درخت حوزه‌های تخصصی

ابوطالب بن عبدالمطلب(ع)، عموی پیامبر اسلام(ص)، از شخصیت های محوری صدر اسلام و بزرگ ترین حامی اجتماعی، سیاسی و امنیتی پیامبر(ص) در مکه بود. با وجود نقش تعیین کننده او در حفاظت از جان پیامبر(ص) و پشتیبانی از دعوت اسلامی، از سده های نخستین، دیدگاهی در برخی از منابع اسلامی پدید آمد که ایمان ابوطالب(ع) را انکار کرده و او را مشرک معرفی نمود. مسئله اصلی این پژوهش، تحلیل علل، زمینه ها و گونه های شکل گیری و تداوم این انگاره در تاریخ اسلام و بررسی این پرسش بنیادین است که آیا این رویکرد صرفاً اختلافی روایی و اعتقادی بوده یا ریشه هایی سیاسی، اجتماعی و فرقه ای داشته است؟ این پژوهش با روش «برهان اِنّی» و رویکرد توصیفی- تحلیلی انجام شده و داده های آن از منابع حدیثی، تفسیری، تاریخی، ادبی و کلامی شیعه و اهل سنّت گردآوری و با نقد سندی، تحلیل محتوایی و مقایسه تاریخی بررسی شده است. یافته ها نشان می دهد که دشمنی با ابوطالب(ع) و نسبت شرک به او، بیش از آنکه مبتنی بر شواهد معتبر تاریخی باشد، حاصل منازعات قدرت، دشمنی مشرکان، یهود، منافقان و خوارج، رقابت های قبیله ای و ستیز سیاسی با امام علی(ع) و اهل بیت(ع) بوده است. جعل روایات ذمّ، تحریف شأن نزول آیات، ترویج اسرائیلیات و حذف شواهد ادبی دال بر ایمان ابوطالب(ع)، از عوامل اصلی شکل گیری و تداوم این باور در میراث حدیثی، تفسیری و تاریخی به شمار می رود.

این پژوهش باهدف ارزیابی انتقادی روش تاریخی ناصربن عبدالله قفاری در کتاب أصول مذهب الشیعه: عرض و نقد انجام شده است؛ اثری که با غلبه رویکرد کلامی- جدلی، بخش مهمی از استدلال های خود را بر داده های تاریخی استوار می سازد. باتکیه بر اصول معتبر روش شناسی تاریخ نگاری، شامل نقد سند و متن، پرهیز از پیش داوری، دقت در تحلیل، رعایت امانت در نقل و تفسیر، و التزام به مشهورات و مسلمات تاریخی، این مقاله نشان می دهد که کاربست تاریخ در اثر قفاری، از آسیب های ساختاری جدی رنج می برد. یافته ها حاکی است که نویسنده در موارد متعدد، با پیش فرض گرایی عقیدتی به گزینش منابع دست زده، بسیاری از گزارش ها را دچار تقطیع، تحریف معنایی و تدلیس نموده، و گاه با استناد به روایات ضعیف یا منابع غیرتاریخی، نتایج کلی و نادرستی را درباره خاستگاه و تطور تشیع استخراج کرده است. علاوه بر این، در برخی موارد، تحلیل های وی با مسلمات تاریخ اسلام تعارض دارد یا مبتنی بر فهم نادرست از متون اصلی است. این پژوهش با ارائه شواهد تطبیقی تلاش می کند تصویری روشمند از آسیب های روش تاریخی قفاری به دست دهد و بر ضرورت تمایز میان رویکرد علمی و جدلی در مطالعات تاریخ تشیع تأکید کند.

موقعیت جغرافیایی سرزمین شام، آن را در طول تاریخ به سرزمینی مهاجرپذیر و درنتیجه، محل تضارب آرا و رشد اندیشه های مغایر تبدیل کرده است. پس از فتح شام و ورود اسلام به این منطقه، در آغاز، فرماندهی و حکومت کسانی که از اندیشه ها و مواضع اهل بیت(ع) فاصله داشتند سبب شد عقاید شیعی در این سرزمین نشر نیابد و حتی بذر دشمنی با ایشان در آن سامان پراکنده گردد. در بازه زمانی قرن سوم تا سقوط عباسیان، علی رغم وجود این فضا، تاریخ شاهد رشد پویای شیعه امامیه در این منطقه است که بخشی از آن، تابعی از مهاجرت افراد و گروه های مختلف شیعه امامیه بود. تمرکز بر ظرفیت سازی راهبرد مهاجرت شیعیان امامی به این منطقه می تواند به عنوان یک تجریه زیسته در اختیار شیعیان قرار گیرد. این نوشتار در پی آن است که با روش توصیفی- تحلیلی و با استفاده از نظریه پخش به این سؤالات پاسخ دهد که این مهاجرت ها چه ظرفیت ها و راهکارهایی برای نشر و گسترش عقاید شیعه به وجود آوردند؟ و در این مسیر چه موانعی در مقابل آنها بوده است؟ یافته های پژوهش حاکی از آن است که علی رغم موانع سیاسی، فرهنگی و اجتماعی، شیعه امامیه در منطقه شام در مقابل این محیط ناپذیرا منفعل نشد؛ بلکه مهاجرت برخی از صحابه شیعه، بذر محبت اهل بیت((ع)) را در نواحی این منطقه کاشت و علاوه بر آن، حکومت های شیعی محلی که برخی از آنان حاصل مهاجرت به این منطقه بودند، روند رشد شیعه را تسهیل کردند. همچنین عالمان تراز اول حوزه های علمیه عراق نیز با حفظ حلقه ارتباط خود با مردم این منطقه و ارسال مبلغان توانستند به جامعه شیعی، هویت و انسجام بخشند تا جایی که در ادوار بعد، برخی مناطق شام ازجمله جبل عامل این ظرفیت را یافت که به مرکزی برای صدور اندیشه های شیعی به مناطق دیگر تبدیل شود.

