درخت حوزه‌های تخصصی

همه مکاتب حقوقی و بلکه انسان ها، اجمالاً در وجود حقوقی از قبیل حق حیات، حق مالکیت، حق مسکن، حق لباس و پوشش، حق کار کردن و امثال آن اختلافی ندارند. آنچه میان مکاتب حقوقی موردبحث است این سؤال مهم فلسفه حقوق است که این حقوق از کجا پیدا مى شود؟ و ملاک اینکه کسى بر دیگرى حقى پیدا مى کند، چیست؟ مکاتب حقوقی، دیدگاه های مختلفی طرح کرده اند. آیت الله محمدتقی مصباح یزدی(ره) معتقدند همه حقوق، به حق خدای سبحان برمی گردد. درنتیجه، نظام حقوقی و همه حقوق انسان، در پرتو حق خدای متعال ثابت می شود. از سوی دیگر، گستره حقوق نیز از این مبنا تأثیر می پذیرد. این دیدگاه، برگرفته از منابع دینی به ویژه قرآن کریم است که در نوشتار حاضر تبیین شده است. این مقاله با روش توصیفی- تحلیلی، ضمن بیان دیدگاه های مکاتب حقوقی در مبنای حقوق، دیدگاه خدامحوری را بر اساس آیات قرآن اثبات کرده و سپس مصادیق و گستره حقوق را تبیین نموده است.

