حمید عطائی نظری

کتاب عقیده الشیعه مجموعه ای است از هفتاد رساله کلامی مختصر و متوسّط در تبیین اصول اعتقادی شیعه از متکلّمان امامی قرون دوم تا دهم هجری که به کوشش آقای شیخ محمّدرضا انصاری قمی گردآوری و منتشر شده است. پیش از این، در نقدی که بر چاپ نخست این اثر نگاشته شد، پاره ای از خطاها و اشکالات مشهود در آن بازنموده شد. در نوشتار حاضر، چاپ سوم این کتاب مورد ارزیابی قرار گرفته است و با بررسی ویراست رساله فصولِ محقّق طوسی در این مجموعه، شماری دیگر از اغلاط و نقایص کتاب نشان داده شده است. این بررسی نمودار آن است که گردآورنده کتاب عقیده الشیعه بدون رعایت ضوابط و معیارهای مرسومِ تصحیح انتقادیِ متون، به انتشار این رسائل دست یازیده است و چاپی عیبناک و پراشتباه از متون عقیدتی تشیّع را عرضه نموده است.

برخلاف اوصافی چون علم و اراده الهی که زوایای گوناگون آن ها موضوع بسیاری از تحقیقات فلسفی و کلامی بوده است، صفت قدرت خدا و جنبه های مختلفِ آن کمتر مورد توجّه محقّقان قرار گرفته است. پژوهش حاضر با تتبّع در آثار متکلّمان برجسته متقدّم امامیّه، دیدگاه ها و استدلال های آنان را در باب قدرت الهی بررسی می کند. این تحقیق بیانگر آن است که تفسیر و استدلال های محدث - متکلمانِ پیرو مکتب کلام نقلی درباره قدرت خدا با آنچه متکلّمان عقل گرایِ مکتب بغداد در این خصوص بیان کرده اند، تفاوت چشم گیری دارد. شیخ کلینی و شیخ صدوق ابراز داشته اند که باید از قدرت الهی معنا و تفسیری سلبی ارائه کرد و ضدّ آن را از ذات خدا نفی نمود. بنابراین قادر بودن خداوند، به معنای «عاجز و ناتوان نبودن» اوست. در مقابل، متکلّمان مکتب بغداد تفسیری ایجابی از قدرت خدا را برگزیده و تصریح کرده اند که قادر بودن خدا به این معناست که صدور افعال و انجام کارها برای او ممکن است. از نظر این متکلّمان، یگانه راه اثبات قدرت خدا استناد به افعال اوست. بر این اساس، آنان برای اثبات قادریّت خدا استدلالی از نوع قیاس غائب به شاهد ارائه کرده اند. جستار پیشِ رو با انجام مطالعه ای تاریخی - توصیفی در آثار حدیثی و کلامیِ بازمانده از قرون چهارم و پنجم هجری، گزارشی تاریخی از رویکردهای متفاوت متکلّمان امامی در چگونگی تبیین و اثبات قدرت الهی فراهم می آورد و بدین سان تصویری روشن تر از روند تحوّل مباحث مربوط به قدرت الهی در ادوار متقدّم کلام امامی ارائه می کند.