اندیشه عثمانیه، به عنوان یکی از جریان های تأثیرگذار در تاریخ اسلام، بر پایه دشمنی با امیرالمؤمنین علی (ع) و اهل بیت (ع) شکل گرفت و در دوره بنی امیه به یک فرهنگ پایدار تبدیل شد؛ اما دیری نپایید که این جریان قدرت خود را از دست داد و توسط اصحاب حدیث تعدیل شد. عوامل و زمینه های تطورات احتمالی این جریان پرسش این مقاله است و این ادعا را دنبال می کند که عثمانیه دست کم پنج مرحله از شکل گیری اولیه تا انتقال آن به غرب جهان اسلام را پشت سر گذاشته است. هدف پژوهش، بررسی مراحل مختلف تطور این جریان و شناخت اثرات آن بر ساختار سیاسی و اجتماعی جهان اسلام است. روش تحقیق شامل تحلیل تاریخی و بررسی اسناد و روایت های آن بر پایه منابع تاریخی، رجالی، فرقه نگاری و حدیثی اهل سنت است که مراحل پنج گانه تحولات این جریان را روشن می کند. یافته ها نشان می دهد که جریان عثمانیه با پیدایش اصطلاحات خاص همچون "دین عثمان" در دوره بنی امیه به عنوان یک اندیشه پایدار شکل گرفت و با سیاست های معاویه، همچون جعل حدیث و سب امام علی (ع)، به فرهنگ غالب تبدیل شد. با روی کار آمدن بنی عباس، این جریان به مرور از مرکز خلافت اسلامی حذف شد و پس از پذیرش اندیشه تربیع خلفا توسط اهل سنت، به حاشیه رانده شد. اما استمرار این اندیشه در مناطق غربی جهان اسلام، از جمله اندلس، نشان دهنده پیوند آن با حکومت بنی امیه است.

خطه الکتابه که نگارش مکاتبات رسمی و دیوانی امرا و دستگاه دولتی را بر عهده داشت، یکی از دیوان های اصلی نظام اداری امویان اندلس بود که در عصر امارت آن خاندان، مجال تکوین یافت. پژوهش حاضر با واکاوی خطه الکتابه به شیوه تاریخی توصیفی- تحلیلی و باهدف کشف عوامل مؤثر در تکوین آن، درصدد پاسخ به این سؤال است که خطه الکتابه در عصر امارت امویان اندلس چگونه تکوین یافت؟ یافته های این پژوهش نشان می دهد که در پی تغییر نظام سیاسی از والی گری به امارت و تشکیل دولت مستقل اموی، تشکیلات اداری و دیوانی ایجاد شد، عربی زبان رسمی و اداری گردید، نثر تطور یافت و کتابت در سطح جامعه و سایر شهرهای اندلس گسترش پیدا کرد. همچنین انتقال علوم گوناگون از شرق به اندلس، تعلیم وتربیت در آن سرزمین را توسعه داد و مؤدبین و معلمین، کاتبانی را پرورش دادند که به ارتقای توان فنی و تخصصی شدن کتابت دیوانی کمک کردند و همه این عوامل به تدریج نقش مؤثری در تکوین فرایند خطه الکتابه ایفا نمودند.

مذهب تشیع امامیه برای اولین بار در زمان حکومت صفویه رسمیت یافت. روش صفویان در تغییر مذهب، در مناطق مختلف به تناسب میزان پذیرش مردم آن سرزمین، متفاوت بود. در این میان ساوه، یکی از مراکز سنّی نشین بود که با تدابیر حکومت صفویه به مذهب تشیع گرایش یافت. مردم ساوه، زمینه پذیرش مذهب تشیع را داشتند و شافعی مذهب بودن آنان و نیز هم جواری آنها با دو شهر شیعه نشین، همراه با تدابیر سیاسی، اقتصادی و فرهنگی دولت صفویه، باعث تغییر مذهب آنان بدون اجبار شد. اطلاعات مرتبط با این موضوع، از طریق منابع مکتوب دوران صفویه و قاجار جمع آوری گردید و با روش تاریخی- توصیفی و تحلیلی، مورد بررسی قرار گرفت. با بررسی تلاش حکومت صفویه در تغییر مذهب مردم ساوه، این نتیجه به دست می آید که غالب روش هایی که صفویه در این مسیر از آن بهره بردند، بدون تحمیل و اجبار بوده است. آنها با رونق اقتصادی، فعالیت های فرهنگی و مذهبی و با به کارگیری عالمان شیعه در اداره امور کشوری و اقتصادی، باعث گرایش مردم ساوه به مذهب شیعه امامیه شدند.

