درخت حوزه‌های تخصصی

انسان موجودی است عقلانی و فطری که کمال نهایی او در قالب آموزه های دینی، از طریق آموزش و تربیت مناسب، تحقق می یابد. نظام تربیتی اسلام بر اساس این دیدگاه به رشد و پیشرفت انسان از طریق انگیزش صحیح تأکید می کند. انگیزش در حوزه تعلیم و تربیت به عنوان نیرویی محرکه عمل می کند که فرد را به سمت اقداماتی برای دستیابی به اهدافش هدایت می کند. این پژوهش با هدف بررسی انگیزش در نظام تربیتی اسلام، عوامل تقویت کننده و تضعیف کننده آن، با رویکردی مبتنی بر منابع دینی و روش تحلیل اجتهادی صورت گرفته است. برای این منظور، حدود 1300 آیه از قرآن کریم و منابع روایی مشاهده و تحلیل شد که در نهایت منجر به شناسایی 10 واژه کلیدی مرتبط با موضوع و 18 عامل تقویت کننده و 10 عامل تضعیف کننده انگیزش گردید. روایی این پژوهش از روش سه سوسازی، درگیری با داده ها و پایایی آن از طریق مطابقت با پارداریم قرآنی – روایی مورد تأیید قرار گرفت. نتایج پژوهش نشان داد نظام تقویت کننده ها و تضعیف کننده های انگیزش مطابق با منابع دینی، نظام تربیتی اسلام را از دیگر نظام های مادی متمایز و به رشد و سعادت انسان یاری می رساند.

این پژوهش با بهره گیری از روش توصیفی-تحلیلی و از گذرگاه تطبیق و با نگاهی کل نگر، جایگاه عهدین را در فهم روایات واکاوی کرده و بدین رهیافت رسیده است که این کتاب ها سراسر آمیخته با تحریف نیستند و با دو مبنایِ «اشتراکات بین الادیانی» و «اعتبار پاره ای از گزاره ها»، می توانند در فهم روایاتِ متحدالموضوع مورد استناد قرار گیرند. گزاره های عهدینی که نسبت به گزاره های اسلامی در سه دسته «گزاره های موافق»، «گزاره های مخالف» و «گزاره های خاموش» جای می گیرند، از بُعد کیفی، نباید عملکردی مستقل و منفک از سایر معیارها در فهم روایات داشته باشند و از بُعد کمّی نیز باید دارای شمولیتی کامل و موضوع محور باشند؛ به گونه ای که هیچ داده ای فروگذار نشود. شایان بیان است که هر سه گزاره «موافق»، «خاموش» و «مخالف» - به ترتیب اولویت - می توانند به عنوان یک قرینه در فهم مبهماتِ روایات، بسط مجملات، فهم تعقیدات و ... رهگشا باشند، به شرطی که در چارچوبِ کمّی و کیفی خود به کار گرفته شوند.

مراقبه» از احوال عرفانی و به معنای یقین بنده به نظارت خداوند بر احوال درونی سالک و مراقبت وی بر اعمال و رفتار و خواطر مذموم است. پژوهش حاضر با روش توصیفی از نوع مقایسه ای و تطبیقی با رویکرد تحلیلگری به این پرسش پاسخ داده است که نوع تلقی مولانا و عزالدین کاشانی و وجوه اشتراک و افتراق آن دو درباره حال «مراقبه» چه بوده است. نتایج نشان می دهد مراقبه با ریاضت و خلوت پیوندی استوار دارد. کاشانی مراقبه را مرتبه اعلای خلوت می داند؛ اما مولوی در تبیین مراقبه، مرزهای معنای متفاوتی قائل نیست. هر دو به تهذیب نفس، قرب الهی و عبور از دنیای محسوسات به سوی حقیقت قدسی اعتقاد دارند، با این تفاوت که کاشانی بیشتر بر شریعت و مراتب سلوکی تأکید دارد، در حالی که مولانا با رویکرد شهودی و تمثیلی به مراقبه می نگرد. این تفاوت ها در موضوعاتی همچون تقلیل طعام، خواب، کلام، و ذکر مشهود است. در مجموع، هر دو به مراقبه به مثابه راهی برای رسیدن به حقیقت، آگاهی و مشاهدآ اشراقات الهی نگاه می کنند، هرچند نگاه مولانا بیشتر به جنبه های کیفی و شهودی است و دیدگاه کاشانی بر جنبه های تربیتی و شریعتی متمرکز است.

