درخت حوزه‌های تخصصی

ریشه «ح-س-ب» و مشتقات آن از جمله ساخت های پیچیده و دشوار در قرآن کریم به شمار می آیند که مترجمان فارسی معاصر در ترجمه آن ها با چالش های معنایی متعددی روبه رو بوده اند. این پژوهش با رویکردی توصیفی-تحلیلی، به بررسی دقیق معنای مشتقات این ریشه و ارزیابی ترجمه های فارسی معاصر قرآن، به ویژه ترجمه های فولادوند، مکارم شیرازی، یزدی، حدادعادل، انصاریان و کوشا، پرداخته است. یافته های پژوهش نشان می دهد که مترجمان فارسی برای ۱۰۹ کاربرد قرآنی این ریشه، معادل هایی متنوع همچون «اندیشیدن»، «انگاشتن»، «گمان کردن»، «پنداشتن»، «عذاب»، «آفت»، «حساب دقیق»، «حسابرسی»، «پاداش دادن»، «بسنده»، «کافی» و... ارائه کرده اند. تحلیل ها حاکی از آن است که مهم ترین عامل مؤثر در معنایابی ریشه «ح-س-ب»، ساخت های صرفی آن است. در این ریشه، سه ساخت اصلی «حُسبان» به معنای «شمردن»، «حِسبان» به معنای «پنداشتن» و «حَسْب» به معنای «بس» وجود دارد که از آن ها هفت ساخت در قرآن انعکاس یافته است. تفاوت های ساختی میان این هفت شکل، موجب شکل گیری معانی و ترجمه های متنوع و گاه متفاوتی از ساخت اصلی شده است. برخی از مترجمان یادشده به این تفاوت ها توجه کافی نداشته اند و در نتیجه، ترجمه هایی ناقص یا نادرست ارائه داده اند. در این میان، ترجمه های فولادوند نسبت به سایر مترجمان، عملکرد بهتری داشته و دقیق تر ارزیابی شده اند.

فهم درست واژگان دینی، افزون بر ضرورت شناخت معنای لغوی و اصطلاحی آن ها، نیاز به بررسی کاربردشان در قرآن و روایات دارد. عدم توجه به این نکته، زمینه ساز فهم نادرست از آیات و روایات می شود. این مقاله که با روش تحلیلی - توصیفی سامان یافته، کاربست واژیه کفر در قرآن را معطوف به یکی از تعاریف فقهی آن، که عبارت از «عدم اسلام» است، بررسی کرده است. به دلیل بسامد گستردیه واژیه کفر در قرآن، واکاوی کاربست آن، به سوریه بقره اختصاص یافت. یافته های این مقاله نشان می دهد که کاربرد واژیه کفر و مشتقات آن در سوریه بقره، نسبت به این تعریف فقهی و کلامی اطلاق ندارد. اهل کتاب به رغم ادعای ایمان، ازآن رو کافر دانسته شده اند که در مقابل انبیای خود، دستورات الهی و پیامبر اکرم(ص)، موضعی خصمانه داشتند. مشرکان مکه نیز به علت داشتن برخی صفات خاص و رفتار خصمانه، با وجود اتمام حجت های الهی، کافر خوانده شدند. لذا با توجه به سیاق آیات مربوط به کفر، اعم از آنچه مربوط به اهل کتاب است و آنچه مربوط به مشرکان و منافقان، و نیز با در نظر گرفتن مصادیق مشخصی که آیات از آن ها سخن گفته، روشن می شود که واژیه «کافر» شامل هر فردی به صرف غیرمسلمان بودن نمی شود.

