندهی و جمع آوری مجدد نیرو در جنگ نهاوند با شکست به مراتب سنگین تری از قبل روبه رو شد و شالوده نظام اداری، سیاسی و درواقع شیرازه دولت شاهنشاهی از هم پاشید. فرماندهان ساسانی به مقاومت های پراکنده در برابر حمله عرب های مسلمان پرداختند. تلاش پادشاه و گروهی از فرماندهان برای مقاومت بی نتیجه بود. شهریار به ناچار به مرو گریخت و بنابر توصیه فرخزاد مشاور ارشدش درصدد برآمد با تجدید نظر در شیوه عملکرد گذشته باب دیرهنگام مذاکره را با عرب های مسلمان در زمینه پذیرش برخی از شرط های آنان آغاز کند. اما پس از شروع مکاتبه ها و اعزام سفیر برای پیگیری گفت وگو شهریار به شیوه مرموزی به قتل رسید و مذاکره های صلح بی فرجام ماند. این پژوهش درصدد پاسخ به این پرسش است که دلایل عدم موفقیت پادشاه ساسانی، در مواجهه با مسائلی که باعث فروپاشی نظام سیاسی شد، چه بود؟ این پژوهش مدعی است، اختلافات داخلی، عدم درک تحولات منطقه ای و پیرامونی ، خودبزرگ بینی و نا آشنایی با اصول و قواعد مذاکره و فن دیپلماسی ازجمله عوامل اصلی هستند که زمینه های این شکست و فروپاشی را فراهم کردند. ایرانیان زمانی تن به مصالحه دادند که بخش عمده سرزمین ساسانی به تصرف عرب ها در آمده بود. یافته این پژوهش حاکی از این است که برخی از باورهای دین زرتشتی مانند ناپسند دانستن تجارت و بازرگانی و ضعف در تعامل و مذاکره و گسترش آیین زروانی گری و تقدیرگرایی محض تالی آن، باور به عقیده آخرالزمانی به علاوه تصمیم گیری غیرواقع بینانه و توهم نابخردانه و غیرمنطبق با واقع درباره قدرتمندی و توان بالای نظامی در ایران ساسانی، به جنگ و فروپاشی شاهنشاهی ساسانی انجامید.  

روابط سیاسی شاپور دوم ساسانی و رومیان با فراز و نشیب های بسیاری مواجه بوده است. شاپور دوم (۳۰۹-۳۷۹م) برای احیای اقتدار سیاسی ایران در برابر امپراتوری مقتدر روم، اقدام به یک سری جنگ های متوالی کرد و موفق به دست یابی به اهداف مورد نظر شاهنشاهی ساسانی شد. سوال اصلی مقاله این گونه مطرح شده است که چه عواملی در ایجاد و تداوم مناقشات سیاسی، نظامی شاپور دوم ساسانی با رومیان در بازه زمانی ۳۰۹ تا ۳۷۹م تاثیرگذار بود؟ که این فرضیه مطرح شده است که مولفه های دینی، اختلافات مرزی و رقابت های تاریخی که به عنوان میراثی از دوره اشکانیان ریشه در مسأله سلطه بر سرزمین ارمنستان بوده، از اصلی ترین عوامل مناقشات سیاسی، نظامی با رومیان در دوران شاپور دوم ساسانی بوده است. رقابت تاریخی این دو قدرت جهانی در سده چهارم میلادی رنگ مناقشات دینی هم به خود گرفت. عواملی چون سیاست توسعه سرزمینی، افزایش قدرت نظامی ساسانیان با اتحاد با خیون ها در شدت بخشیدن به درگیرهای نظامی تاثیرگذار بود. یافته های مقاله نشان می دهد که در دوران شاپور دوم ساسانی عامل ایدئولوژی و دینی نقش برجسته ای را در مناسبات سیاسی و نظامی ایرانیان و رومیان ایفا کرده است. از سوی دیگر، به واسطه این که این دو کشور از قدرت های مهم قرن چهارم بوده اند همواره رقابت های تاریخی بسیاری میان این دو شکل گرفت که باعث شد تا درگیری های نظامی و سیاسی دو طرف گسترده شود.

به استناد یافته های تحقیق با ظهور غزالی در قلمرو علوم اسلامی، کلام اشعری نیز دچار تحول گردید و تفکرات غزالی نقطه محوری در بحث تحولات اشعریان شد. غزالی تمام توان خود را صرف دفاع از مکتب عقل ستیز اشاعره کرد. او با شهرت و موقعیت دینی و دنیوی که داشت با طرفداری از این مکتب، بزرگترین ضربه را بر علوم عقلی و خردورزی وارد کرد. او در رأس کسانی قرار دارد که با ترویج کلام اشعری از طرفی و تصوف از طرف دیگر، اسلام را از جهت خرد ستیزی و عقل گریزی در سطح پایینی تنزل داد. سیطره تفکر غزالی و تبعیت پیروان او از افکار اشعری باعث شد تا نوآوری و حرکت در نسلهای بعدی حالت سنت و جمود یابد و جامعه از اندیشه های عقلی و فلسفی دور ماند. غزالی در سه محور بنیادی یعنی نقش راهبردی، نقش گسترشی و نقش تطوری در راستای پیشبرد اهداف جریان اشعری گام برداشته و با استفاده از ابزارهای علمی باعث گسترش و تطور این جریان گردید. هدف اصلی این پژوهش دستیابی و پاسخ به این پرسش است که نقش غزالی در گسترش و تطور جریان اشعری در عصر سلجوقی چگونه بوده است؟ یافته های تحقیق مبتنی بر روش تاریخی است و تلاش خواهد شد با رویکرد توصیفی- تحلیلی و با استفاده از داده های کتابخانه ای به بررسی مباحث پرداخته خواهد شد.

