شباهت ها و تفاوت های فاعل بالعنایه و فاعل بالتجلی در ضمن بیان دیدگاه مدرس زنوزی از دیدگاه صدرالمتألهین
منبع:
معارف حکمی جامعه سال ۵ پاییز و زمستان ۱۴۰۳ شماره ۹
31 - 52
حوزههای تخصصی:
نحوه فاعلیت خداوند نسبت به مخلوقات، از مباحثی است که همواره در میان اهل اندیشه، محل بحث و مداقه بوده است. ابن سینا فاعلیت الهی را از نوع فاعلیت بالعنایه و شیخ اشراق آن را بالرضا دانسته اند. صدرالمتألهین شیرازی در برخی آثار خود، این گونه فاعلیت را از سنخ فاعلیت بالتجلی عرفا دانسته است، اما در اثر دیگرش، آن را فاعلیت بالعنایه می داند. نوشتار پیش رو ضمن تبیین دیدگاه فلاسفه مشاء و صدرالمتألهین، درصدد به تصویر کشیدن دیدگاه نهایی حکیم شیراز با عنایت به تفسیر علی آقا مدرس زنوزی، مشهور به حکیم تهران، به عنوان یکی از شارحان مهم حکمت متعالیه است. در نظر زنوزی، عنایت چه در آثار مشائین و چه در حکمت متعالیه، تنها به یک معناست و سایر زواید معنایی، نظیر زیادت علم فاعل بر ذات و سایر موارد، از مقومات معنای عنایت نیستند؛ لذا چنانچه در آثار ملاصدرا خداوند، فاعل بالعنایه نامیده شود، اشاره به علم ذاتی حق تعالی پیش از خلقت مخلوقات بوده که عین ذات الهی ا ست نه زاید یر ذات.