إنَّ النقد الثقافی یتطرّق بالمعانی التی یخبؤها الأدیب وراء النصوص الأدبیّه و یعدّ الوعی الإجتماعی جانباً أساسیّاً لهذا المنهج. إنّ الأدب الفارسی فی إیران بعد التحولات التی عُرفتْ بالثوره الدستوریه الإیرانیه التی حدثت بین عامی 1905 و1907م والتی أدّت إلى إقامه مجلس ایران، شاهد تطرّق الشعراء إلی کثیر من الموضوعات الإجتماعیه الجدیده التی لانری مثیلاً لها فی العصور السابقه. إنّ حبّ الوطن، مکافحه الاستبداد و الاستعمار، الدفاع عن الوطن أمام هجمه الغربیین، الدفاع عن الطبقات الکادحه کالعمّال والفلاحین والدفاع عن المرأه والدعوه إلی تعلیمها ومشارکتها فی الاجتماع تعدّ من أهم هذه المضامین. مع أنّ بعض شعراء هذه الحقبه من الأدب الإیرانی - المتمثل فی النصف الأول من القرن العشرین- قد تأثروا بالأفکار المارکسیه واللیبرالیه والتیارات الیساریه وأتوا بما لا یلائم الإسلام وتعالیمه الإلهیه، ولکن أکثرهم ما وقعوا فی هذا الطریق أو أدرکوا بطلان هذه التعالیم و تبرّأوا منها بعد أن دعوا إلیها فی بعض آثارهم. بما أنّ قضیّه المرأه وما یلمّ بها من الموضوعات کالحجاب والسفور، والمشارکه فی النشاطات الاجتماعیه، والحریه، وحقّ التعلیم. تعدّ من أهم القضایا التی تطرّق إلیها بعض أهم شعراء هذه الحقبه الأدبیه فی ایران، یحاول هذا المقال بأن یدرس انعکاس صوره المرأه و قضایاها تحت ظلّ القضیه التی تدعی النسویه، فی شعر أکبر شعراء عصر المشروطه أو ثوره الدستور فی إیران وآخر شاعر دعی بلقب ملک الشعراء من بین الشعراء الإیرانیین، ألا وهو ملک الشعراء بهار. فیعکف هذا المقال علی أن یلقی الضوء علی عقائد الشاعر فی هذا الإطار وفیما یُسمّی بنظریه النسویه أو المساواه بین الجنسین بصوره تحلیلیه وصفیه. إنَّ مکانه المرأه فی المجتمع الإیرانی، وحجاب المرأه الإیرانیه، وسوء ظن الشاعر تجاه المرأه، والدعوه إلی تعلیم المرأه وألخ تعدّ من أهم الموضوعات التی تدرس فی هذا المجال.

ایـن نوشـتار بـه بررسـی الگـوی شـاخص زنـان در ابعـاد سیاسـی و اجتماعـی بـا تأکیـد بـر آیـات سوره تحریـم می‌پـردازد و مهم‌تریـن شـاخصه‌ی الگوهـای مثبـت و منفـی معرفـی شـده زنـان در قـرآن را تحلیـل می‌کنـد. در قـرآن کریـم، زنـان به‌عنـوان شـخصیت‌های کلیـدی در مقاطـع حسـاس تاریـخ بشریـت معرفـی شـده‌اند کـه نقـش کلیـدی در تقابـل و پیروزی یـا شکسـت دو جبهـه‌ی حـق و باطـل داشـته‌اند. ایـن پژوهـش بـا محوریـت‌ بخشـی از آیـات سوره مبارکـه تحریـم، بـه سرگذشـت زندگی همسـران بعضـی از پیامبـران و بعضـی از زنـان دیگـر پرداختـه و بـا تمرکـز بـر مهم‌تریـن فعالیتشـان، آنهـا را بـه دو دسـته تقسیـم و هـر کـدام را به‌عنـوان الگوهـای جریـان و جبهـه‌ی حـق و باطـل و ایمـان و کفـر، معرفـی می‌نماید.

اسـارت بشـر در پیروی از هواهـای نفسـانی و گرایـش بـه دنیـا همـواره بـه عنـوان یکـی از عوامـل مهـم در شـقاوت ابـدی انسـان مورد توجـه بـوده اسـت. در پژوهـش حاضـر محقـق بـه دنبـال بررسـی فقـره «اکرمنـی بمعرفتکـم» بـه عنـوان راهبـرد نجـات از شـهوات اسـت و بـا اسـتفاده از روش تحلیلـی- توصیفـی از طریـق مطالعـات کتابخانـه‌ای مخصـوصاً پیرامـون زیـارت عـاشورا و روایـات کرامـت نفـس بـه این مهم پرداختـه اسـت. محقـق پـس از بررسـی مفهـوم کرامـت، آن را بـه تکوینـی و اعتبـاری و همچنیـن ذاتـی و اکتسـابی تقسیـم نمـود. در بررسـی کلمـه معرفـت، بـه شـاخصه‌های «معرفـت» حقیقـی و چگونگـی تاثیـر معرفـت امـام در افزایـش کرامـت پرداختـه شـد و پـس از آن اثـرات کرامـت نفـس در تـرک گنـاه از منظـر روایـات مورد بررسـی قـرار گرفـت. بـا تبییـن لزوم نـگاه راهبـردی بـه گزاره‌هـای دینـی، پژوهـش حاضـر بـه تبییـن و ترسیـم راهبـردی دینـی در جهـت تغییـر تمایلات پسـت و ترک شـهوات پرداخته اسـت تا در ذیل آن بـا طراحـی راهکارهـای متناسـب آن، بتـوان بشـر را از مهلکـه پیروی از شـهوات نجـات داد. در راهبـرد ترسیم‌شـده بـا بررسـی دلالـی فقـره مـذکور، معرفـت حقیقـی امـام حسیـن(ع) مـحور افزایـش کرامـت نفس قـرار گرفتـه اسـت و افزایـش کرامـت نفـس اثـر مسـتقیم در رهـایی از شـهوات و دوری از دنیـا دارد.