درباره تشکیل حکومتی شیعی، در برخی منابع، اخباری پیشگویانه از جانب یکی از احفاد شیخ صفی الدین اردبیلی ذکر شده است. فارغ از انگیزه های پیشگویان یا ناشرانِ آنها، این نویدها موجب استحکام پایه های مشروعیت و مقبولیت حکومت صفوی گردید. به دلیل اینکه اخبار غیبی غالباً مبنایی مذهبی داشته اند، این نوع بشارت ها ناخواسته تبدیل به یکی از عواملی شدند که چهره ای معنوی و مشروع به این حکومت بخشیده اند. این پژوهش، بدون اینکه قصد راستی آزمایی یا بررسی اعتبار تاریخی یا رجالی این روایات پیشگویانه را داشته باشد، با نگاهی تحلیلی، صرفاً تأثیر این اخبار بر جایگاه سیاسی مذهبی حکومت صفوی را بررسی می کند. به نظر می رسد اخبار ظهور شاه اسماعیل صفوی به عنوان احیاگر تشیع و ذکر گزارش هایی درباره اتصال حکومت صفوی به حکومت مهدوی، نقش مؤثری در استقبال و حمایت از شاه اسماعیل و همچنین صفویه گرایی مردم ایران در آن دوره و حتی ادوار پس از سقوط آنها داشته است. این تحقیق با استفاده از داده های کتابخانه ای و به روش توصیفی- تحلیلی، به بررسی این موضوع می پردازد.

دارالعلم های شیعی، یکی از نهادهای علمی و آموزشی در جهان اسلام به شمار می روند که به دلیل وجود کتابخانه و توجه بنیان گذاران آنها به امر آموزش، تأثیر قابل توجهی در روند رشد و اعتلای تمدن اسلامی داشته اند. این مراکز علمی، بیشتر با ذوق و همّت بزرگانی از شیعه در قرن چهارم و پنجم هجری، در بغداد، قاهره و مناطقی دیگر تاسیس شده اند. آشنایی با این دارالعلم ها و تأمل در نقش و کارکرد آنها مقوله ای است که در این نوشتار به آن توجه شده است. سؤالی که در اینجا مطرح است اینکه دارالعلم های شیعی به عنوان یک نهاد آموزشی، چه نقشی در تمدن اسلامی داشته اند؟ بررسی این موضوع با شیوه توصیفی- تحلیلی نشان می دهد دارالعلم های شیعی ضمن اینکه با کارکردهای گوناگون خود، ازجمله کارکرد کتابخانه ای و آموزشی، در رشد تمدن اسلامی موثر بوده اند، درحقیقت، نقش واسطه ای بین مراکز علمی پیشین با مراکز علمی پسین ایفا کرده و در الگودهی به مراکز ادوار بعد تأثیرگذار بوده اند. علت عدم تداومِ ساختِ مراکزی علمی با این نام و همین کارکرد در ادوار بعد (پس از قرن ششم) بدان جهت بوده است که مدتی بعد، مراکز علمی پیشرفته تری با امکانات بیشتر و بهتری در میان شیعیان و اهل سنت ساخته شده و به این ترتیب مرحله دارالعلم ها به پایان رسیده است.

یکی از مسائل مهم مطرح درباره اسلام، دیدگاه آن نسبت به بانوان است. مسئله ای که در مقایسه با جامعه قبل از اسلام در آن سرزمین می توان مشابهت ها و تمایزات آن را مشخص کرد. قبل از اسلام، زنان نقش اجتماعی محدود و اغلب کارکردی ابزاری در عرصه های سیاسی، نظامی و اقتصادی داشتند. با ظهور اسلام، این دیدگاه به زنان تغییر یافت و حوزه های تازه ای برای مشارکت آنان گشوده شد. مسئله اصلی پژوهش، بررسی تطبیقی نقش اجتماعی زنان در جزیره العرب پیش و پس از ظهور اسلام است. پرسش محوری آن است که اسلام تا چه میزان و چگونه الگوی مشارکت اجتماعی زنان را نسبت به عصر جاهلیت دگرگون ساخت؟ روش تحقیق، توصیفی- تحلیلی با بهره گیری از منابع کتابخانه ای، شامل آثار تاریخی، روایی و تفسیری است. مدعای تحقیق آن است که اسلام، سه رویکرد تأیید، تغییر و تأسیس را در مواجهه با نقش اجتماعی زنان برای ارتقای جایگاه ایشان در پیش گرفت. برای نمونه، در عصر جاهلی، نقش زنان در بیعت و جنگ، محدود و بیشتر جنبه نمادین یا تحریک آمیز داشت، اما در عصر نبوی، این نقش ها سازمان یافته تر و حمایتی شد. همچنین تجارت زنان از مشارکت غیرمستقیم، به فعالیت های مستقل گسترش یافت و مشارکت عبادی- اجتماعی آنان مانند حج و نماز جماعت از خرافات زدوده شد و رسمیت یافت. این یافته ها بازتابی از تغییر نگرش دینی- آیینی نسبت به جایگاه زن در اسلام است.

