درخت حوزه‌های تخصصی

پژوهش تخصصی و حرفه‌ای در «تولیدات» سازمانهای معتبر رادیو و تلویزیون، در بستر فرآیندی ویژه و متشکل از زیر مجموعه‌های بسیار حرکت می‌کند که از طراحی ایده تا تولید و پخش برنامه را در برمی‌گیرد واز نتایج آن برای بالابردن کیفیت تولید، تعیین و جهت دهی به سیاستهای رسانه‌ای، تصمیم‌گیری برای پخش، شناسایی دقیق مخاطب، اتخاذ سیاستهای فن‌آوری و نظایر آن استفاده می‌شود و به فراخور حیطه‌ها و هدفهای مختلف خود، از روشهای مختلف پژوهشی، اعم از پیمایشی، آزمایشگاهی، نیمه آزمایشگاهی، اسنادی و نظایر آن بهره می‌گیرد.

«پژوهشهای پیمایش» (که درآن پژوهشگران از افراد سؤالاتی می‌پرسندو فرمهای مختلفی را پر می‌کنند) و «پرسشنامه‌ها»(فرمهایی که به افراد ارائه یا برایشان فرستاده می‌شود، تا آنها را پر کنند) دو روش بسیار متداول برای پی‌بردن به این امر است که مردم چگونه می‌اندیشند، افکار و عقایدشان چیست، چه کارهایی انجام داده‌اند و چه کارهایی را در نظر دارند انجام دهند و... . این نمونه‌ای از پژوهش توصیفی است؛ پژوهشی که برای پی‌بردن به مسائلی مانند اینکه مردم از چه محصولاتی استفاده می‌کنند، چگونه تصمیم دارند در انتخابات آینده شرکت کنند، و یا موضع آنها درباره مسائل خاص سیاسی یا اجتماعی چیست، انجام می‌شود. انواع دیگری از مصاحبه وجود دارد که به همین شکل صورت می‌گیرد، به عنوان نمونه می‌توان از «مصاحبه عمیق» نام برد.

یکی از ویژگیهای برقراری توازن بین عوامل علمی و اجرایی به منظوررسیدن به بهترین الگوی ممکن در امر تحقیق، آگاهی پژوهشگران خبره تحقیقات پیمایشی از تمامی محدودیتها است. که این نوشتار به بحث درباره نوعی از محدودیت غیرعلمی، یعنی رعایت اصول اخلاقی در پژوهش پیمایشی می‌پردازد. مباحث اخلاقی بخشی از روش علمی نیستند، اما هنجارهایی را به وجود می‌آورند که دانشمندان در کارهای مختلف، ملزم به رعایت آنها هستند. حتی در بسیاری موارد، مانند مسائل اجرایی، مستقیما با روشهای علمی در تضاد قرار می‌گیرند و شما باید از تضادهای ممکن، آگاه باشید تا بتوانید در نهایت اخلاقی‌ترین و علمی‌ترین تحقیق را تنظیم کنید. در این نوشتار برخی از مشکلات اخلاقی رایج را که در تحقیقات پیمایشی به وجود می‌آید، نشان می‌دهدو راه حلهایی که به طور جدی کیفیت علمی تحقیق را به مخاطره نمی‌اندازد، برای آنها پیشنهاد می‌کند.

بی‌تردید از دیدگاه علم«ارتباطات جمعی»(mass communications)رسانه‌ای همچون «تلویزیون» با قدرت خاصی که از جنبه های متعدد سمعی-بصری دارد، از جایگاهبسیار ویژه‌ای برخورداراست. جامعه‌شناسان ارتباطگرا برقدرت بیشتر رسانه‌ تلویزیون در مقایسه با سایر رسانه ها (رادیو،مطبوعات،سینماو...) تاکید بسیاری می‌ورزند و در برخی از مواقع از تلویزیون به عنوان «رسانه‌ای با ساختار اجتماعی پیچیده» نام می‌برند و مقام شاخصی را برای آن قائل می‌شوند. به عقیده برخی از پژوهشگران رسانه‌ای، تلویزیون از حدود سالهای 1950 به بعد به صورت کالای مصرفی عمومی مطرح شد؛ خانواده ها بسرعت آن را پذیرفتند و در محدوده خانوادگی آن را وارد کردند.