مفهوم های تابعیت و شهروندی از بنیادین ترین مفاهیم در اندیشه سیاسی مدرن به شمار می روند که در راستای شکل گیری دولت-ملت و نظام های سیاسی مدرن به وجود آمده و جایگزین مفاهیم سنتی ای چون «امت» (به عنوان جامعه ای سیاسی-ایمانی)، «دارالاسلام» و «هجرت» در فقه اسلامی شده اند. با این حال، تحولات و بحران های عمیق در جهان اسلام، بویژه وضعیت فلسطین و به خصوص غزه، ضرورت بازنگری انتقادی و جامعه شناختی در این مفاهیم را در پرتو آموزه های اسلامی برجسته کرده است. این مقاله با رویکردی توصیفی-تحلیلی و استناد به منابع فقهی شیعه، به بازخوانی مفاهیم شهروندی و تابعیت در سرزمین غزه (به عنوان یک واقعیت اجتماعی-سیاسی تحت اشغال) می پردازد، و درصدد است با تحلیلی فقهی-اجتماعی-سیاسی، حقوق ساکنان غزه را در چارچوب فقه سیاسی شیعه تبیین کند و نشان دهد چگونه فقه در تعامل با شرایط خاص، تفسیر و کاربست می یابد. پرسش اصلی این مقاله این است که آیا مفهوم مدرن شهروندی با موازین فقه اسلامی سازگارند و وضعیت حقوقی و سیاسی ساکنان غزه چگونه در پرتو کنش متقابل فقه و واقعیت قابل تحلیل است؟ یافته های پژوهش نشان می دهد که فقه شیعه با تکیه بر قواعدی چون «نفی سبیل»، «لاضرر» و «جهاد دفاعی»، راهکارهایی فراهم می کند که نه تنها بیانگر احکام شرعی، بلکه منعکس کننده ظرفیت فقه اسلامی در پاسخ گویی به چالش های سیاسی و اجتماعی است. این راهکارها، گاه با قوانین بین المللی و ساختارهای حقوقی مدرن در تعارض قرار می گیرند. در مجموع، این مقاله نشان می دهد که فقه اسلامی با اتکا بر مفاهیمی چون هجرت، نصرت، ولایت و ایمان، چارچوبی متفاوت از شهروندی مدرن ارائه می دهد؛ چارچوبی که در شرایط بحرانی چون غزه، می تواند پشتوانه ای فعال برای التزام سیاسی، حمایت حقوقی، و کنشگری مؤمنانه و مقاومتی باشد. چنین بازخوانی می تواند به بازسازی و پویایی بخشی به فقه حکومتی در پاسخ به مسائل امت محور یاری رساند.

در حالی که نظام های حکمرانی مدرن غالباً امنیت را به مثابه یک برون داد اجرایی یا عملکردی پلیسی تعریف می کنند، پژوهش حاضر به تحلیل جایگاه «امنیت» به مثابه مؤلفه ای ساختاری و بنیادین در الگوی حکمرانی امام علی(ع) براساس متن نهج البلاغه پرداخته است. پرسش اصلی این مقاله آن است که امنیت در الگوی حکمرانی علی(ع) چه جایگاهی دارد و چه مکانیزم های حکمرانی برای تأمین آن طراحی شده است؟ این پژوهش با رویکردی تحلیلی-تفسیری و با روش کتابخانه ای، داده های خود را به طور مستقیم از متن نهج البلاغه استخراج و در چارچوب حکمرانی مطلوب تحلیل کرده است. یافته ها نشان می دهد که امنیت در اندیشه امام علی(ع)، مفهومی چندبعدی (فردی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، قضایی و معنوی) و در تعامل ناگسستنی با مفاهیمی چون عدالت، پاسخ گویی، شفافیت و مشارکت مردمی شکل می گیرد. امیرالمومنین(ع)امنیت را نه از طریق سرکوب، که از طریق مکانیزم های نوینی چون «حاکمیت قانون فرافردی»، «دسترسی آزاد و بدون ترس مردم به حاکم»، «تضمین حقوق مخالفان»، «عدالت توزیعی» و «مبارزه سیستماتیک با فساد» تأمین می کند. این مقاله با استناد به نامه ها و خطبه های امام(ع)، الگویی از حکمرانی امنیت محور ارائه می دهد که نه تنها یک نظریه تاریخی، بلکه راهکاری کاربردی برای حل بحران مشروعیت و امنیت در حکمرانی معاصر، به ویژه در جوامع اسلامی، به شمار می رود.