بِحَسَب الفکر السیاسی، والنموذج الاعتقادی، والعادات والتقالید الاجتماعیّه، ونوعیّه الرؤیه الکونیّه والأیدیولوجیّه، وأنماط النُظُم السیاسیّه والثقافیّه، ووجود الامتدادات الحضاریّه والتاریخیّه فی کلّ أمّه ومجتمع، یتحدَّد توزیع القوّه وممارسه السیاسه فی المجتمع، وهو ما یُعبَّر عنه بمصطلح الحوکمه. الحوکمه مفهوم جدید وکثیر التداول، یتمتّع بطبیعه بنائیه وبأبعاد متعدّده، ویُعدّ تقنیه غیر ملموسه، واسعه الانتشار، وشدیده الحضور فی المراکز والمؤسّسات التعلیمیّه والبحثیّه. وفی هذا البحث، یُقصَد بالحوکمه العملیّه المنظمه التی تهدف إلى قیاده المجتمع وتوجیهه وإزاله عقباته وتنظیمه منذ البدایه (أی: رسم السیاسات) وحتّى الغایه (أی: تحقّق الأهداف)، وذلک على أساس القرارات الجماعیّه وبمشارکه عامّه من الناس. أمّا الحوکمه المهدویّه فهی إحدى صور الحوکمه المقیّده، وتمتاز عن غیرها من الحوکمات بخصوصیّه ارتباطها بالفکر المهدوی. وتُعرَّف بأنّها: نموذج من الحوکمه الإسلامیّه یقوم على أساس فکر المهدویّه، ویهدف إلى توجیه المجتمع والمواطنین وقیادتهم نحو بلوغ مراتب الکمال والرقیّ مادّیًّا ومعنویًّا. وتنقسم الحوکمه المهدویّه إلى قسمین: الحوکمه المهدویّه المتعالیه وحوکمه ولایه الفقیه. وبعباره أخرى، إن مفهوم الحوکمه المهدویّه یتم تحدیده على مستویین: عام وخاص. ففی المستوى العام أو بالمعنى الأعمّ یُراد بها مطلق الحوکمه المهدویّه من دون النظر إلى تحدید القائمین علیها. أمّا فی المستوى الخاص أو بالمعنى الأخصّ فیُراد بها تعریف الحوکمه المهدویّه مع تحدید المتولّین لشؤونها. وعلى هذا الأساس، فإنّ الحوکمه المهدویّه بالمعنى العام یشمل الحوکمه التی تتمّ بإشراف شخص الإمام المهدی(ع) نفسه، وکذلک الحوکمه التی تتمّ بإشراف خلفائه، ویتقدّمهم الولیّ الفقیه. أما الحوکمه بالمعنى الخاص فهی تُقابِل الحوکمه المهدویّه بالمعنى العام، والفرق الجوهری بین العام والخاصّ یکمن فی أنّ الحوکمه الخاصّه ترکّز أکثر على التمایزات والاختصاصات بین الحوکمه المهدویّه المتعالیه وحوکمه ولایه الفقیه، کاختلاف المتولّین والحکّام، واختلاف الخصائص الحصریّه بینهما. أمّا الحوکمه العامّه فترکِّز أساسًا على أوجه الاشتراک والتداخُل بین الحوکمه المهدویّه المتعالیه وحوکمه ولایه الفقیه، مثل انبثاقهما معًا من الفکر المهدویّ، وسعیهما المشترک لبلوغ الناس والمجتمع مراتب الکمال والارتقاء. إن کلا النموذجین ینبعان من فکر المهدویّه ویتقوّمان به؛ فالأوّل یُدار بحاکمیّه مباشره للإمام المهدی(ع)، وأمّا الثانی فیُدار بحاکمیّه خلفاء الإمام(ع) وفی طلیعتهم الولیّ الفقیه. إن المنهج المعتمد لهذا البحث هو المنهج النوعی، وفی مستوى جمع المعطیات اتُّبع الأسلوب الوثائقی والمکتبی، وأمّا فی مستوى معالجه المعطیات فاستُخدم المنهج الوصفی والتحلیلی. إنّ الحوکمه تُعَدّ میدانًا غنیًّا بالمباحث، من قبیل: مبادئ وأصول الحوکمه، أدوارها ووظائفها، مجالها وسَعتها، أرکانها وأُسسها، أنماطها