الهیات اعتراض جریانی نوین در الهیات معاصر است که پس از فاجعه هولوکاست پدید آمد و بر حق انسان برای اعتراض و شکایت به خداوند در مواجهه با شر و رنج تأکید دارد. این مقاله با رویکردی تطبیقی و تحلیلی، مبانی نظری الهیات اعتراض را در دو حوزه یهودی-مسیحی و اسلامی بررسی و به طور ویژه تجلیات آن را در متون کلاسیک اسلامی، از جمله آیات قرآن کریم و دعاهای معصومین (علیهم السلام)، تحلیل می کند. یافته های پژوهش نشان می دهد الهیات اعتراض در مواجهه با رنج و بیماری، تفاوت اساسی با الهیات سنتی صبر و تسلیم دارد و رویکردی قربانی محور، عملگرایانه و امیدبخش ارائه می دهد که بیماران را به بیان صادقانه درد و اعتراض مؤدبانه به درگاه خداوند تشویق می کند. این رویکرد در تقویت باور معنوی، کاهش اضطراب روانی و بازسازی رابطه بیمار با خداوند نقشی مؤثر ایفا می کند. همچنین، الهیات اعتراض در بستر فرهنگ اسلامی قابل تطبیق است و می تواند به عنوان راهکاری نوین در مراقبت معنوی بیماران در کشورهای اسلامی استفاده شود. مقاله ضمن تأکید بر حق مشروع شکایت به خدا به عنوان بخشی از تجربه ایمانی، چالش های سنتی و فرهنگی این رویکرد را نیز نقد و بررسی و ضرورت آموزش و اصلاح نگرش ها را برای تسهیل پذیرش آن مطرح می کند.

سالک در سلوک حقیقی با شناخت و معرفت صحیح و با راهنمایی مرشدی که خود طی طریق کرده، می تواند به والاترین کمال خود که شهود ذات حق است، برسد. نوشتار پیش رو عوامل سلوک را با نگاه مبناشناختی از دیدگاه غیاث الدین دشتکی وجوادی آملی مقایسه می کند تا رابطه مبانی فلسفی و روش های سلوک و همچنین، رابطه میان آرای دو اندیشمند را بررسی کند. این پژوهش از نظر روش توصیفی - تحلیلی است. دشتکی مراتب سلوک را در قالب مقاماتی مانند عزم و اصولی مانند زهد و تفکر و متممات سلوک مانند توحید، اتحاد و وحدت برمی شمارد. در سوی دیگر، جوادی آملی از فقر، ولایت و... به عنوان عوامل سلوک، از سفرهای چهارگانه به عنوان مراحل سلوک و از شهود، وحدت و فنا به عنوان غایت سلوک نام برده است. با مقایسه بین روش های سلوک و مبانی، دیده می شود عوامل سلوک از دیدگاه این دو اندیشمند تحت تأثیر اندیشه های ایشان در هستی شناسی، معرفت شناسی و انسان شناسی آنها هستند. این دو دیدگاه با وجود شباهت های زیادی که نشان دهنده تأثیرپذیری احتمالی هستند، در بعضی موارد تفاوت دارند، از جمله تأکید جوادی آملی بر عقلانیت و جنبه اجتماعی عرفان در آثار او.

موضوع ارتداد یکی از بحث برانگیزترین مباحث مذهبی دوران معاصر بوده است و باید گفت در میان بسیاری از ادیان، به ویژه ادیان توحیدی، می توان به قرابت ها و تشابهات قابل تأمل و معناداری درباره حکم ارتداد دست یافت. در این مقاله، تلاش شده است تا سوابق تاریخی و فقهی ارتداد در دو آیین زرتشتی و اسلام بررسی شود و دیدگاهی مقایسه ای به خواننده داده شود. کتب حقوقی و پهلوی زرتشتی در عهد ساسانی و قرون اولیه اسلامی مانند مادیان هزار دادستان، وندیداد، روایات پهلوی، دادستان دینی، روایت موبد امید و آثاری از این دست، مطالبی درباره تغییر مذهبی اسرای مسیحی، منشأ ارتداد، مجازات اخروی و دنیوی مرتد، قیمومّیت و سرپرستی، فرایند توبه، مالکیت، نکاح و زناشویی، مهلت بازگشت و پاکیزگی مرتد بیان کرده اند. در قرآن و آرای فقهای بزرگ اسلام نیز در فِرَق مختلف و همچنین بر اساس متون تاریخ اسلام مطالبی فراوان و کامل درباره موضوع ارتداد وجود دارد. نویسندگان مقاله تلاش کرده اند با بیان وجوه مختلف ارتداد در هر دو آیین، این موضوع را به صورت تطبیقی بررسی کنند و نقاط اشتراک و افتراق آن را برای خواننده روشن کنند. مواردی همچون منشأ اهریمنی ارتداد و مجازات اخروی مرتد، مجازات دنیوی «مهدورالدّم» در اسلام و «مرگ ارزان» در زرتشتی، مهلت بازگشت یک ساله در زرتشتی و مهلت سه روزه در اسلام برای مرتد ملی، اجرای قانون انسان های بدوی و خروج اموال از ید مرتد، ناپاکی، گسستن پیوند زناشویی و همچنین تشابهاتی در شرایط محرزشدن ارتداد از جمله این موارد هستند. در این پژوهش، با روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه ای، در ابتدا ارتداد در دین زرتشتی و سپس در دین اسلام بررسی شده است و در نهایت، بررسی تطبیقی و نتیجه گیری و نقاط اشتراک و افتراق در دو آیین بیان شده اند.  