پیاده روی اربعین مانند سایر تجمعات، دربردارنده چالش ها و فرصت های محیط زیستی است. پژوهش حاضر با روش تحلیلی توصیفی به مواردی از جمله آلودگی هوا، افزایش زباله ها و تخریب منابع طبیعی از دیدگاه فقهی می پردازد. نتایج پژوهش حاضر نشان داد که حفظ محیط زیست در ایام اربعین وظیفهای شرعی بوده، بنابراین رعایت بهداشت محیط و مدیریت صحیح پسماندها، نه تنها یک الزام اخلاقی و قانونی است، بلکه از مصداق عمل به دستورات شرعی و تحقق مسئولیت اجتماعی به شمار می آید. همچنین در این پدیده باشکوه باید به حفظ منابع آبی با جلوگیری از اسراف توجه نمود و آلودگی هوا ناشی از ترافیک نیز به عنوان یک معضل زیست محیطی به راهکارهای مؤثری نیاز دارد. همچنین، تخریب زیستگاه ها و منابع طبیعی عملی مذموم و در مواردی حرام است که ضرورت آگاهی بخشی به زائران و اجرای برنامه های حفاظتی را می طلبد. این پژوهش به بررسی راهکارهای مؤثر در بهره برداری از آموزه های فقه اسلامی برای تقویت فرهنگ مسئولیت پذیری نسبت به محیط زیست در میان زائران پرداخته است.

حبشه سرزمینی کهن در شرق قاره آفریقا و دارای تمدن باسابقه ای بیش از دو هزار سال است. این سرزمین نخستین پناهگاه گروهی از اصحاب پیامبر خدا(ص) بود. اسلام پیش از آنکه در جزیره العرب بسط یابد، در جریان نخستین هجرت مسلمانان، به حبشه وارد شد. هجرت مسلمان به این سرزمین، نقطه عطفی در تاریخ گسترش اسلام قلمداد می شود. اما پرسشی که کمتر مورد توجه قرار گرفته، این است که آیا مهاجران پس از بازگشت به حجاز چیزی از میراث و آداب و رسوم حبشیان را با خود منتقل کرده اند؟ این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی به بررسی گزارش های موجود پرداخته است. در ماجرای هجرت، عده ای از مسلمانان به امر پیامبر(ص) به حبشه مهاجرت کردند تا در سایه حمایت نجاشی قرار گیرند. حبشه سرزمین ناشناخته ای برای اعراب نبود و آنان قبل از اسلام برای تجارت به آنجا رفت و آمد داشتند. مسلمانان مهاجر به حبشه تا سال هفتم هجری یعنی 15 سال در حبشه زیستند و به علت اقامت طولانی به طور طبیعی تحت تأثیر محیط اجتماعی آنجا قرار گرفتند. در نتیجه پس از بازگشت، بخشی از میراث فرهنگی و اجتماعی این سرزمین را وارد جزیرهالعرب نمودند. پژوهش حاضر درصدد است به این پرسش پاسخ دهد که: اقامت پانزده ساله مسلمانان در حبشه، منجر به انتقال چه میراثی از حبشه به جامعه اسلامی شده است؟ در موضوع مهاجرت به حبشه و انعکاس آن در منابع، پژوهش هایی انجام شده است، اما به صورت تخصصی، موضوع انتقال میراث حبشه به جزیره العرب کمتر مورد توجه قرار گرفته است. مهم ترین این میراث عبارت بودند از: مهریه چهار هزار درهمی. در دوره پیامبر اکرم(ص) مهریه زنان دوازده و نیم اوقیه معادل تقریبی پنج هزار درهم یا پانصد دینار بود و برخی از سنت ایشان تبعیت می کردند. در دوره خلفای راشدین نیز بیشتر مسلمانان تابع سنت رسول اکرم(ص) بودند. در دوره امویان مهریه اغلب چهار هزار درهم بود و برخی خلفا نیز بر این میزان مهریه تأکید بسیار داشتند. درباره ریشه این مبلغ در منابع آمده که پیامبر اکرم(ص) با ارسال پیکی به سوی نجاشی، درخواست ازدواج با ام حبیبه از زنان مهاجر به حبشه را نمود. نجاشی برای ام حبیبه چهار هزار درهم یا چهارصد دینار مهریه را تعیین نمود. این کار وی سنتی بخصوص در دوره اموی شد؛ چرا که ام حبیبه خواهر معاویه، موسس سلسله امویان بود. به نظر می رسد این موضوع باعث شد تا برای بالا بردن جایگاه خاندان معاویه و خواهرش در نزد مسلمانان میزان مهریه ام حبیبه را معیاری برای مهریه همه زنان مسلمان قرار دهند. تابوت سرپوشیده دومین میراثی است که از حبشه به جامعه اسلامی منتقل شد. تابوت در میان اعراب پیش از اسلام مرسوم بود، اما شکل سرپوشیده آن سنتی برگرفته از فرهنگ حبشه بود که در همان اوایل دوره اسلامی و در جریان رحلت حضرت فاطمه(س) رواج یافت. روایت مربوط به تابوت در منابع به صورت های مختلف نقل شده است. هرچند اختلافاتی در مورد راویان و حتی اینکه اولین تابوت سرپوشیده برای چه کسی ساخته شد، به چشم می خورد، اما همه منابع متفق هستند که اسماء بنت عمیس اولین بار این تابوت را طبق آنچه که از مراسم تدفین حبشی ها آموخته، آموزش داده است. روایت شده که حضرت فاطمه(س) به اسماء دختر عُمَیس فرمود: چه ناپسند است تابوت هایى که براى زنان مى سازند؛ زیرا در آن پوششى روى بدن مى افکنند و اندام میّت براى مردم مشخص است. اسماء قطعه چوب هاى تازه اى خواست و آن ها را صاف کرد و محکم به یکدیگر بست و آنگاه پارچه اى روى آن انداخت. حضرت فاطمه (س) با دیدن آن تابوت فرمود: چه تابوت زیبایى که مرد بودن و یا زن بودن در آن مشخص نمى شود. حضرت از او خواست که برای او نیز چنین تابوتی ساخته شود. از آنجایی که اکثر منابع نیز به ساخت اولین تابوت برای حضرت فاطمه(س) اشاره دارند، می توان نتیجه گرفت که اولین تابوت به سبک حبشه ای ها مربوط به تابوت حضرت فاطمه(س) بود. سومین میراثی که توسط مهاجران حبشه به جامعه اسلامی منتقل شد، برخی داروهای گیاهی بود. به عنوان نمونه در بیمارى رسول خدا(ص) و ضعف جسمانی ایشان، معجونی گیاهی به دهان آن حضرت مالیدند. معجونی که از مخلوط چند داروی گیاهی ساخته شده بود. این معجون را نیز اسماء دختر عمیس از سرزمین حبشه آموخته بود.