وأسالیبها، غایاتها وأهدافها، معاییرها وضوابطها، أقسامها وأنواعها، ماهیّتها وأبعادها، ثم القائمون علیها والمتولّون شؤونها. ومن أبرز تلک المباحث مسأله ماهیه الحوکمه وتعریفها، التی تُطرح فی سیاق البحث عن حقیقتها ومفهومها، وهو ما یتصدّى هذا البحث لبیانه وتفسیره. ولا شکّ أنّ الحوکمه، بمعنى القیاده والتوجیه، قد أصبحت فی العصر الراهن مفهومًا متداولًا بکثره، وتُدرس وتُناقَش فی المراکز والمؤسّسات العلمیّه المختلفه على أیدی العلماء والنخب الأکادیمیّه فی مجالات معرفیّه متنوّعه. وتجدر الإشاره إلى أنّ کلّ موضوع أو مفهوم یُدرَک عادهً من زاویتین: تصوّریّه وتصدیقیّه، أی من بُعدین مفهومیّ ونظریّ. ومفهوم الحوکمه بشکل عام، والحوکمه المهدویّه بشکل خاص، لا یُستثنیان من هذه القاعده، إذ یحتاج التعریف بهما إلى دراسه مفاهیمیه ضمن إطار البحث فی الماهیّه والحقیقه. یُمکن القول إجمالًا إنّ البحث فی المفهوم - والمقصود هنا مفهوم الحوکمه مع التأکید على مفهوم الحوکمه المهدویّه - ینقسم إلى قسمین: لفظی واصطلاحی. أمّا المفهوم الاصطلاحی فینقسم بدوره إلى قسمین: المفهوم البسیط والمفهوم المرکَّب. والمفهوم المرکَّب الذی یُعبَّر عنه أحیانًا بالمفهوم البنائی أو المتعدّد الأبعاد یتنوّع إلى المفهوم الذاتی والمفهوم العَرَضی. والمفهوم الذاتی یُقسَّم إلى الحدّ التام والحدّ الناقص، أمّا المفهوم العَرَضی فیُقسَّم إلى العرض الخاصّ الذی یُعبَّر عنه بالرسم التام، والعرض العامّ الذی یُعبَّر عنه بالرسم الناقص. والرسم الناقص یتنوّع إلى أقسام متعدّده، من قبیل: التعریف بالمنهج، التعریف بالغایه، التعریف بالمسائل، التعریف بالتمثیل وغیر ذلک.

اقتصاد و معیشت در عصر حاضر به عنوان یکی از رکن های اصلی قدرت ملی و بین المللی هر کشوری، نقش مهمی را در عرصه امنیت ایفا می کند که اقتصاد مقاومتی به عنوان الگویی مبتنی بر آموزه های قرآنی، در برابر تهدیدات دشمنان ایستادگی می کند و نیروهای مسلح با مسئولیت محوری خود در تأمین امنیت و پشتیبانی از این الگو، نقش کلیدی ایفا می کنند. در این پژوهش، با هدف تبیین مؤلفه های قرآنی بهبود عملکرد نیروهای مسلح در تحقق اقتصاد مقاومتی از منظر امام خامنه ای (مدظله) به عنوان فرمانده کل نیروهای مسلح، با روش تطبیقی-تحلیلی و مطالعه محور، فرمایشات امام خامنه ای مورد بررسی قرار گرفته و مؤلفه های قرآنی بهبود عملکرد نیروهای مسلح استخراج شده است. یافته ها نشان می دهد که تقویت بنیه معنوی، روحیه مقاومت، اخلاص، دشمن شناسی، وحدت، آمادگی دفاعی و خدمات اجتماعی از جمله مؤلفه های قرآنی هستند که در اندیشه دفاعی امام خامنه ای بر آن ها تأکید شده است. این مؤلفه ها نه تنها به ارتقای کارایی نیروهای مسلح کمک می کنند، بلکه در تحقق اقتصاد مقاومتی نیز نقش اساسی دارند. همچنین، رویکردهای عملیاتی همچون صرفه جویی، اصلاح الگوی مصرف و بهره گیری از ظرفیت های داخلی، از جمله راهکارهای پیشنهادی برای تقویت اقتصاد مقاومتی در چارچوب آموزه های قرآنی است.