قرآن کریم، منبع اصلی هدایت در دین اسلام، با جامعیت و غنای بی نظیر خود در موضوعات مختلف، می تواند به عنوان مرجع اصلی در حوزه های علمی، فرهنگی، اخلاقی و اجتماعی مورد استفاده قرار گیرد. این کتاب الهی نه تنها راهنمای معنوی مسلمانان است، بلکه حاوی اصول و قواعد ارزشمندی برای پیشرفت در عرصه های گوناگون زندگی انسانی نیز هست. برای اثبات این مرجعیت و تحقق آن در جامعه، شناسایی مبانی و موانع موجود ضروری است. در این راستا، بررسی دیدگاه های امام خمینی به عنوان یکی از اندیشمندان برجسته اسلامی اهمیت ویژه ای دارد. امام خمینی با تأکید بر نقش محوری قرآن در زندگی فردی و اجتماعی، راهکارهایی برای تحقق مرجعیت علمی و عملی آن ارائه داده اند. این مقاله با رویکردی توصیفی- تحلیلی به بررسی مبانی و موانع مرجعیت علمی قرآن از منظر امام خمینی می پردازد. نتایج تحقیق نشان می دهد که مبانی مرجعیت علمی قرآن از دیدگاه ایشان شامل اصول بنیادین (همچون جامعیت، جاودانگی، تحریف ناپذیری و استنباط نوآورانه) و اصول ارتباطی (همچون تنوع مخاطبان، شیوه های بیان متنوع و زبان خاص قرآن) است. در مقابل، موانع جدی در مسیر تحقق مرجعیت قرآن وجود دارد. این موانع شامل موانع درونی (همچون حجاب علم، تصویرسازی دست نیافتنی از قرآن، اعتقادات نادرست و احساس بی نیازی از تعالیم قرآن) و موانع بیرونی (همچون فاصله گرفتن از معارف قرآنی اهل بیت(ع)، دنیاپرستی، سیاست های استکباری و استعماری و ضعف عملکرد دانشمندان دینی) است.

این پژوهش با هدف بازخوانی جامع داستان ابلیس، به واکاوی حقیقت واقعه ی «اسْجُدُوا لآدَمَ» و تبیین جایگاه شیطان در نظام گمراهی انسان در قرآن کریم می پردازد. تحقیق حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و رویکرد معناشناسی ساختارگرا، بر تحلیل نحوی حرف جر «لام» و انطباق آن با صفات کمالیه ی الهی تمرکز یافته است. یافته های محوری نشان می دهد که فرمان الهی، نه دستوری برای سجده بر مخلوق، بلکه تکلیفی برای سجده به ذات اقدس الهی به شکرانه ی تجلی قدرت در آفرینش انسان بوده است؛ لذا بر اساس «لام سببیت»، آدم نه مسجود، بلکه سبب و بهانه ی این عبادت منحصراً توحیدی است. در این بازخوانی، عصیان ابلیس نه یک نافرمانی رفتاری ساده، بلکه کودتای معرفتی علیه حکمت صانع و پافشاری بر اصالت ماده در برابر اراده ی پروردگار تبیین می گردد. همچنین پژوهش نشان می دهد که خطاپذیری انسان ناشی از ضعف ساختاری (نفس اماره) است و ابلیس در این میان تنها نقش کاتالیزور و تسهیل گر را ایفا می کند؛ ازاین رو، داستان آفرینش و آزمون «لیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا»، اصالتاً مستقل از وجود ابلیس طراحی شده و بدون حضور او نیز تداوم می یافت. در همین راستا، با تبارشناسی واژگان وحی روشن می شود که شیطان نه یک وجود مستقل، بلکه عنوانی عملکردی برای ابلیس و پیروان اوست که در قالب یک تشکیلات فکری (ذریه معنوی)، به دنبال اثبات پنداری خطای تدبیر الهی هستند. این مقاله با نفی دیدگاه های سنتی همچون سجده ی تحیت یا قبله انگاری، تبیینی منسجم از نظام بندگی و جایگاه تبعی قوای شر ارائه می دهد.