برخی از مورخین معتقدند که ائمه (ع)، به دلیل شرایط سخت سیاسی و تمرکز بر مبارزه با حاکمیت، آثار مکتوبی از خود به جای نگذاشته اند. پژوهش حاضر در پی اثبات این فرضیه است که امامان شیعه به ویژه پس از امام صادق(ع)، و در دوران امامت امام رضا (ع) نه تنها به مبارزه سیاسی پرداخته اند، بلکه در اوج تنشهای دوران عباسی، نقش حداکثری در پیشبرد علوم اسلامی ایفا کرده، میراث علمی غنی از خود به جا گذاشته و نظام آموزشی پویایی را پایه ریزی نمودند. پژوهش حاضر به روش توصیفی- تحلیلی و با رویکرد تاریخی با مراجعه به منابع دست اول تاریخی و حدیثی دو مذهب شیعه و سنی انجام شد. نتایج بررسی ها نشان داد که دیدگاه انکارکنندگان فعالیت های علمی امام رضا(ع) فاقد پایه و اساس است؛ چراکه که آن حضرت علاوه بر تبیین ارزش آموزش و فعالیت های آموزشی گسترده در قالب برگزاری حلقه های درسی گسترده و شرکت در مجالس مناظرات علمی، دارای آثاری مکتوب همچون صحیفه الرضا، فقه الرضا و رساله ای در عقائد باعنوان محض الاسلام و ... بود و مهم ترین راه حفاظت از میراث حدیثی شیعه را در کنترل و ارزیابی آنها دانسته است.  

با همه گفتگوهایی که امروزه در کارویژه امامت وجود دارد، در میان شیعیان دوازده امامی، اختلافی در پیشوایی اخلاقی و فرهنگی امامان دیده نمی شود، هر چند در چگونگی اعمال نقش مؤثرآنان، اختلاف نظر وجود دارد. تحقق چنین نقشی بدون حضور در ساختار سیاسی و قدرت امکان پذیر نیست، اما وجود پیروانی باورمند و گوش به فرمان، تا حدی آن را حل کرده و بستر نفوذ آنان را مهیا ساخته است؛ الگویی که برای دیگر کنشگران اجتماعی نیز الهام بخش است. مسئله رویارویی پیشوایان با کژی ها و ناهنجاری های اجتماعی، و احساس مسئولیت آن برای اصلاح جامعه، دغدغه ای فراتاریخی است. این مقاله با اتکای به منابع و رهاورد پژوهش ها می کوشد تا با بهره گیری از روش توصیفی-تاریخی در گردآوری داده ها و تحلیل مضمون در فرایند تبیین، به این پرسش کانونی پاسخ دهد که مبانی اصلی فکر اصلاح اجتماعی یا مؤلفه های آن در سیره امامتی، با محوریت نهج البلاغه کدام اند؟ مقاله با این فرضیه پیش می رود که رعایت ارجمندی و حقوق عمومی مردم، مهم ترین عنصر تعیین کننده کنش های اصلاح گرایانه فرهنگ امامت است. بر این اساس دینداری و فرایند مؤمن سازی مردم و جامعه نه هدفی منفک، بلکه امری معطوف به تحقق کرامت انسانی و عدالت اجتماعی تلقی می شود که در پرتو آگاهی بخشی و با نگاهی تمدنی سامان می یابد.