مهم ترین مسئله سیاسی-اجتماعی پس از رحلت پیامبر (ص)، مسئله ولایت و جانشینی پس از ایشان بود. هرچند این امر در زمان پیامبر (ص) و به دستور خداوند به صورت کامل تبیین و تبلیغ شده بود، اما پس از رحلت ایشان، این مسیر منحرف گردید و مردم از اوامر خداوند متعال و رسولش دراین باره سرپیچی کردند. حضرت فاطمه (س)، به عنوان تنها فرزند پیامبر خدا (ص)، به دفاع از ولایت امام علی (ع) با تأسی به قرآن و سنت پیامبر (ص) پرداخت. ایشان در خطبه فدکیه، ضمن تبیین مقام و منزلت اهل بیت (ع) به طور عام، جایگاه و ولایت امام علی (ع) را به طور خاص با اقتباس از آیات قرآن تبیین می کند. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی، آیاتی را که حضرت فاطمه (س) در جهت تبیین جایگاه اهل بیت (ع) و همچنین ولایت امام علی (ع) اقتباس نموده، مورد تحلیل و بررسی قرار می دهد. نتیجه پژوهش بر این مطلب دلالت دارد که حضرت فاطمه (س) با اقتباس صریح و غیرصریح از آیات قرآن و با انتخاب واژگانی کلیدی، مقام و منزلت اهل بیت (ع) و ولایت امام علی (ع) را در این خطبه وزین برای مردم متذکر شده است؛ که این اقتباس ها نشان می دهد حضرت فاطمه (س) در پی تأکید این مطلب بوده که مقام و منزلت اهل بیت (ع) و ولایت امام علی (ع) از تأکیدات قرآن است.

یکی از مسائل اساسی در جوامع اسلامی، چگونگی تعامل میان توکل (که یکی از مسائل اعتقادی و کلامی است) و توصیه به کار است. برخی دیدگاه ها، توکل را به معنای ترک تلاش و انتظار منفعلانه برای دریافت روزی الهی تلقی کرده اند، درحالی که از دیدگاه دیگر، توکل نیرویی انگیزشی برای تلاش و فعالیت اقتصادی است. این پژوهش با هدف بررسی چگونگی سازگاری میان توکل و توصیه به کار در نهج البلاغه انجام شده است. روش این پژوهش تحلیل محتوای کیفی است که در آن خطبه ها، نامه ها و حکمت های نهج البلاغه بررسی شده اند. سؤال پژوهش این است که چگونه مفهوم توکل در نهج البلاغه با توصیه به کار، تقدیر الهی و خودکفایی سازگار است؟ فرضیه پژوهش این است که امام علی (ع) توکل را نه تنها متضاد با تلاش نمی دانند، بلکه آن را محرکی برای کار و خودکفایی معرفی کرده اند. همچنین، مفهوم تقدیر الهی در نهج البلاغه نه به معنای جبر، بلکه به عنوان بستری برای تلاش هوشمندانه و استفاده از فرصت های موجود تفسیر شده است. نتایج پژوهش نشان می دهد که امیرالمؤمنین (ع) در توصیه های خود، کار و تلاش اقتصادی را وظیفه ای الهی دانسته و توکل را پشتوانه ای برای استقامت در برابر دشواری ها معرفی کرده اند. بررسی متون نهج البلاغه نشان می دهد که تأکید امام علی (ع) بر تلاش و خودکفایی، مبتنی بر نظام معنایی ای است که در آن، توکل به عنوان پشتوانه ای برای افزایش انگیزه و استقامت در مسیر تلاش معرفی شده است. درنهایت، آموزه های امام علی (ع) الگویی کامل از تعامل میان تلاش انسانی، تقدیر الهی و توکل ارائه می دهند که موجب تحقق عدالت اجتماعی و استقلال اقتصادی در جامعه می شود.