این پژوهش، ترجمه واژه «persecutor» به «قاتل» در توصیف علامه محمدباقر مجلسی (در ترجمه رشید یاسمی از تاریخ ادبیات ادوارد براون) را به مثابه نمونه ای کلاسیک از نقش تعیین کننده «قدرت بافت» در شکل دهی به دانش تاریخی بررسی می کند. با روشی تطبیقی - انتقادی نشان داده می شود که این تحریف برآمده از تقاطع سه بافت نیرومند است: ۱. بافت متنی: گزینش منابع دست دوم افراطی توسط براون (مانند تنکابنی) و تأثیر روایت های تند (مانند نامه قزوینی) بر ذهنیت براون؛ ۲. بافت ایدئولوژیک: همسویی این روایت با گفتمان های ناسیونالیستی باستان گرا و سکولار عصر مشروطه و پهلوی اول که ذهن مترجم (یاسمی) را شکل می داد؛ ۳. بافت دریافت: نهادینه شدن این روایت نادرست تا حدی که ترجمه صحیح تر متأخر (بهرام مقدادی با معادل «آزارگر») نتوانست بر آن غلبه کند. این پژوهش استدلال می کند که این مورد، فراتر از یک تصحیح لغوی، هشدار جدی درباره نقش ترجمه در ساختن یا تحریف حافظه تاریخی است. قدرت بافت ها می تواند بر دقت متن غلبه کند و خطا را به داستانی مسلط تبدیل نماید. بنابراین تصحیح چنین تحریف هایی، مستلزم نقد هم زمان متن، ترجمه و همه لایه های سیاقی و گفتمانی شکل دهنده به آن است. احیای معادل دقیق «آزارگر»، تنها با آگاهی از این مکانیسم های قدرت نمادین می تواند به بازگشایی فضایی برای خوانش های متوازن تر از تاریخ بینجامد.  

در نوشتار حاضر نویسنده به بررسی لغت «رابعه» در لغت نامه های مختلف پرداخته است و برای دقیق تر بیان کردن منظور خود، عبارت «کَالشَّمْسِ فی رابِعَهِ النَّهار» را بررسیده است.

چاپ چوبی یکی از قدیمی ترین و حتی اولین شیوه های چاپ در جهان شناخته می شود. در این مقاله سیر تاریخی و شیوه عملی این تکنیک و جغرافیای آن و چگونگی استفاده از این تکنیک برای چاپ کتاب و همچنین بهره بری از این تکنیک در کنار دیگر تکنیک های چاپ کتاب تا دوره قاجار بحث و مورد مطالعه قرار می گیرد.

قرآن مشهور به «قرآن خیقانی» از بیش از شصت سال پیش به سبب دارابودن انجامه هایی تاریخ دار، توجه نسخه شناسان و پژوهشگران تاریخ کتابت قرآن و خوشنویسی اسلامی را به خود جلب کرده است. در پایان برخی اجزای این مصحف (که امروزه در مجموعه های مختلف جهان پراکنده اند)، یادداشتی به زبان فارسی و عربی از احمد بن ابو القاسم الخیقانی وجود دارد که بر اساس آن قرآن در شعبان ۲۹۲ قمری نقطه گذاری و حرکت گذاری شده است. در پژوهش های پیشین عموماً با مفروض گرفتن اصالت تاریخ مذکور، از این قرآن به مثابه کهن ترین نمونه سبک کوفی شرقی یا سبک نوین در قرآن نویسی و به تبع آن، به عنوان نقطه عطفی در تاریخ نگارش های قرآنی یاد شده است. به این ترتیب چندین دهه است که به قرآن خیقانی چونان «معیار» برای تعیین خاستگاه و تاریخ گذاری این سبک قرآن نویسی و تطور خطوط مصاحف قرآن استناد می شود. همچنین بخش فارسی این انجامه ها به عنوان کهن ترین شاهد متنی زبان فارسی نو به خط عربی معرفی می شد. نگارندگان مقاله حاضر با بررسی دقیق همه انجامه های موجود از جنبه های مختلف نسخه شناسی و نیز استناد به نتایج طیف سنجی چندطیفی از انجامه یکی از مجلدات این قرآن نشان داده اند که تاریخ ۲۹۲ قمری، الحاقی و ساختگی است. آنها همچنین با معرفی پاره نویافته ای از این قرآن و با اتکا به انجامه این نسخه، تاریخ صحیح را ۴۹۲ قمری می دانند. این کشف، تاریخ گذاری قرآن خیقانی را دو قرن جابجا می کند و لزوم بازنگری در استنادات پیشین به این نسخه در تاریخ تطور خطوط قرآنی را نشان می دهد.

