نقش مقاصد الشریعه در تفسیر فقهی قرآن(مقاله علمی وزارت علوم)
منبع:
پژوهش دینی دوره ۲۴ پاییز و زمستان ۱۴۰۴ شماره ۵۱
383-411
حوزههای تخصصی:
تفسیر فقهی قرآن همواره به عنوان یکی از مهم ترین عرصه های تعامل میان نص قرآنی و زندگی اجتماعی مسلمانان مورد توجه قرار گرفته است. در این میان، مقاصد الشریعه به عنوان مجموعه ای از اهداف و حکمت های کلی شریعت، نقش اساسی در هدایت روند استنباط و فهم نصوص ایفا می کند. با وجود اینکه در روش های سنتی تفسیر، توجه عمده به ظاهر الفاظ و قواعد اصولی معطوف بوده، تحولات اجتماعی و پیچیدگی های روابط انسانی ضرورت بازنگری در این رویکرد را آشکار ساخته است. رویکرد مقاصدی با تمرکز بر مقاصد ضروریه همچون حفظ دین، نفس، عقل، نسل و مال و همچنین توجه به مصالح حاجیه و تحسینیه، امکان تفسیر پویاتر و متناسب تر با شرایط زمان و مکان را فراهم می آورد. این مقاله با بررسی مبانی نظری مقاصد الشریعه، سیر تاریخی آن در میان اندیشمندان اهل سنت و شیعه، و تحلیل روش شناسی مقاصدی، می کوشد ظرفیت ها و چالش های این رویکرد در تفسیر فقهی قرآن را روشن سازد. همچنین نمونه هایی از آیات مرتبط با عبادات، معاملات، احوال شخصیه و مجازات ها مورد بررسی قرار گرفته تا نحوه کاربست عملی مقاصد در فهم نصوص قرآنی آشکار گردد. یافته ها نشان می دهد که بهره گیری از مقاصد الشریعه نه به معنای کنار گذاشتن نص، بلکه در جهت تکمیل و تعمیق فهم آن است و می تواند به تحقق عدالت، رفع تعارضات ظاهری و پاسخگویی به نیازهای معاصر جامعه اسلامی یاری رساند.