گفتمان کاوی تراث اسلامی، علاوه بر آنکه عرصه های جدیدی راجهت تطبیق مباحث زبان شناسی نوین بر متون دینی و بررسی ارتباط آنها با فهم این متون فراهم می کند می تواند دریچه ای تازه به فهم دین بگشاید. گوشه ای از این نگاه تازه ازآنجاست که اکثر رویکردهای پژوهشی در گفتمان کاوی، کاربست اجتماعی زبان و فراتر از صورت های زبان شناختی را وجهه همت خود قرار می دهند. پژوهش حاضر در صدد است با روش توصیفی- تحلیلی، میراث تفسیری امامیه در مدینه را بر اساس الگوی گفتمان انتقادی فرکلاف و با ملاحظه ساختارهای فرهنگی، تربیتی، سیاسی و اجتماعی موجود که متن در بستر آن به وجود آمده، به دریافت تازه ای از گفتمان تفسیری امامیه دست یابد. نتایج حاکی از آن است در سطوح سه گانه سیر تکوّن گفتمان تفسیری امامیه برآمده از بافت موقعیت و شرایط سیاسی و اجتماعی و فرهنگی جامعه در برهه های مختلف تاریخی است که شامل سه دوره پدیداری و تثبیت، دوره توسعه و شکوفایی و درنهایت دوره رکود و افول است. دال مرکزی گفتمان، پافشاری بر احیا و بقای سنت تبیین نبوی از قرآن است که این تلاش، جریان مستمری را رقم زد که در رأس آن ائمه (ع) به عنوان کنشگران اصلی (مفسران حقیقی) و در سطوح بعدی شاگردان ایشان به عنوان کنش پذیرانی هستند که در تداوم این جریان ایفای نقش می کنند. این جریان تفسیری از دوره پدیداری تا دوره افول در تقابل با گفتمان های رقیبی است که قدرت ظاهری سیاسی و اجتماعی جامعه را در اختیار دارند. ساختار قدرتی که عرصه را برای اشاعه گفتمان مدرسه تفسیری امامیه محدود می کند.

از گزاره هایی که بیشتر در حوزه اخلاق و عرفان مورد استفاده قرار می گیرد، «عَبْدِی أَطِعْنِی أَجْعَلْکَ مِثْلِی» است. مطابق مفاد این عبارت، در قبال اطاعت از خداوند، شخص، همچون خداوند، قدرت «کُن فیکون» می یابد. پژوهش حاضر به شیوه تحلیلی، به بررسی سندی، فقه الحدیثی و نقد کلامی محتوای گزاره پرداخته است. یافته ها از آن حکایت می کند که هیچ طریق قابل توجهی که تعبیر «عَبْدِی أَطِعْنِی...» را به یکی از معصومان (ع) ارجاع دهد، یافت نمی شود. وجود برخی عبارات نظیر؛ «فِی بَعْضِ الْکُتُبِ» و «قال ذالنون» این فرضیه را تقویت می کند که این عبارت از منابع غیر اصیل اسلامی با شمه ی صوفیانه و غالیانه وارد میراث روایی شیعه شده است. از قرن هشتم به بعد، شخصیت متهم به غلو چون حافظ رجب بُرسی است که در دوره های بعد از خود، بیشترین استناد به عبارت مذکور به وی شده است. ملاحظات فقه الحدیثی از اضطراب متن، تعارض با آیه «لَیسَ کَمِثْلِهِ شَیءٌ» و همچنین متعارض با ادبیات توحیدی و احادیث ائمه اهل بیت (ع) حکایت می کند. بر پایه نقد کلامی و مطابق روایات معصومان (ع)، فاعلیت امری یا به تعبیر دیگر «کُن فیکون» (صُنع الشئ لا من شئ) تنها به خداوند اختصاص دارد به گونه ای که مطابق براهین و ادله، چنین فاعلیتی تشکیک بردار نبوده و «کُن فیکون»، دادنی نیست تا در صورت اطاعت بنده، گرفتنی باشد. خداوند بر اساس اراده خود، بی مایه، بی مثال و بدون سابقه، موجودات را با فرمان «کُن»، به عرصه «فیکون» می رساند.

این پژوهش به دنبال بررسی و نقد دلایل قرآنی «نظریه جواز تعبد به همه ادیان و مذاهب الهی و غیرالهی» است. «نظریه تعبد» یکی از آرا و نظرات دین شناختی سیدکمال الحیدری است که آن را با محوریت قطع اصولی و با تکیه بر سه اصل اساسی مطرح نموده است. اصل اول اینکه باید در انتخاب هر دین یا اعتقادی دلیل داشت، اصل دوم این است که مطابقت دلیل با واقع شرط نیست، و اصل سوم اینکه شخص قاطع نمی تواند به خلاف دلیل خود عمل کند. سید کمال حیدری برای اثبات این اصول سه گانه به آیاتی از قرآن استدلال کرده و جواز تعبد به ادیان را نتیجه گرفته است. پرسش اصلی در پژوهش حاضر این است که چه اشکالات و نقدهایی بر ادله قرآنی این سه اصل مذکور وارد است؟ نگارنده با تحلیل نظریه تعبد و اصول آن کوشیده است، کاستی ها و اشکالات اصول سه گانه و ادله قرآنی آن را با روش تحلیلی توصیفی تبیین نماید و از این منظر نظریه تعبد را مورد ارزیابی و نقد قرار دهد. یافته های تحقیق حاکی از آن است که هیچ یک از اصول یاد شده به طور مطلق قابل دفاع نبوده و ادله قرآنی مورد استناد کمال الحیدری دلالتی بر مدعای نظریه تعبد ندارند.