کتاب عقیده الشیعه مجموعه ای است از هفتاد رساله کلامی مختصر و متوسّط در تبیین اصول اعتقادی شیعه از متکلّمان امامی قرون دوم تا دهم هجری که به کوشش آقای شیخ محمّدرضا انصاری قمی گردآوری و منتشر شده است. پیش از این، در نقدی که بر چاپ نخست این اثر نگاشته شد، پاره ای از خطاها و اشکالات مشهود در آن بازنموده شد. در نوشتار حاضر، چاپ سوم این کتاب مورد ارزیابی قرار گرفته است و با بررسی ویراست رساله فصولِ محقّق طوسی در این مجموعه، شماری دیگر از اغلاط و نقایص کتاب نشان داده شده است. این بررسی نمودار آن است که گردآورنده کتاب عقیده الشیعه بدون رعایت ضوابط و معیارهای مرسومِ تصحیح انتقادیِ متون، به انتشار این رسائل دست یازیده است و چاپی عیبناک و پراشتباه از متون عقیدتی تشیّع را عرضه نموده است.

چکیده گسترده مقدمه و اهداف: یکی از مهم ترین بخش های تربیت، روش های تربیت است. گاهی روشی که در تربیت افراد لحاظ می شود از خود محتوای تربیتی مهم تر بوده و نتیجه مطلوب به آن گره خورده است. گاه یک محتوای بسیار خوب با روش نامناسب اثری کاملاً عکس گذاشته و باعث نتیجه های منفی می شود و گاه یک محتوای متوسط با روشی مناسب اثری دوچندان روی متربی می گذارد. روشی که در این مقاله به آن پرداخته شده است روش فرانامه سازی یا سناریو سازی است به این صورت که مربی با طراحی یک فرانامه و اجرای واقعی آن، متربی را در موقعیتی قرار می دهد که او را به اهداف تربیتی خود برساند. گرچه در روانشناسی در مورد تعلیم مبتنی بر فرانامه صحبت شده و آزمایش های متعددی انجام گرفته است اما نگاه به این مقوله از دریچه تربیتی و استفاده از این روش برای حصول نتایج تربیتی و نه صرفاً آموزشی، نقطه تمایز اثر پیش رو با پژوهش هایی است که در ارتباط با استفاده از سناریو در امور آموزشی انجام گرفته است. همچنین نگاه به این مقوله نه از دریچه تجربیات غربی و تحلیل های شخصی بلکه از دریچه قرآن و سنت و کارآیی سنجی آن در سیره تربیتی معصومینb نقطه تمایز جدی تری در مورد این مقاله است. روش تحقیق: روش تحقیقی که در این مقاله به کار رفته است روش «تحلیل محتوای کیفی» و «روش فقهی» است. تحلیل محتوای کیفی با واکاوی مفاهیم، اصطلاحات و ارتباطات بین این مفاهیم، سعی در استنباط و آشکار کردن الگوی های نهان در متن هدف را دارد (مؤمنی راد و دیگران، 1392). نوع روش تحلیل محتوای کیفی در این مقاله «تحلیل اسنادی» است. تحلیل اسنادی عبارت از بررسی کتابخانه ای اسناد و منابع در دسترس در مقابل مطالعه موردی، مردم نگاری، روش شناسی مردم نگارانه و روش تاریخی-تطبیقی است (صادقی فسائی و عرفان منش، 1394). در روش فقهی نیز با بررسی سندی و دلالی ادله جوازیه و ادله ناهیه، به اعتبارسنجی آنها پرداخته و در آخر با جمع ادله قابل پذیرش با روشی اصولی به نتیجه نهایی رسیده شده است. به عبارت دیگر روش فقهی در استنباط از روایات به معنای شیوه ای است که فقیه برای فهم و استخراج احکام شرعی از متون روایی (احادیث معصومینb) به کار می گیرد. این روش مجموعه ای از قواعد، اصول و موازین اجتهادی است که به فقیه کمک می کند روایت را به درستی بشناسد، ارزیابی کند و براساس آن حکم شرعی را استنباط نماید. در این روش هم بررسی سندی و اعتباری صورت می گیرد مثلاً نسبت به صدور روایت اطمینان حاصل شده و سپس به بررسی دلایل و محتوای