یواجه العالم الإسلامی فی العصر الراهن أزمه عمیقه فی الهویه الحضاریه؛ أزمه تتجلّى فی أبعادها السیاسیه والثقافیه والاجتماعیه والفکریه، من خلال مظاهر التفرّق بین المذاهب والشعوب الإسلامیه، والضعف البنیوی للمؤسسات الدینیه والاجتماعیه، والانفصال عن القیم والمبادئ الأصیله للإسلام. ولم تؤدِّ هذه الحاله إلى إعاقه تشکّل هویه موحّده وحیویه بین المسلمین فحسب، بل مهّدت الطریق أیضًا لتغلغل وانتشار الخطابات غیر التوحیدیه والعلمانیه والإلحادیه فی المجتمعات الإسلامیه. وتکمن الإشکالیه الرئیسه التی یتناولها هذا البحث فی أن جزءًا من هذه التحدیات یعود إلى التراجع التدریجی لمفهوم التوحید، من کونه مبدأً اجتماعیًا وحضاریًا فی صدر الإسلام، إلى مجرّد قضیه نظریه وکلامیه. هذا التراجع أدّى إلى تهمیش الأسس الاجتماعیه والأخلاقیه والحضاریه للتوحید، مما أسفر عن ضعف فی التماسک والعداله وتحمل المسؤولیه داخل الأمه الإسلامیه. ویهدف هذا البحث إلى تحلیل وتبیین دور التوحید الاجتماعی بوصفه أساسًا فکریًا وعملیًا فی إعاده بناء الهویه الحضاریه للمسلمین، ومواجهه الخطابات غیر التوحیدیه. یرکّز هذا البحث على مقاربه "مواطن الحضاره الإسلامیه" من خلال تصمیم إطار عملی یتمثّل فی "میثاق المواطنه فی الحضاره الإسلامیه"، ویسعى إلى بیان أن إعاده قراءه التعالیم التوحیدیه على المستویات الاجتماعیه والسیاسیه والحضاریه، من شأنها أن تمهّد الطریق لإحیاء الهویه الفردیه والاجتماعیه للمسلمین، وتعزیز تماسک الأمه الإسلامیه وحیویتها، وتهیئه الأرضیه لظهور حضاره إسلامیه جدیده فی العصر الراهن. وعلاوه على ذلک، ینطلق هذا البحث من فرضیه مفادها أن إحیاء التوحید الاجتماعی فی نمط حیاه المواطن المسلم لا یتیح فقط إمکانیه إعاده بناء الهویه، بل یوفّر أیضًا فرصه لإعاده هندسه العلاقات الاجتماعیه والمؤسسیه، وذلک استجابهً للاحتیاجات العملیه للمجتمع الإسلامی المعاصر. تمّ اعتماد المنهج الوصفی- التحلیلی فی هذا البحث، مع اتباع مقاربه استنتاجیه تستند إلى المصادر الإسلامیه الأصیله وآراء المفکرین والعلماء المسلمین المعاصرین. وتُظهر نتائج البحث أن التوحید الاجتماعی، بما یتجاوز کونه مبدأً کلامیًا أو اعتقادیًا، یُعدّ الأساس الجوهری للتضامن والعداله الاجتماعیه، وتحمل المسؤولیه المتبادله، ولا سیما وحده الأمه الإسلامیه. وعندما یُعاد تعریف هذا المبدأ ویُفعّل فی مستوى نمط الحیاه، والنظام التعلیمی، والبُنى الاقتصادیه، والسیاسات الاجتماعیه، متجاوزًا بذلک الطابع النظری والتجریدی، فإنه یستطیع أن یؤدی دورًا استراتیجیًا فی تعزیز الکرامه الإنسانیه، وتوزیع الفرص بشکل عادل، ونشر العلم والتقدم، ومکافحه الظلم والفساد، وتقویه رأس المال الاجتماعی، وترسیخ ثقافه التعایش السلمی داخل المجتمعات الإسلامیه وخارجها. وتُبیّن نتائج هذا البحث أن مقاربه "مواطن الحضاره الإسلامیه"، بالاستناد إلى التعالیم التوحیدیه، تمتلک قدره عالیه على تربیه جیل جدید من المسلمین، یکون ملتزمًا بالقیم الإسلامیه الأصیله، ویشارک بفعالیه ومسؤولیه وأخلاقیه فی المجالات الاجتماعیه والعلمیه والثقافیه. استنادًا إلى ما سبق، یسعى هذا البحث من خلال اقتراح "میثاق المواطنه فی الحضاره الإسلامیه" بوصفه إطارًا نظریًا عملیًا، إلى ترقیه مبادئ مثل التوحید، والکرامه الإنسانیه، والعداله باعتبارها منظِّمه للعلاقات الاجتماعیه، والأخوّه الإسلامیه، ونمط الحیاه التوحیدی، من مستوى التعالیم المجرده إلى مستوى الالتزامات السلوکیه والمؤسسیه والبنیویه. ویؤکد هذا المیثاق، فی بُعده النظری، على العوده إلى المبادئ الأصیله للتوحید الاجتماعی، وفی بُعده العملی، على تجسید قیم مثل السعی للعلم والتقدم، ومکافحه جمیع أشکال التمییز والفساد، وترسیخ التعایش السلمی. کما یمکن لهذا المیثاق أن یعمل بوصفه وثیقه استراتیجیه للمؤسسات التعلیمیه والثقافیه والاجتماعیه فی الدول الإسلامیه، ویقدّم نموذجًا مشترکًا للمواطنه الإسلامیه یجمع بین البُعدین العالمی والوطنی. وتُظهر النتیجه النهائیه لهذا البحث أن إحیاء الدور الاجتماعی والحضاری للتوحید یمکن أن یشکّل استراتیجیه شامله لإعاده بناء الهویه الحضاریه للأمه الإسلامیه. وفی هذا السیاق، فإن "مواطن الحضاره الإسلامیه" لیس مجرد مفهوم نظری، بل هو نموذج للفاعلیه الأخلاقیه والمشارکه المسؤوله القائمه على الکرامه الإنسانیه، على المستویین الفردی والجماعی. وتحقیق هذا النموذج یتطلب إعاده التفکیر فی السیاسات الثقافیه، والأنظمه التعلیمیه، والبُنى الاقتصادیه، بالإضافه إلى إراده مشترکه بین النخب الدینیه والعلمیه والسیاسیه، من أجل إحیاء وحده الأمه الإسلامیه وتماسکها، وتهیئه الأرضیه لقیام حضاره إسلامیه جدیده. ومن ثم، فإن هذا البحث، من خلال رسمه لهذا الأفق، یمکن أن یشکّل أساسًا للدراسات التکمیلیه وصیاغه السیاسات العامه فی مجال الهویه والحضاره الإسلامیه فی العالم المعاصر.