پرهیز از دخالت دادن پیش فرض ها در فهم و تفسیر قرآن ضروری است، اما این بدان معنا نیست که دانسته ها و یافته های گوناگون علمی و فکری نمی تواند و نباید نقشی در فهم و تفسیر قرآن داشته باشد. ژرف نگری عقلی و فلسفی علامه طباطبایی موجب شده است تفسیر المیزان جایگاهی ویژه در میان تفاسیر داشته باشد؛ برای نمونه ایشان توانسته است مسأله اسماء و علم اسماء در آیات ۳۰ تا ۳۳ سوره بقره را با بهره گیری از معارف عقلی و فلسفی خویش به گونه ای بسیار ژرف تر تفسیر کند، بدون این که از چارچوب شیوه ی درست تفسیر خارج شود و پیش فرضی را بر آیات قرآن تحمیل کند. پاسخ علامه به این پرسش که منظور از اسماء و علم اسماء چیست و چه ارتباطی میان علم اسماء و شایستگی برای خلافت الهی وجود دارد، این است که این اسم ها یا مسماهایشان موجوداتی عالی اند در مقام عندالله؛ آن ها درواقع وجودهای برتر موجودات زمینی ازجمله خود آدم اند و آن ها واسطه فیض الهی به موجودات مادون اند و رابطه میان آن ها و موجودات زمینی، رابطه علّی معلولی است. علم آدم علیه السلام به اسماء یا مسماهای اسماء، علم حضوری است، برخلاف علم فرشتگان به آن ها که علمی حصولی است و با تعلیم آدم برایشان حاصل شد. علم حضوری او به اسماء و وسائط فیض الهی که نشانه ی پیوند وجودی او با آن هاست، ملاک خلافت و شایستگی او برای جانشینی خداوند در زمین است. مقاله حاضر با روش تحلیلی-توصیفی و تطبیق میان فلسفه و قرآن انجام شده است.

مسأله خاستگاه دین یکی از مسائل اختلافی میان خداباوران و ملحدان می باشد. گاهی بحث درباره منشأ دین حق می باشد و گاهی بحث درباره منشأ ادیان باطل است. علامه طباطبایی از دین شناسان برجسته معاصر است که از دیدگاه خداباورانه و با نگاه به آیات قرآن، احادیث و شواهد تاریخی نظریاتی را در این زمینه مطرح کرده است. با توجه به این که این نظریات در بیست جلد المیزان و در کتاب های دیگر علامه به طور پراکنده مطرح شده است و تاکنون به گونه منسجم و جامع ارائه و گونه شناسی نشده است در این مقاله با تمرکز بر آثار علامه به ویژه تفسیر المیزان در صدد هستیم با شیوه توصیفی و تحلیلی، نظریات علامه طباطبایی را در باب خاستگاه ادیان باطل استخراج کرده و گونه شناسی کنیم. نتیجه تحقیق این است که این عوامل به سه گونه بینشی، گرایشی و کنشی تقسیم می شوند. عوامل بینشی اموری مانند قیاس فعل الهی به فعل بشری، خطا در تطبیق سنت دینی بر حکم فطرت، اصالت و استقلال قائل شدن برای شفیعان پنداری، اشتباه در تشخیص مصداق رب، باور به خودکفایی و تاریخمندی دین حق می باشد. عوامل گرایشی شامل اموری مانند هواهای نفسانی، انگیزه جلب منفعت و انگیزه دفع ضرر است. عوامل کنشی مشتمل بر اموری مانند اختلافات ناشی از ظلم و فساد برخی عالمان دین، تفرقه و تشتت جسمی، صبغه قومی یافتن دین، جلب قلوب پیروان بت پرستی، تقطیع دین حق، انحراف در توصیف ربوبیت، وضع سنت استحسانی برای تأمین سعادت زندگی ابدی، تکریم بزرگان قبیله با ساختن بت های آنها و بی پرده بیان کردن حقایق عرفانی است.