جورج ریتزر جامعه شناس نظریه پرداز معاصر آمریکایی است. با اینکه مدارج تحصیلی اش در حوزه تخصصی جامه شناسی نبوده (لیسانس: روان شناسی؛ فوق لیسانس: مدیریت اداری؛ دکتری: روابط صنعتی و کار) ولی‘ علاقه او به این رشته از او فردی مؤثر در شکل دهی به ساختار جدید جامعه شناسی ساخته است. او پس از اخذ درجه دکتری و در طول سه دهه کارو تحقیق و تألیف در پی فهم میزان آشتی پذیری و تضاد بین چارچوبهای نظری بوده است. این نوع رویکرد او را به حوزه فرانظریه ای در جامعه شناسی کشانیده و از مؤسسان این حوزه در جامعه شناسی نظری شده است. کارهای او در دو دهه 1980 و 1990 عموماً معطوف به موقعیت نظریه ها در ساختار جامعه شناسی و روندهای آن – به سوی همگرایی و یا تزاحم – بوده است. او مدعی است که جامعه شناسی دهه های پایان قرن بیستم بیشتر به سوی همگرایی سیر نموده است. ریتزر افزون بر کارهای نظری که معطوف به مطالعه نظریه ها در معنی دارتر شدن آنهاست‘ می کوشد در نظریه سازی نیز مشارکت جدیدی داشته باشد. از اینرو او واضح بحث مکدونالدی شدن به عنوان واقعیت اجتماعی درچارچوب نظری عقلانیت و سپس تفسیر پدیده های اجتماعی فرهنگی در چارچوب فرا عقلانیت جدید است. آخرین کارهای او معطوف به گرایشهای جدید جامعه شناسی تحت "عنوان جامعه شناسی پست مدرن" است. با این که علاقه مندان به جامعه شناسی معاصر جهان بانام و کارهای ریتزر خصوصاً نظریه های جامعه شناختی و بنیانهای جامعه شناختی او آشنایی دارند‘ ولی برای فهم عمیق تر و زنده تر از تلقی های جامعه شناسانه او با ایشان گفتگوی کوتاهی به شرح زیر ترتیب داده شده است. هر چند به علت محدودیت صفحات امکان گفتگوی طولانیتری را با این استاد جامعه شناسی میسر نشد مع هذا عمده ترین سؤالها را مطرح و پاسخهای مناسبی از ایشان دریافت کرده ایم.

دشت مغان درشمال غرب ایران ودرحاشیه رود ارس، منطقه ای است که از دیر باز به دلیل داشتن مراتع سرسبز در فصل پاییز و زمستان به عنوان قشلاق عشایر شاهسون (ایل سون) مورد استفاده قرار می گرفته است. با انجام برنامه ریزیهای اقتصادی از سال 1328 و ایجاد سد ارس و احداث کانالهای آبیاری به مرور زمینه برای تشکیل مجتمع های کشت و صنعت در این منطقه فراهم و موجب جابه جایی عشایر از مراتع و یا رها سازی فعالیت دامداری سنتی و اسکان ویکجانشینی آنها در دشت گشته است. این مقاله بر آن است تا تأثیر برنامه ریزیهای اقتصادی از جمله ایجاد مجتمع های کشت و صنعت مغان و پارس را بر یکجا نشینی و اسکان عشایر در طی سالهای 1382-1370 مورد بررسی قراردهد .

رسانه‌ها در دوران معاصر، نقش و اهمیتی بیش از پیش یافته‌اند و به واسطه کشف و به کارگیری فن‌آوریهای جدید ارتباط در اعماق جوامع نفوذ کرده‌اند، به طوری که برافکار، آرا، نظرها و رفتار عمومی تاثیر بسیار زیاد و تعیین کننده‌ای داشته‌اند. صاحبان وسایل ارتباط جمعی برای آگاهی از میزان دستیابی به اهداف خود در جهت تاثیرگذاری بر مخاطبان و جذب و جلب اعتماد آنان به رسانه‌، به انحای گوناگون به مطالعه و تحقیق در مورد مخاطب اقدام کرده‌اند. دراین خصوص و به دنبال پیشرفتهای فنی - ارتباطی در جهان معاصر، شاهد به عرصه آمدن فن‌آوریهای جدیدی هستیم که با کاربرد های متعدد و متنوع خود، تحقیق درخصوص رسانه‌ها و مطالعه درمورد مخاطب را تسهیل کرده‌اند.دراین مقاله سه‌نوع فن‌اوری ارتباط جدید به اختصار تشریح می‌شوند، بدان امید که مورد عنایت صاحبان اندیشه قرار گیرد.