هر چند برخی از قرآن شناسان درباره «مرجعیت علمی قرآن کریم» توضیحاتی ارائه داده اند، اما هنوز پرسش هایی وجود دارد که مرجعیت علمی قرآن کریم را نسبت به علوم، در هاله ای از ابهام فرو برده است. با نگاه فازی، مراتبی برای مرجعیت علمی قرآن کریم متصور است که در گذشته، کمتر بدان توجه شده است. در این نوشتار می کوشیم با روش تطبیقی کلان و بر پایه مطالعات میان رشته ای به این مسئله پاسخ دهیم که مرجعیت علمی قرآن کریم نسبت به علوم گوناگون چه مراتبی دارد؟ یافته ها نشان می دهد که مراتب مرجعیت علمی قرآن کریم نسبت به علوم انسانی غیر تجربی، علوم انسانی تجربی و علوم طبیعیِ تجربی متفاوت است. از سوی دیگر، این مراتب در لایه های پارادایم، روش شناسی، نظریه و مفاهیم نیز وجود دارد. بنابراین مرجعیت علمی قرآن کریم در برخی از علوم، حداکثری و در بعضی از علوم، حداقلی است که به میزان ارتباط میان آن علم و قرآن کریم بازمی گردد.

امروزه، تأثیر واژگان بر نگرش، روان و حتی ساختار فیزیکی اشیاء امری ثابت شده است. اصولا واژه معلولیّت بر افرادی اطلاق می گردد که برخی از اعضای ظاهری و یا قوای باطنی آن ها، نسبت به طبیعت اولیه انسان، دارای اختلال و یا تغایری بر پایه ضعف باشد. مفهوم شناسی اقسام واژه معلولیّت با هدف مقدمه ای برای مناسب سازی لفظی و مفهومی واژگان عرفی معلولیّت از طریق بررسی چگونگی کاربست انواع واژه معلولیّت در آیات شریفه قرآن و مقایسه آن با کاربست واژگان عرفی معلولیّت به عنوان یکی از راهکاری اصلاح نگرش آن امری ضروری و بایسته می نماید. در این پژوهش آیات و روایات، منابع لغوی و بالطبع مبانی کلامی و فلسفی به عنوان جامع آماری مورد استناد قرار گرفته است. پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی و با محوریت چیستی، چگونگی و چرایی اختلالات جسم انسان در نظام آفرینش با هدف پاسخ به شبهات و سؤالات اساسیِ مسئله معلولیّت از منظر اسلام شکل گرفته است. یافته های پژوهش با هدف اصلاح نگرش و نهادینه کردن زیر ساخت ها و ارائه راهکارهای فکری، فرهنگی و گاه تمدنی متناسب با دیدگاه توحیدی اسلام ساماندهی شده است.

در مورد اصطلاح رایج در مطالعات تفسیری یعنی روش تفسیر روایی می توان تأملاتی را مطرح کرد. ازآن جاکه از این روش معمولاً در مقابل روش اجتهادی یاد می شود؛ تبیین نادرست رابطه عقل و نقل -در کنار خلط سنت واقعه و محکیه- تقریری غیرقابل دفاع از این روش را سامان داده است. در مقاله پیش رو، اصطلاحِ روش تفسیر روایی، در سه محور به طور اساسی نقد شده است. قائلان به این روش، هیچ توجیه قابل قبولی برای این سه محور ندارند. در نهایت نویسنده به این نتیجه دست یافت که بخش قابل توجهی از تلاش های معهود تفسیری در روش موسوم به روش تفسیر اجتهادی، ناظر به واکاوی قراین ضعیف شده به دلیل دوری تدریجی از دوران صدور نص است. ازاین رو نه صحیح است که روش مفسران دوران متقدم را به دوری از اجتهاد توصیف کنیم و نه اینکه هر روایتی را -به صرف ارتباط با آیه ای از آیات قرآن- ذیل عنوان کلی تفسیر، جای دهیم؛ چنانکه بیان صِرف روایات ذیل آیات، نمی تواند روشی به نام روش تفسیر روایی پدید آورد.

مقاله حاضر با هدف بررسی جایگاه و کاربرد روایات تفسیری اهل بیت ع در تفسیرتبیان به بررسی عملکرد شیخ طوسی در قبال روایات تفسیری ائمه(علیهم السلام) به روش توصیفی تحلیلی پرداخته و در بررسی های انجام شده تبیین شد که عملکرد این مفسر در مورد روایات مربوط به آیات احکام نازل شده از ائمه (علیهم السلام) نسبتاً بهتر از عمکردش در قبال سایر روایات تفسیری آنها بوده و در این مورد باید گفت؛ شیخ طوسی برخی از روایات را اصلا ذکر نکرده و برخی را هم که ذکر کرده یا به صورت اشاره ضمنی به مضمون روایت و نقل آن از قول دیگران و یا اشاره صریح به روایت امام معصوم (علیه السلام)بوده است که البته در این مورد نیز اگرچه بعضاً روایات را با ذکر نام و حفظ شأن معصوم (ع )آورده اما برخی از روایات را نیز به صورت مجهول و بدون نام معصوم )ع( و برخی را با مقدم داشتن نام راوی غیر معصوم ذکر کرده است.

حفظ قرآن کریم، به عنوان یکی از مصادیق انس با قرآن، زمینه ساز شکل گیری سبک زندگی مبتنی بر آموزه های وحیانی و روایات و ارتقای سلامت اجتماعی است. بر اساس متون دینی، حفظ قرآن دارای مراتب مختلف با کارکردهای متفاوت در دستیابی به سبک زندگی مطلوب است. پژوهش حاضر با هدف بررسی کارکردهای حفظ قرآن در سبک زندگی اجتماعی، بر مبنای گزاره های وحیانی و با تأکید بر دیدگاه های رهبر معظم انقلاب، با روش کتابخانه ای و رویکرد تحلیلی-توصیفی و تحلیل محتوا انجام شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که برجسته ترین کارکردهای حفظ قرآن عبارتند از: نقش آفرینی اجتماعی، بهره مندی از آموزه های اخلاقی، تقویت سرمایه های فرهنگی، تعاملات اجتماعی، تحول فردی و اجتماعی، ترویج و نهادینه سازی فرهنگ قرآنی و تحولات عملی. نتایج پژوهش حاکی از آن است که حفظ صرف الفاظ قرآن، با وجود اهمیت آن، به تنهایی تأمین کننده تمامی مزایای ذکرشده در متون دینی نیست و صرفاً برخی از مؤلفه های رفتاری را تحت تأثیر قرار می دهد. در مراتب بالاتر، حفظ مفاهیم قرآن کریم، علاوه بر موارد پیشین، بر حوزه دانشی جامعه نیز اثرگذار بوده و زمینه را برای تغییر رفتار و انطباق آن با سبک زندگی مبتنی بر آموزه های قرآن فراهم می سازد.