این پژوهش به بررسی چالش های کلامی ناشی از آثار (تکوینی و اعتباری) گناه در نظام عالم (اعم از دنیا و آخرت) با تأکید بر تفسیر المیزان علامه طباطبایی می پردازد. آثار گناه در دو حوزه فردی (فقر، قساوت قلب، کوتاهی عمر، فراموشی، مستجاب نشدن دعا، گرایش به الحاد، عذاب اخروی و فقدان حالت معنوی) و اجتماعی (بلایای طبیعی، خشکسالی، تورم، مرگ های ناگهانی، اختلافات خانوادگی و فساد اجتماعی) دسته بندی می شود. با روش توصیفی-تحلیلی و با محوریت تفسیر المیزان، چهار چالش کلامی مورد بررسی قرار می گیرد: تعارض ظاهری قوانین کیفری الهی با اختیار انسان، ناسازگاری آثار جمعی گناه با عدل الهی، تعارض آثار گناه با رحمت الهی، و چالش آثار گناه با حکمت الهی. یافته ها نشان می دهد که این چالش ها با تبیین صحیح مفاهیم کلامی و با استناد به سنن الهی تخلف ناپذیر، وحدت ارگانیک جامعه و نظام حکیمانه الهی قابل حل هستند و این امور (=آثار تکوینی و اعتباری گناه) با اختیار انسان و عدالت، رحمت و حکمت الهی نه تنها منافات ندارد بلکه در راستای آن و هماهنگ با آن است.

متکلمان شیعه، به «حسن و قبح عقلی» باور داشته و حسن عدل و قبح ظلم را ذاتی می دانند. ایشان عدل را یکی از صفات فعلی خداوند برمی شمارند و عادل بودن او را به این معنا تفسیر می کنند که افعال الهی همواره مطابق عدالت اند نه این که عدالت تابع افعال خداوند باشد. به باور متکلمان شیعه، خداوند با جود خویش حق هر ذی حق را ادا می کند و هر چیز را در جایگاه شایسته خود می نشاند و هیچ موجودی را فراتر از توانش تکلیف نمی نماید. اهمیت عدالت در کلام شیعی، به اندازه ای است که «عدل الهی» به عنوان یکی از اصول پنج گانه و متمایزکننده مذهب امامیه شناخته می شود. اما در حکمت شیعی، صدرالمتألهین نظریه ای بنیادین ارائه کرده است که می تواند در مرحله تشخیص مصداق و مجرای عدالت اجتماعی و پاسخ به شبهات عدل الهی، نقشی تعیین کننده و تحول آفرین ایفا کند. بر اساس این نظریه به ویژه با تقریری صدرالمتألهین در آثار تفسیری خود ارائه می دهد - انسان ها در ذات و جوهر نفس خود متفاوت و متغیرند و انواع و اجناس گوناگونی دارند. این تفاوت جوهری و در بعضی مراحل، اختیاری می تواند مبنایی انسان شناختی در حکمت عملی به شمار آید و در مرحله اجرای عدالت لحاظ گردد، زیرا بر اساس آن، انسان ها، افزون بر حقوق و تکالیف مشترک، ممکن است متناسب با ذاتیات و صور نوعیه خود، از حقوق و تکالیفی ویژه برخوردار باشند و عدالت آن است که حقوق و تکالیف یادشده از سوی خداوند در تکوین و تشریع و از سوی انسان ها در جامعه رعایت شوند. در این پژوهش با روش تحلیلی - توصیفی، ضمن اشاره به آرای فیلسوفان، و متکلمان و مفسران، کوشیده ایم نظریه «تعدد نوعی نفوس» را با عنایت به آنچه در کلام اسلامی درباره عدل الهی بیان می شود به مثابه یکی از مبانی انسان شناختی عدالت تبیین نماییم و به برخی شبهات «عدل الهی» پاسخ دهیم.

در سنت تفسیری مسلمانان، تبیین خاستگاه نزول آیه ۲۸۵ سوره بقره، در نوسان میان دو روایت کاملاً متمایز قرار دارد: روایتی که آن را محصول «گفتمان آسمانی» و مکالمه ای قدسی در شب معراج می داند، و روایتی که آن را پاسخی به «زمینه زمینی» و اضطراب ناشی از تکالیف شاق در میان صحابه معرفی می کند. این پژوهش با اتخاذ رویکرد «موردپژوهی» و روش تحلیل محتوای تطبیقی، به جای نقد سندی صرف، به واکاوی منطقِ ترجیحِ مفسران در گزینش یکی از این دو بستر می پردازد. یافته ها نشان می دهد که این اختلاف، بازتاب دهنده دو الگوی هرمنوتیکی و کلامی در مواجهه با متن مقدس است: مفسرانِ «سیاق گرا» با محوریت بخشی به نظم ساختاری سوره، نزول آیه را از نوع «شأن نزولِ موقعیتی» (پاسخ به بحران تاریخی) دانسته و به «الهیاتِ تعامل» دست یافته اند؛ درحالی که مفسرانِ «روایی-باطنی» با اصالت دادن به اخبار خاصه، آن را از نوع «شأن نزولِ مَقامی» (بیانگر منزلت فرازمانی) دانسته و «الهیاتِ تکریم» را صورت بندی کرده اند. نوآوری این تحقیق در تبارشناسی این دو پارادایم و اثبات این نکته است که دوگانگی مذکور، نه نشانگر تعارض، بلکه گواهی بر کارکرد دوگانه متن در پوششِ هم زمانِ «اضطرابِ تاریخیِ انسان» و «عنایتِ ملکوتیِ خداوند» است.