آیه و روایت طبق اصول استنباط و با ضوابطی مطمئن پرداخته می شود. در آخر نیز با جمع ادله و برطرف کردن تعارض آنها در صورت تعارض، نتیجه نهایی به دست می آید. نتایج: هدف از تربیت مبتنی بر فرانامه آن است که متربی اگر اثر تربیتی را قبول نکرده، یا اینکه اثری که قبول می کند سطحی بوده و نیاز به عمق بیشتری در اثر گذاری است و یا اینکه خود آموزه و یا اثر تربیتی از اهمیت بسزایی برخوردار است که شایسته نیست به صورت عادی صورت بگیرد، مربی از فرانامه استفاده کرده و اثر تربیتی را به متربی رسانده و عمق بخشی نماید. در استفاده از فرانامه در امر تربیت، متربی هم می تواند یک فرد یا گروه باشد و هم می تواند مردم یک جامعه باشد که حاکم در اینجا در نقش مربی ظاهر شده است. از طرف دیگر فرانامه می تواند با عاملیت مستقیم مربی طرح و اجرا شود و یا اینکه با آینده نگری که مربی دارد و ایفای نقش در بزنگاه ها این کار را کند و عاملیت اصلی در اجرای فرانامه نداشته باشد. در فرانامه هایی که بیان شد اصول و روش های تربیتی ویژه ای استفاده شده است که عبارت است از اصل تدریج در گام های فرانامه، اصل رفق با متربی، اصل در نظر گرفتن توان مخاطب و همچنین روش استفاده از نقطه ثقل شخصیتی و روش تشنه سازی که در فرانامه های بیان شده استفاده شده است. رعایت تدریج در مقام تربیت بدان معناست که مربی از اقدامات عجولانه و شتاب زده خودداری نموده و با توجه به شناخت توان و ظرفیت متربی مفاد آموزشی را آرام آرام به وی تعلیم دهد تا زمینه برای فهم و درک عمیق تر مطالب فراهم شود. رفق و مدارا نوعی از عدم آزار و اهانت به متربی و نیز رعایت امیال و رغبت های وی در فرایند تربیت است. نقطه ثقل شخصیتی نیز عبارت است از حیطه ای از ابعاد وجودی و شخصیتی انسان که برای او دارای ارزش و اهمیت بوده و نقش برجسته ای در زندگی او داشته و علاقه خاصی نیز به آن دارد. استفاده از نقطه ثقل برای اثرگذاری تربیتی یکی از روش های مهم در تربیت است. بحث و نتیجه گیری: روش تربیت مبتنی بر فرانامه (سناریو) یکی از روش هایی است که شبیه آن اخیراً در روانشناسی یادگیری مطرح شده است اما این روش توسط انبیاء و معصومینb سالیانی پیش مورد استفاده قرار گرفته و ظرائف آن در آیات و روایات مطرح شده است. از جمله آنها، آیاتی است که در مورد حضرت ابراهیم و نوع مواجهه تربیتی با قوم خود بوده که در قضیه پرستش ستارگان و همچنین شکستن بت بزرگ نمودار است. همچنین آیاتی که درباره داستان حضرت موسی و حضرت خضرj آمده است. روایاتی که در آنها تربیت مبتنی بر فرانامه صورت گرفته است نیز مانند ماجرای مفضل و کبوتر بازها، جذب هشام توسط امام صادق، جذب نواده عمر توسط امام کاظم و همچنین داستان معروف موعظه اخلاقی رسول خداn در ماجرای جمع کردن هیزم ها از جمله موارد تربیت مبتنی بر فرانامه است که در روایات آمده است. با توجه به این مطلب مربی بایسته است که به سیره معصومینb تمسک کرده و با برنامه و فرانامه ای مناسب، مفاهیم توحیدی را به متربی منتقل کند. به عبارت دیگر باید هنر تربیتی به خرج داده و با ابزار داستان و روایت سازی و فرانامه سازی، نوعی تربیت در دل صحنه را برای مخاطب و متربی خود به همراه داشته باشد. نه اینکه صرفاً به برگزاری کلاس های درسی و معرفتی بسنده کرده بلکه در دل عمل و روایت و فرانامه متربی خود را تربیت کند.