مطالعه درباره محدثان هر بوم حدیثی و شناسایی گرایش های فکری ایشان و میزان فعالیت آنان در دوران گذشته امری شایسته پژوهش و توجه بیشتر حدیث پژوهان است که مورد غفلت قرار گرفته است. اثر حاضر با همین هدف و با روش توصیفی- تحلیلی نسبت به گزارش های شیخ صدوق، به ارزیابی شخصیت حدیثی و جایگاه یکی از محدثان بوم ری می پردازد. «علی بن عبدالله وراق رازی» در میان دانایان بوم ری چهره ای کمتر شناخته شده اما پرکار و موجه است. او افزون بر اشتغال به حرفه استنساخ کتب حدیثی، از دانش حدیث شیعی بهره برده است. در این پژوهش مشخص گردید او با بهره مندی از استادان برجسته ای همچون سعد بن عبدالله اشعری قمی و علی بن ابراهیم قمی، فضایی متفاوت از حوزه حدیثی قم را در ری به نمایش گذاشت. وی در دانش های مختلفی همچون کلام، تفسیر قرآن آشنایی خاصی داشته است. صدوق در مشافهه حضوری و ملاقات مستقیم با او روایاتی را متفرداً از حوزه حدیثی کوفه و قم به ری به واسطه او منتقل نمود. تنها به واسطه صدوق است که این اندوخته ها به جوامع روایی شیعی راه پیدا کرده است. همچنین وراق در انتقال احادیث کوفیان و قمیان به ری نقش مهمی ایفا کرده است؛ بومی که بازتاب روشنی از جریانات کوفی – قمی بوده که تشکیل دهنده شخصیت حدیثی و مکتوبات ابن بابویه اند.

این نوشتار با هدف تبیین روش استیحایی در تفسیر قرآن تدوین شده است.این روش نو ظهورعلامه فضل الله در تفسیر من وحی القرآن است.عبارت:«کیف نستوحی بعض...» و واژه: «استیحاء »و «استلهام» در متن این تفسیر تکرار شده است .استیحاء به معنای الهام گرفتن از آیات و ایده پرداری است و روش استیحایی در تفسیر یک آیه عبارت است از دستیابی به جهان های دیگر. فضل الله در روش تفسیریش معتقد است که قرآن رسالتی پویا دارد که آن را به کتابی همیشگی برای زندگی بشر تبدیل نموده است؛ او بر این باور است که قرآن متنی زنده و جاری است و باید از آن فراعصری الهام گرفته شود. در این نوشتار میزان بهره وری فضل الله از مباحث علوم بلاغی،علوم قرآنی، استناد به روایات و با گرایش اجتماعی- تربیتی در روش استیحائی مورد سنجه قرار گرفت.ارزیابی ها نشان می دهد آن چه فضل الله با روش استیحایی از آیه دریافت نموده است، بیش از این که برآمده از دلالت های موجود در آیات باشد، برآمده از خبرویت وی در دریافت روح آیات قرآن کریم است؛ اگر چه دریافت ها گاه با آنچه از آیه استظهار می شود، فاصله دارد.در این نوشتار صرفا سوره مبارکه جمعه مورد مطالعه قرار گرفته است. سوره جمعه به دلیل اشتمال برمضامین اجتماعی، سیاسی در این نوشتار مورد مطالعه قرار گرفته است.