تجارت کارم یکی از مشهورترین شبکه های تجاری در سده های میانه ی اسلامی بود که از سده پنجم تا نهم هجری میان هند، مصر و شام و سرزمین های پیرامون مدیترانه رواج داشت. این پژوهش با رویکرد تاریخ اجتماعی، به بررسی ساختار این شبکه و نقش پذیرش تکثر دینی در دوام و انسجام ساختار تجاری و گسترش آن می پردازد. حضور تاجرانی از ادیان و مذاهب مختلف در بدنه ی این تجارت و پذیرش تکثر عقیدتی و حکمفرمایی آداب و عرف تجاری به جای محدود شدن به قوانین فقهی یک دین یا فرقه ی معین از عوامل اساسی در شکل گیری همکاری بین ادیانی و نظم اجتماعی فرادینی بود که دوام و انسجام درونی و کارایی این شبکه را طی چند سده ی متوالی تضمین کرد. یافته های این پژوهش بر اساس تحلیل مهم ترین اسناد مربوط به این تجارت به ویژه در میان اسناد یافت شده در جنیزه نشان می دهد که تاجران مسلمان، مسیحی، یهودی و هندی، با تکیه بر قوانین عرفی، ورای تعلقات دینی، به سازواری و تعامل عرفی دست یافته بودند که نه فقط موجب رونق اقتصادی، بلکه موجد نوعی ثبات اجتماعی فرامذهبی در ساختار تجارت کارم گردید.

شعر خوارج، یکی از منابع ارزشمند در بررسی تاریخ سیاسی صدر اسلام، تحلیل دیدگاه های مخالفان حکومت اموی و نقش آنان در تبیین گفتمان اعتراضی آن دوران است. خوارج، به ویژه فرقه ی صفریه، از جمله گروه هایی بوده که با حکومت اموی مخالفت کرده و اعتراضات خود را در قالب اشعار بازتاب داده است. این اشعار نه تنها منعکس کننده ی باورهای دینی و سیاسی خوارج می باشد، بلکه به عنوان ابزاری برای مشروعیت زدایی از سیاست های امویان به کار گرفته شده است. بررسی این اشعار از منظر تاریخی، امکان شناخت بهتر شرایط سیاسی و اجتماعی آن دوره را فراهم می آورد و به درک چگونگی شکل گیری مخالفت ها و اعتراضات علیه حکومت اموی کمک می کند. همچنین، این اشعار به عنوان اسنادی تاریخی، بازتاب دهنده ی استراتژی های فکری و اعتقادی خوارج در مواجهه با نظام حاکم آن زمان است. پژوهش حاضر با استفاده از روش تحلیل تاریخی، به بررسی و تحلیل محتوای اشعار فرقه ی صفریه پرداخته است. در این راستا، با گردآوری و مطالعه نمونه های برجسته از اشعار این گروه، نقد سیاسی خوارج و بازنمایی مخالفت های آنان در قالب شعر بررسی شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که اشعار صفریه، با اتکا به مفاهیم دینی و اجتماعی، به شکل گیری گفتمان اعتراضی علیه امویان کمک کرده و در بسیج نیروهای مخالف نقش بسزایی داشته است. همچنین نشان می دهد که اشعار خوارج، به عنوان یکی از منابع مهم تاریخی، نه تنها بازتاب دهنده ی تحولات سیاسی زمان خود بوده، بلکه به شکل گیری هویت سیاسی و مذهبی این گروه نیز کمک کرده است.