چنان که می دانیم هدف از تفسیر قرآن، کشف معانی و مقاصد آیات الهی است و ازاین رو نخستین مرحله از تفسیر، «کشف مراد استعمالی» آیات است. این مرحله، گام هایی چون شناخت قرائت صحیح آیات، تحلیل دقیق الفاظ، تشخیص ساختارهای نحوی و قرائن متصل کلامی را دربر دارد که بدون پیمودن آنها، دستیابی به مفاد استعمالی آیات ممکن نخواهد شد. باتوجه به پیشرفت های اخیر در حوزه پردازش زبان طبیعی (NLP) و مدل های زبانی بزرگ، مسئله اصلی این پژوهش، بررسی کارکردهای هوش مصنوعی در فرایند کشف مراد استعمالی آیات قرآن است. این پژوهش با روش تحلیلی-توصیفی و رویکردی بین رشته ای در دو مرحله انجام شده است: نخست، بررسی مراحل «کشف مراد استعمالی» در سنت تفسیری اسلام. دوم، تحلیل قابلیت ها و محدودیت های هوش مصنوعی در پردازش متون عربی به ویژه در حوزه قرآن پژوهی با تمرکز بر کشف مفاد استعمالی در فرایند تفسیر قرآن. یافته های این تحقیق نشان می دهد که هوش مصنوعی در تشخیص قرائت معتبر با تحلیل داده های حدیثی و زبانی می تواند در تشخیص قرائت های معتبر مؤثر باشد؛ اما در درک انسجام معنایی و اهداف وحیانی نیازمند مکمّل انسانی است. در گام بعدی، هوش مصنوعی با دسترسی به منابع لغوی معتبر، توانایی بالایی در فهم واژگان دارد؛ البته این توانایی مشروط به کیفیت و کفایت داده های آموزشی است. هوش مصنوعی در تحلیل ساختار جملات، قابلیت تحلیل نحوی و صرفی جملات قرآنی را دارد؛ اما در درک ساختار معنایی عمودی، سیاق و بلاغت محدودیت هایی دارد. هوش مصنوعی در شناسایی قرائن متصل لفظی عملکرد قابل قبولی دارد؛ ولی در شناسایی قرائن حالی و مقامی ناتوان است.

یکی از روش های نوین تفسیر قرآن مجید در دهه های اخیر، تفسیر تمدنی است. تفسیر تمدنی مانند دیگر روش های تفسیری، روش شناسی و به دنبال آن، روش خاص خود را دارد. روش شناسی با این پرسش روبه روست که چگونه می توان معرفت معتبر و پایا تولید کرد؟ هدف این مقاله، تبیین روش شناسی تفسیر تمدنی است و در همین راستا، مسئله اصلی آن، بررسی چیستی روش شناسی تفسیر تمدنی است. برای پاسخ به پرسش تحقیق از روش تحلیلی- تطبیقی کلان استفاده شده است. نتایج نشان می دهد که تفسیر تمدنی، همه آیات قرآن کریم را دربرمی گیرد. فهم مقاصدی قرآن کریم، مهم ترین معیار فهم تمدنی درست است. مفسر تمدنی، اصلی ترین رکن در تفسیر تمدنی است. فهم تمدنی با فهم فازی، ارتباطی تنگاتنگ دارد و اعتبار تفسیر تمدنی از برآیند قرآن کریم، روایات و عقل به دست می آید.

تفسیر تمدنی در  قیاس با مکاتب  تفسیری  گسترده و  با سابقه قرآن،  پیشینه  کمتری دارد و  لازم است ادبیات آن غنای بیشتری یابد. یکی از  ظرفیت های  موجود  برای  پشتوانه سازی تفسیر  تمدنی در قرآن، نقل های  تاریخی  فراوان در بسیاری از  آیات این کتاب است که  ظرفیتی ویژه را برای این متن مقدس فراهم می آورد. ازآن جا که  تاریخ، گهواره پیدایش همه تمدن هاست، پرداختن به این ظرفیت پنهان تمدنی در قرآن می تواند پشتوانه ای مهمی برای تفسیر تمدنی ایجاد کند و این مهم  تنها با  ظرفیت سنجی تمدنی هر یک از سبک های  تاریخ نگاری رایج برخاسته از ظرفیت  تاریخی در قرآن (تاریخ نگاری فرهنگ، تاریخ نگاری فرهنگی و فلسفه تاریخ) ممکن است. بر این  اساس، مسئله این  پژوهش، چیستی ظرفیت شناسی تمدنی مکاتب تاریخ نگاری  در قرآن است. پژوهش با استفاده از شیوه ترکیبی رایج در هر یک از این سبک ها صورت گرفته است. در نهایت اثبات شد در میان سه سبک تاریخ نگاری قرآنی، سبک تاریخ فرهنگی در مقایسه با  دو سبک  دیگر  ظرفیت تمدنی بسیار بیشتری برای  پشتوانه شدن برای تفسیر تمدنی دارد.