پژوهش های جدید ادبی در زبان عربی برای علم نحو سه گرایش نحو تعلیمی، نحو علمی، نحو تعلیمی- علمی قائل شده و نیز از نحو قرآنی با عناوین سه گانه نحوتعلیمی قرآنی، نحوعلمی قرآنی، نحو نص قرآنی و از نقش آفرینی نحو نص قرآنی در تفسیر قرآن سخن به میان آورده اند. این مقاله با روش توصیفی- تحلیلی به بررسی نقش نحو متن قرآنی در تفسیر قرآن می پردازد. یافته های تحقیق حاکی از آن است که مفسر می تواند با استفاده از نحو متن قرآنی اولا از توجیه اعرابی آیات در برابر آسیب های نحو تعلیمی- علمی مانند استفاده از قواعد غیرمؤثر در معنا و، تقدیر و تأویل نحوی مغیر معنا صیانت کند. ثانیا اختلافات نحوی مکاتب نحوی و نحویان را که در نحو تعلیمی- علمی مطرح است، مانند اعاده یا عدم اعاده ضمیر در صورتِ عطف اسم بر ضمیر مجرور به حرف جرّ؛ حل و فصل کند.ثالثا قواعدی را که در نحو تعلیمی- علمی بیان نشده مانند قاعده تقدیم جواب لولا بر لولا و قاعده تشتت در مرجع ضمائر را اثبات کند. رابعا به سبب معنامحور بودن نحو متن قرآنی، از عدول نحوی برخلاف نحو تعلیمی-علمی ، تحلیلی تفسیری ارائه می دهد.

لا یمکن تصوّر میدان السیاسه بمعزلٍ عن الصراع والعداوه؛ إذ إنّ کثیراً من التحوّلات والأحداث السیاسیّه تندرج فی إطار مفهوم "العدوّ"، ومن خلاله تکتسب معناها وقابلیّتها للتفسیر. فإمکان الحرب الحاضر دوماً، بوصفه الحدّ الأقصى للصراع السیاسی، والاستعداد للقتل أو القِتال، إنّما یستندان إلى مفهوم العدوّ وحده. کما أنّ العدید من النجاحات والإخفاقات فی الساحه السیاسیّه تتوقّف على إداره العلاقات المعقّده والدینامیّه بین العداوه والصداقه. هذا الواقع یُبرز الصِّله القدیمه بین السیاسه والعداوه، ویکشف عن الوجه الخصمانیّ للسیاسه، بما یُظهر أهمیّه البحث فی موضوع العدوّ وعنصر العداء. إنّ المقاربه الأنطولوجیّه لمفهوم العدوّ، والبحث عن الأسس الوجودیّه المرتبطه به فی خطاب الوحی ضمن آیات القرآن الکریم، هی المنهجیّه التی تتبنّاها هذه الدراسه. إذ تتیح تلک الأسس الإجابه عن السؤال الرئیس الذی یتناوله هذا البحث: کیف وُصِف العدوّ وفُسِّر فی خطاب الوحی؟ وما العوامل التی تؤدّی إلى ظهور العداء واستمراره فی المجال السیاسی؟ إنّ الإجابه عن هذا السؤال تستلزم فهماً دقیقاً لآیات القرآن الکریم، والرجوع إلى التفاسیر التی تُمکّن من إدراک مقاصد النصّ الإلهی. وفی هذا السیاق، یعتمد البحث على تفسیرَی المیزان للعلّامه الطباطبائی و تسنیم لآیه الله الجوادی الآملی، لما یتمیّزان به من نظره شامله إلى القرآن، وتفسیر للآیات فی ضوء نظائرها ومقابلاتها. لقد أُشیر فی مواضع متعدّده من القرآن الکریم إلى مفهوم العدوّ وعنصر العداء إشارهً مباشره، کما أنّ کثیراً من المفاهیم والمصطلحات القرآنیّه - مثل الجهاد و القتال و الحرب و الفتح و النصر - ترتبط ارتباطاً وثیقاً بمفهوم العدوّ، ولا تکتسب معناها إلّا فی وجوده. وتُثبِت هذه الآیات أنّ وجود العدوّ وحضور عنصر العداء فی المجتمعات الإنسانیّه حقیقهٌ لا یمکن إنکارها. ویتجلّى هذا الأمر بوضوحٍ أکبر فی الآیات التی تتناول هبوط آدم(ع) إلى الأرض، إذ تُظهِر تلک الآیات أنّ استمرار حضور عنصر العداء هو السِّمه الأولى للحیاه الأرضیّه. تشیر نتائج البحث إلى أن الوجود هو میدان للتقابل بین الحق والباطل، وأن التضاد الوجودی بینهما یؤدی إلى نشوء العداوه بین أتباع الحق والباطل فی سیاق الحیاه الاجتماعیه للبشر. إن المواجهه الأنطولوجیه لمفهوم العدو فی هذا السیاق تُظهر أن نشوء العداوه یرتبط بعاملین رئیسیین: العامل الفاعلی والعامل البنیوی. من المنظور الفاعلی، فإن الطبیعه الوجودیه للإنسان، التی تتکوّن من العقل، والاختیار، والحریه، إلى جانب الغضب والشهوه، وما یحویه من قوى متضاده، تُهیّئ الأرضیه لظهور العداوه. ومن المنظور البنیوی، فإن الحیاه الاجتماعیه للبشر، بسبب ما یحیط بها من قیود ومحدودیات، تُعدّ مجالاً للتزاحم والتقابل، مما یؤدی إلى بروز العداوه فی المجتمعات الإنسانیه. کما أن الأحکام والحدود الإلهیه، بما لها من طبیعه حقیقیه وارتباط داخلی ببنیه نظام الخلق، تتفاعل مع أفکار الإنسان وسلوکیاته، ویُعدّ نشوء العداوه أحد ردود الفعل البنیویه الناتجه عن انتهاک تلک الحدود الإلهیه. إن إزاله العداوه تتطلب التوحد حول محور ترتکز علیه الفطره الوجودیه للإنسان. وهذا المحور یتجلّى ضمن البنیه الحاکمه للعالم والقوانین التی یقوم علیها الوجود، والتی شکّلتها الأحکام والحدود الإلهیه. وبناءً علیه، فإن نشوء العداوه فی المجتمعات البشریه یرتبط ارتباطاً مباشراً بعدم التزام الناس بالحق وأوامر الله، ولو أن جمیع الناس ثبتوا على اتباع الأحکام والحدود الإلهیه، لما کان للعداوه أن تظهر. وتبشّر الآیات القرآنیه التی تُعرّف الصالحین بأنهم ورثه الأرض بمستقبلٍ یسود فیه الالتزام بأوامر الله، ویصبح فیه حلم غیاب عنصر العداوه عن المجتمعات الإنسانیه قریب المنال.