پژوهش حاضر به بررسی عملکرد مؤسسات آموزش عالی در امپراتوری عثمانی می پردازد. سلاطین عثمانی به آموزش و تأسیس دانشگاه توجه ویژه ای داشتند و نهادهایی را برای کمک به جامعه ایجاد کردند. با این حال، این مؤسسات نتوانستند مانند نمونه های غربی خود به پیشرفت کشور کمک کنند. نهادهای آموزش عالی عثمانی با الگوگیری از غرب شکل گرفتند، اما به دلیل شرایط نامناسب، با چالش های بسیاری روبه رو شدند. این تحقیق با روش توصیفی-تحلیلی تاریخی، عملکرد این مؤسسات و نحوه جذب دانشجویان را بررسی می کند. یافته ها نشان می دهد که تأسیس دانشگاه ها نیازمند توسعه مدارس ابتدایی و متوسطه برای آماده سازی دانش آموزان است؛ امری که در آن دوره نادیده گرفته شد. بنابراین، مؤسسات آموزش عالی عثمانی بیشتر شبیه مکاتب متوسطه بودند تا دانشگاه های واقعی. سؤال اصلی پژوهش این است که هدف از ایجاد مؤسسات آموزش عالی در امپراتوری عثمانی چه بود و چه موانع و مشکلاتی در مسیر تحقق این هدف وجود داشت؟

موقعیت اقشار مختلف در طول تاریخ ایران به دلیل فراز و فرود ساختار اجتماعی حاکم و تأثیرپذیری آن از عوامل گوناگون، متغیر بوده است. در همین راستا هدف تحقیق حاضر، فهم عوامل مؤثر بر جایگاه اجتماعی پزشکان در قرون 4 و 5 ق با تأکید بر جایگاه ابن سینا به عنوان یک پزشک صاحب نام است. این پژوهش به روش توصیفی– تحلیلی و با استناد به منابع کتابخانه ای به ویژه تاریخ رجال و حکماء قرون مذکور انجام شده است. یافته های تحقیق بیانگر نقش و تأثیر عواملی مانند نوع و نحوه تعامل اجتماعی، نوع ارتباط با دربار، نوع و کیفیت تخصص پزشکی، کسب مهارت ها و معارف فراپزشکی، شهرت و مقبولیت، باورها و اعتقادات، موقعیت خانوادگی و فرهنگ عمومی جامعه در تعیین جایگاه اجتماعی ابن سینا هستند. هر چند عامل «نوع و میزان تعامل با دربار»، برتری نسبی در مقایسه با دیگر عوامل مذکور دارد.

برخی از مستشرقین با تحلیل واقع بینانه از تمدن اسلامی به دنبال برجسته کردن مهمترین عنصر تمدنی یعنی دین هستند. هاجسن به عنوان مؤسس مطالعات اسلامی در دانشگاه شیکاگو یکی از معدود مستشرقینی است که نگاه واقع بینانه به تمدن اسلامی دارد. در اندیشه هاجسن تمدن اسلامی مهم ترین تمدن در تاریخ بوده است که دین در آن نقش محوری داشته است لذا اندیشه درهم تنیدگی دین و فرهنگ شالوده فکر تمدنی هاجسن را تشکیل می دهد. هاجسن در مطالعات تاریخی، روش شناسی منحصربه فردی دارد که مبتنی بر ارتباط بین عناصر معنوی و مادی بشر است. در این روش دین به عنوان یک عنصر تمدنی نیاز به عینیت یافتن در سطح اجتماعی دارد. از این جهت هاجسن فرایند تمدن سازی دین را از مسیر تبدیل دین به فرهنگ می داند و در پی آن است که آنچه را به عنوان تمایز بین دین به عنوان امری الهی و فرهنگ به عنوان میراث بشری را به تصویر بکشد. در این مقاله از روش تحلیلی استفاده شده است.