هدف : بررسی محرومیت آشوری-کلدانیان از حق داشتن نماینده مستقل در مجلس و چگونگی دست یابی به آن. روش/ رویکرد پژوهش : این پژوهش با روش تاریخی-تحلیلی و با تکیه بر صورت مذاکرات مجلس شورای ملی و اسناد بررسی شده است. یافته ها و نتیجه گیری : یافته های پژوهش نشان می دهد که آشوری-کلدانیان از ابتدای مشروطیت ذیل ارامنه قرار گرفتند و با آن ها نماینده مشترک داشتند؛ ولی آن ها با هدفِ کسب کرسی مستقل در مجلس تکاپوهایی را آغاز کردند که می توان آن را به سه مرحله تقسیم کرد. آن ها برخلاف سایر اقلیت های دینی، در دوره مشروطه از حق نماینده مستقل کاملاً محروم شده بودند؛ هم چنین تلاش هایشان در دوره رضاشاه هم به سد ملی گرایی برخورد و ناکام ماند؛ ولی آن ها سرانجام با طرح شدن مسائل حقوق بشر در دوره پس از جنگ جهانی دوم و تغییر نظام نامه انتخابات، در مجلس بیست ویکم به کرسی مستقل نمایندگی دست یافتند. این فرایند، ظرفیت کنش گری اقلیتی کوچک در مذاکره و بازتعریف جایگاه خود در چارچوب دولت-ملتِ مدرن ایرانی و تأثیر متقابل نیروهای داخلی و هنجارهای بین المللی به وضوح نشان می دهد.

بیان مسئله: تاریخ روابط ایران و فرانسه در دوره صفوی، به ویژه عصر شاه صفی، به دلیل کمبود منابع اولیه، از زوایای بسیاری ناشناخته مانده است. پژوهش حاضر تمرکز بر دو مکتوب مغفول مانده از مبادلات شاه صفی و لویی سیزدهم -که در نسخه خطی دانش نامه فارسی درج شده اند، دارد. هدف : اسناد مذکور چه نقش و جایگاهی در تبیین سازوکار، گاه شماری و محتوای روابط دو کشور داشته اند و چگونه می توانند به بازخوانی نقش مبلغان فرقه کاپوسن به عنوان کارگزاران اصلی این تبادلات یاری رسانند؟ روش پژوهش: این مقاله با بهره گیری از روش «تحلیل سندشناختی» و با رویکردی توصیفی-تحلیلی، به واکاوی ساختار، محتوا، اصالت و دلالت های تاریخی این دو نامه می پردازد. در این روش، اسناد نه تنها ازمنظر متن محور، بلکه در بافت تاریخی، ادبی، و کارکردی شان بررسی می شوند. دستاوردها: یافته های پژوهش نشان می دهد که این مکتوبات، باوجود هدفِ ظاهریِ آموزشیِ نسخه خطی دانش نامه فارسی ، از اصالت تاریخی برخوردارند و گواهی روشنی از تداوم و نهادینه شدن روابط ایران و فرانسه در دوره شاه صفی هستند. نامه لویی سیزدهم به عنوان نخستین پاسخ مستقیم یک پادشاه فرانسه به پادشاهی صفوی، از یافته های منحصربه فرد این پژوهش محسوب می شود. هم چنین، تحلیل القاب و اصطلاحات به کاررفته، هم عمق آگاهیِ فرهنگیِ کاتبِ فرانسوی در تألیف نسخه فارسی را آشکار می سازد و هم نقش محوریِ کشیشان کاپوسن را به عنوان واسطه های فرهنگی-دیپلماتیک در مسیر تحکیم مناسبات دو کشور بازتعریف می کند.    

مؤلفه های توسعه یافتگی در بنادر خلیج فارس در قرن نوزدهم منجر به برتری برخی از بنادر خلیج فارس شد. این مؤلفه ها که شامل موقعیت مکانی مناسب، دسترسی به آب شیرین، به کارگیری فناوری های جدید در زمینه حمل و نقل چون استفاده از کشتی های بخار و وسایل ارتباطی چون تلگراف و مهم تر دانش به کارگیری و استفاده بهینه از این مؤلفه ها، تأثیری شگرف بر برتری بنادر خلیج فارس نسبت به یکدیگر نهاد. در این پژوهش به عنوان مطالعه موردی، دو بندر بوشهر که توسط حکومت قاجار اداره می شد، با بندر بصره که توسط حکومت عثمانی اداره می شد، به صورت تطبیقی مورد بررسی قرار گرفته است. این پژوهش به مقایسه تطبیقی بندر بصره با بندر بوشهر می پردازد؛ لذا این پژوهش به شیوه تطبیق تاریخی، به مقایسه وجوه تشابه و تفاوت دو بندر مهم خلیج فارس در دوره قاجار پرداخته است. باتوجه به این روش تحقیق، این پژوهش درصدد است تا به این پرسش پاسخ دهد که چرا بندر بصره نسبت به بندر بوشهر، از نظر مؤلفه های توسعه یافتگی، وضعیت مناسب تری داشت؟ باتوجه به داده های این پژوهش، نتایج پس از مقایسه جایگاه دو بندر حاکی از آن است ریشه تاریخی مؤلفه های توسعه یافتگی در بنادر بوشهر و بصره تقریباً در یک زمان آغاز شده است اما سیاست های حکومت-های مرکزی قاجار و عثمانی و همچنین دانش به کارگیری و استفاده بهینه از این مؤلفه ها از یک سو، حضور اروپاییان و سیاست های کشورهای انگلیس و فرانسه در این بنادر از سوی دیگر، منجر به برتری و ضعف این بنادر در مؤلفه های توسعه یافتگی شد.