یکی از مهم ترین نظریات مطرح شده در بستر نظام اجتماعی ایران، نظریه «مردم سالاری دینی» است که در گام نخست، از جانب امام خمینی1 با عنوان «جمهوری اسلامی» مطرح شد و نظام سیاسی ایران پس از انقلاب اسلامی با محوریت این نظریه شکل گرفت. پژوهش ها و فعالیت های گوناگونی با محوریت تبیین مبانی مردم سالاری دینی انجام گرفته و آن را صورت بندی نموده است. هدف این پژوهش که با روش تحلیلی توصیفی انجام گرفته است، بررسی تحلیلی مردم سالاری دینی، در قرائتی است که آیه الله خامنه ای از دین ارائه داده اند. این قرائت در چارچوب نظام فکری ایشان و در دو لایه جهان بینی و ایدئولوژی تبیین شده است. بر این اساس، پرسش اصلی پژوهش آن است که جایگاه مردم سالاری دینی در صورت بندی اصول جهان بینی و ایدئولوژی اسلامی از منظر آیه الله خامنه ای چیست؟ نگارندگان این مقاله معتقدند که در نظام فکری آیه الله خامنه ای، مردم سالاری دینی به منظور تحقق هدف حاکمیت اسلام تبیین شده و در نظام فکری ایشان با محوریت «ولایت» سامان یافته است؛ ولایتی چندجانبه که پیوستگی مردم با یک دیگر، پیوستگی امت با امام و در نهایت، پیوستگی امت با حضرت حق را به ارمغان خواهد آورد.

امنیّت روانی به معنای حفظ جان، مال، آبرو و موقعیّت های اجتماعی و خانوادگی فرد از ناحیه خطرات، تهدیدها و عوامل بیرونی می باشد. هرگونه تهدیدی نسبت به امنیّت روانی جامعه به معنای تهدید سلامت جامعه و متلاشی شدن هم گرایی و انسجام و مسیر پیشرفت آن محسوب می شود. پرسش مهم این است که حکومت اسلامی چه وظیفه ای برای حق برخورداری شهروندان از امنیت روانی بر عهده دارد؟ در این نوشتار که به صورت توصیفی تحلیلی نگارش یافته، با بررسی برخی آیات، روایات و مستندات فقهی مرتبط با امنیت روانی و با اشاره به راهکارها و بسترهایی که برای ایجاد امنیّت روانی مورد توجّه شارع حکیم بوده است، مدیریّت و تدبیر امور مختلف، حفظ امنیّت ساختار حکومت، ایجاد امنیّت برای نهادها، ارزش ها و هنجارها، فرهنگ و اعتقادات و باورها و ایدئولوژی حاکم بر نظام و اجتماع و حفاظت و صیانت آن ها از هرگونه تعرّض و تعدّی، از جمله وظایف حکومت اسلامی در قبال تأمین و حفظ امنیّت روانی جامعه قلمداد شده است.

امروزه در ساحت نبردهای تمدنی و بین المللی، ابعاد جنگ نرم نقش پر رنگ تری نسبت به ابعاد سخت آن پیدا کرده است. سطح گسترده رویارویی جامعه اسلامی در این سنخ از نبردها که با عنوان جنگ اراده ها نیز از آن تعبیر می شود، پژوهش گر را بر این وا می دارد که در این عرصه نوین به بررسی تعریف قرآن کریم از جنگ اراده ها بپردازد. پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی، جایگاه جنگ اراده ها و راهبردهای قرآنی آن مورد تحلیل و ارزیابی قرار گرفته و سپس روابط مفهومی این واژه در محور هم نشینی و جانشینی که در بستر منازعات جبهه اسلام و کفر به کار رفته اند، معرفی و مؤلفه یابی شده اند. در این مسیر، واژگانی چون ایمان، توکل، صبر، ارتقاب، اعداد، به عنوان راهبردهای قرآنی در جنگ اراده ها و به عنوان نقطه کانونی قوت و قدرت مؤمنین در این زمینه مورد تأکید قرار گرفته اند و در محور جانشینی، واژگان عزم و همت در تکمیل نگاه راهبردی قرآن کریم به ابعاد جنگ نرم در منازعات استنباط شده است.