بنا به جایگاه مهم و مقدس پیامبر(ص) و ائمه معصومین(ع) در وادی اعتقادات و ارزش های معنوی مردمان ایران، هنر دینی در این سرزمین از همان سده های اولیه هجری، مشتمل بر زیرمجموعه های تصویری گوناگونی گردید که هر یک به نحوی جامع، مطلوب و زیبایی شناسانه درصدد بازنمایی سیره آن بزرگواران بوده اند. هنر رضوی از جمله آنهاست که با ابتناء بر سیره امام رضا و اصول حاکم بر حیات زیسته ایشان شکل گرفت و دربردارنده آثار تجسمی متعددی همچون نگارگری گردید. در میان چنین آثار و نگاره های برجای مانده از سده های تاریخی، پژوهش حاضر به صورت مطالعه موردی بر نگاره های معاصر حول رویداد تاریخی ورود حضرت رضا به نیشابور و روایت گری حدیث سلسله الذهب از سوی ایشان متمرکز شده است. زیرا قصد دارد تا با خوانش و تجزیه و تحلیل آنها به مثابه اسناد مصور خاص موضوعی، ضمن آنکه جلوه های مضمونی حدیث را بازمی نمایاند؛ چگونگی وام گیری هنرمندان نگارگر از اندیشه، رفتار، گفتار و سیاق زندگانی حضرت را عیان سازد. یافته های حاصله از توصیف و تفسیر ساختار بصری این آثار با ابتناء به نظریه وسیوس ونگ حاکی از آنند که اگرچه هریک از نگارگران به شیوه ای خاص- از عینی گرایی گرفته تا انتزاعی- تجسم بخشی بدین رویداد را برگزیده و بر یکی از مضامین پیرامونی حدیث متمرکز شده اند. با این حال، همگی سعی داشته اند تا با خلق فضایی روحانی و قدسیّت بخشیدن بدان (کتیبه نگاری و طراحی فرشته یا بال فرشته در پس زمینه) و کاربرد اصول بصری مشابه همانند پرسپکتیو مقامی، رنگ های ملایم جهت ترسیم چهره و جای دهی فرم اصلی (پیکره امام) در مربع شاخص ترکیب بندی آثارشان، بر اساسی ترین مضمون حدیث یعنی پیوند ناگسستنی توحید با امامت تأکید ورزند. همچنین سیره حضرت را در مواجهه با مردم به گونه ای جذاب نشان دهند.

نهاد خانواده در عصر دیجیتال با چالش های بی سابقه ای در تربیت نسل جدید مواجه است. این پژوهش به تحلیل تعارض بنیادین میان ضرورت اخلاقی حفاظت از فرزندان در برابر مخاطرات آنلاین (مانند محتوای نامناسب، قلدری مجازی و جرایم سایبری) و پیامدهای تربیتی منفی ناشی از به کارگیری ابزارهای کنترل فناورانه (مانند نقض حریم خصوصی و تضعیف استقلال) می پردازد. پرسش اصلی تحقیق آن است که راهکارهای فناورانه چگونه می توانند در خدمت والدگری مؤثر و اخلاق مدار قرار گیرند. این تحقیق با روش توصیفی-تحلیلی و با اتکا به تحلیل محتوای کیفی منابع کتابخانه ای، به تبیین اصول، مزایا، معایب و چالش های این ابزارها در چارچوب یک رویکرد «مراقبتی» به جای «پلیسی» می پردازد. یافته ها حاکی از آن است که بهره گیری موفقیت آمیز از این ابزارها منوط به پایبندی به اصول اخلاقی زیر است: (۱) آگاه سازی فرزند از چگونگی و چرایی نظارت، (۲) تطبیق میزان کنترل با سطح بلوغ و توانمندی های تحولی فرزند، و (۳) شفافیت و آشکارسازی فرآیند نظارت. این پژوهش، یک طبقه بندی جامع و کاربردی از راهکارهای فناورانه را در چهار لایه دفاعی (دستگاه، شبکه، سیستم عامل و برنامه) ارائه می دهد. در نهایت، نتیجه گیری می شود که اثربخشی این ابزارها بیش از آنکه به ذات فناوری وابسته باشد، به سبک والدگری حاکم بستگی دارد. در الگوی مطلوب «والدگری مقتدرانه»، این ابزارها نه به عنوان هدف، بلکه به عنوان وسیله ای برای تسهیل گفتگو، توانمندسازی و هدایت فرزند به سمت خودکنترلی و شهروندی دیجیتال مسئولانه به کار گرفته می شوند.