تفکر «الحقُ لِمَن غَلَب»، در عصر امویان بوجود آمد و تا مدت ها به نظام حاکمیت مسلمانان، مشروعیت بخشید. در تحقیقات تاریخی، به عوامل فرهنگی پیدایش و پذیرش این انگاره توجهی نشده است. پژوهش حاضر درصدد پاسخ به این سوال است که رخدادهای تاریخی عصر سه خلیفه نخست، چه عواملی را برای بسترسازی فرهنگی انگاره «الحقُ لِمَن غَلَب» فراهم آورده است؟ این تحقیق که یک پژوهش تاریخی است، با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی، تاریخ فرهنگی عصر خلفا را بررسی کرده و در روند چینش اطلاعات و تحلیل، از مفاهیم و گزاره های دانش کلام و دانش روانشناسی اجتماعی هم بهره برده است. براساس یافته های پژوهش، عواملی چون عدم باور به مرجعیت دین در حاکمیت سیاسی، ارزشمند جلوه کردن غلبه مادی در برتری سیاسی، ضعیف شدن غیرت دینی و فعال سازی گسست های قومی و نژادی در نتیجه رخدادهای عصر خلفای سه گانه، بستر فرهنگی لازم را برای ایجاد انگاره تغلب فراهم آورده است.

تاریخ اهل بیت(ع)، به مثابه یکی از غنی ترین و مهمترین شاخه های تاریخ اسلام، دربردارنده لایه ها و زمینه های پیچیده ای از مفاهیم مختلف است که در طول قرون متمادی در تعامل با شرایط اجتماعی و حوادث سیاسی شکل گرفته و در میراث روایت شده این مکتب ثبت شده است. این گستر دگی لایه ها، تحلیل داده های مربوط را به فرآیندی حساس و چندوجهی بدل کرده است که در آن فهم زمینه های فرهنگی و ایدئولوژیک، تفسیر ظرایف متنی و دقت در انتخاب منابع -که اغلب متضمن رویکرد اعتقادی و تفسیری است- نقشی تعیین کننده داشته ومنجر به حجم وسیعی از اطلاعات شده است. این حجم وسیع و متنوع، چالش های قابل توجهی برای پردازش های انسانی ایجاد نموده است. در دهه اخیر، تحولات علمی و فناوری نوین، به ویژه در حوزه هوش مصنوعی، به گونه ای گسترده وارد عرصه مطالعات علوم انسانی شده اند. ورود فناوری های نوظهور به حوزه مطالعات تاریخی، به ویژه بهره گیری از الگوریتم های هوش مصنوعی در تحلیل متون و داده های تاریخی، افق های جدیدی را پیش روی پژوهشگران گشوده است. توانایی پردازش انبوه داده، کشف الگوهای پنهان، بازسازی شبکه های ارتباطی تاریخی و حتی شبیه سازی رویدادها از جمله ظرفیت هایی است که این فناوری در اختیار محققان می گذارد. با وجود این فرصت های بی بدیل، خطرات و آسیب هایی نیز بروز نموده که از مهم ترین آن ها، پدیده «سوگیری الگوریتمی» است. مسأله این پژوهش این است که سوگیری الگوریتمی در حوزه مطالعات تاریخ اهل بیت(ع)، یا پدیده «سامتا» چگونه می توانند به تحریف یا کاهش واقعیت های تاریخی منتهی شده و روایت های جانبدارانه در سطوح کلان تر بازتولید کنند. این پژوهش با هدف شناسایی گونه های مختلف سوگیری الگوریتمی در تحلیل داده های تاریخ اهل بیت (ع) و ارائه چارچوبی عملی برای کاهش آن ها طراحی و اجرا شده است. برای این منظور، یک مطالعه موردی دقیق بر روی واقعه عاشورا – به عنوان نقطه اوج تاریخی و معنوی تاریخ اهل بیت علیهم السلام– انتخاب شد. در این روش طیفی از مدل های هوش مصنوعی گزینش گردید. پاسخ ها در پنج محور کلیدی شامل: شناسایی مفاهیم کلیدی، بررسی زمینه تاریخی، ارزیابی روشی، تحلیل روان شناختی و تحلیل گفتمان انتقادی، تفکیک و کدگذاری گردید. از مقایسه تطبیقی پاسخ ها و اعتبارسنجی خروجی ها بر اساس منبع «الارشاد» شیخ مفید و تحلیل انتقادی و میان رشته ای داده ها، پنج نوع سوگیری (تاریخی، نمونه برداری، تأیید، الگوریتمی-فنی و سوگیری فرهنگی-ایدئولوژیک) مشخص شد. یافته ها نشان داد که هر یک از این انواع سوگیری ها، درخورِ تحلیل بومی و انتقادی است. به عنوان نمونه، برخی مدل ها؛ روایت های خطی و غیرانتقادی ارائه دادند که اغلب به ترتیب زمانی وقایع بسنده می کرد و از نقد روایات و بررسی اسناد غافل می ماند. در مقابل، مدل های دیگری، روایتی با تأکید بر ساختار قدرت و شکاف های اجتماعی-سیاسی ارائه کرد که خود بازتاب دهنده سوگیری خاص موجود در داده های آموزشی آن بود. همچنین، نمونه هایی از سوگیری نمونه برداری مشاهده شد که گروهی از مدل ها به دلیل اتکای تقریباً انحصاری بر منبع «الارشاد» عملاً روایت های غیرشیعی را حذف یا کم رنگ کرده بودند. مواردی از سوگیری تأیید نیز مشهود بود که در آن، مدل ها صرفاً بازتولیدکننده گفتمان رایج معاصر در محیط توسعه خود بودند و رویداد بزرگ عاشورا را عمدتاً در قالب «الگوی مقاومت در برابر ظلم» تفسیر کرده و به پیچیدگی های تاریخی بی اعتنا ماندند. افزون بر این، محدودیت های فنی مانند سقف طول متن خروجی، منجر به تحلیل های سطحی یا تک بعدی شده بود. در این میان، اثر ساختار و جامعه سازنده برجسته بود: فرهنگ و ارزش های غالب در بستر توسعه، نوع رویکرد به واقعه عاشورا و انتخاب عناصر تاریخ نگاری را به طرز محسوس شکل می داد. هم چنین، ترکیب منابع تغذیه – از متون کلاسیک اسلامی تا منابع دیجیتال غیراختصاصی – به طور مستقیم بر زاویه دید و اولویت های تحلیلی مدل ها اثر گذاشت. بر اساس تحلیل نتایج، چارچوبی راهبردی با عنوان «مهند» برای کاهش سوگیری الگوریتمی در تحلیل داده ها تدوین شد. این چارچوب، با انتخاب آگاهانه و جامع منابع، بومی سازی الگوریتم ها، مشارکت مستمر بین رشته ای، اعتبارسنجی چندلایه و طراحی پروتکل های اخلاقی و دینی، منجر به ارائه راهکارهایی نظام مند و بومی گردید که می تواند مبنای به کارگیری مسئولانه هوش مصنوعی در مطالعات این حوزه قرار گیرد. اهمیت چارچوب مهند نه تنها در بهبود صحت تحلیل های هوش مصنوعی در مطالعات تاریخی شیعه و اهل بیت(ع) است، بلکه در پیشگیری از انحرافات روایی و حفظ میراث فرهنگی و اعتقادی تشیع نیز نقشی اساسی ایفا می کند. در نهایت، این پژوهش اثبات می کند: استفاده از هوش مصنوعی در تاریخ اهل بیت(ع)، اگر با رویکرد انتقادی، اخلاقی و میان رشته ای همراه شود (همانند رویکرد مهند) نه تنها از آسیب سوگیری ها می کاهد، بلکه ابزاری ارزشمند برای بازشناسی دقیق و عمیق تر حقایق تاریخی خواهد بود.

الهادی الی الحق (حک. ۲۸۴- ۲۹۸ق) در مدت ۱۴ سال حکومت خود به اصلاح امور و رفع چالش های موجود در منطقه ی یمن پرداخت. اصلاحات اقتصادی وی موجب جلب اعتماد مردم و قبایل یمنی گردید. پژوهش حاضر با در نظر گرفتن اوضاع نابسامان اقتصادی یمن در نیمه دوم قرن سوم هجری، مهم ترین اصلاحات اقتصادی الهادی را با روش توصیفی- تحلیلی مورد بررسی قرار داده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که الهادی با تأسّی از احکام و قوانین اسلامی همچون الزام والیان به اجرای شریعت اسلامی، أخذ جزیه و خراج، اجرای قوانین اسلامی در امور بازار و تجارت و رسیدگی به فقرا و ضعیفان، توانست یک نظام اقتصادی کارآمد ایجاد نماید و ضمن کمک به پایداری و امنیت اقتصادی، افزایش نفوذ سیاسی و تقویت و تثبیت حکومت خود را رقم بزند.

قطب شاهیان نام سلسله ای است از سلاطین گلکنده و حیدرآباد در منطقه دکن در جنوب کشور هند، که به دست گورکانیان منقرض شدند. یکی از دستاوردهای این حکومت محلی، راه اندازی عاشوراخانه ها بود که به منظور برپایی مراسم محرم و ترویج تشیع در ناحیه دکن بنا شد. پژوهش پیش رو با رویکرد توصفی- تحلیلی و مبتنی بر منابع کتابخانه ای، درصدد پاسخ به این پرسش اصلی است که نقش عاشوراخانه ها در گسترش تشیع در منطقه دکن چه بوده است؟ یافته های این پژوهش نشان می دهد که عاشوراخانه های دوره قطب شاهیان در راستای فرایند تبلیغ تشیع شکل گرفت تا بتواند از تفکرات علمای شیعی حمایت کند و اندیشه ایشان را ترویج دهد؛ ولی افزون بر تحقق این هدف، ثمرات بسیاری به همراه داشت که ازجمله مهم ترین آنها می توان به این موارد اشاره کرد: آشنا شدن مردم با اسلام و فرهنگ تشیع و در رأس آن برگزاری مراسم محرم، پیدایش بیشترین جمعیت شیعیان هند در حیدر آباد پایتخت قطب شاهیان که نخستین محل ایجاد عاشورا خانه بوده است، تقویت روح همبستگی و همزیستی بین شیعیان و اهل سنّت و هندوها از طریق حضور آنها در مراسم عاشوراخانه، تقویت روابط اقشار مختلف شیعه و سنّی و هندو با حکومت قطب شاهیان و سرانجام الگو قرار گرفتن برای پیدایش امام باره ها در دوران گورکانی که کارکردی شبیه عاشوراخانه داشتند.