یکی از جنبه های مطالعات تطبیقی قرآن و عهدین، پژوهش زبانشناسی تاریخی تطبیقی واژگان این متون است. ماده ی (ح ک م) در بیشتر شاخه های زبان سامی با ساختار و معنایی نزدیک به هم وجود دارد. یکی از مشتقات این ماده، واژه ی حکیم است که در عهدین و قرآن کاربرد متنوعی دارد. پژوهش حاضر با روش کتابخانه ای بر اساس زبان شناسی تاریخی تطبیقی به بررسی ریشه ی (ح ک م) در شاخه های زبان سامی با تحلیل ساختاری و معنایی و کاربردهای آن در عهدین و قرآن و یافتن وجوه افتراق و اشتراک پرداخته-است. همچنین معناشناسی واژه مذکور بر اساس روابط همنشینی در قرآن و عهدین نیز بخشی از پژوهش است. نتایج پژوهش نشان می دهد که گستره ی معنایی حکیم در فرایند زمان محدود گردیده است. مهمترین وجه اشتراک کاربرد حکیم در عهدین و قرآن توصیف خداوند به این صفت است با این تفاوت که در قرآن 92 بار و در عهدین هر کدام یکبار آمده است.

نشانه های مشترک تاریخمندی در متن قرآن و روایات مانند پاسخ به پرسش مخاطب یا بازتاب شرایط فرهنگی اجتماعی مخاطب؛ همچنین تفاوت هایی مانند تعارض اخبار که اختصاص به روایات دارد؛ مقایسه امکانی و مصداقی تاثیر شرایط تاریخی بر نزول آیات و صدور احادیث را ضروری می سازد. همچنان که مشاهده اختلافاتی که در آراء اندیشمندان اسلامی وجود دارد، ضرورت مقایسه این تاثیر را بر فهم قرآن و روایات مشخص می سازد. به این منظور، در پژوهش پیش رو نشانه-های تاریخمندی در قرآن و روایات به صورت تحلیلی مورد مقایسه قرار گرفت. نتایج مشخص ساخت با وجود اشتراکاتی که در این نشانه ها وجود دارد؛ شیوه بیانی خاص قرآن؛ تمایز قابل توجهی میان قرآن و روایات از جهت تاریخمندی متن ایجاد نموده است. تمایزی که با مفهوم ناظر به شرایط تاریخی بودن به جای متاثر از شرایط تاریخی یا تاریخمند بودن؛ تبیین روشن تری خواهد یافت. در نتیجه متن قرآن تنها ناظر به شرایط تاریخی است. در حالی که متن بسیاری از روایات، به دلیل ملاحظات تاریخی لحاظ شده توسط ائمه (ع) با شدت یا ضعف متاثر از شرایط تاریخی یا تاریخمند است. همچنین تاریخمندی فهم، در روایات در مقایسه با قرآن به دلیل عوارضی نظیر نقل به معنا بروز بیشتری داشته است.

در دوره های جنگ های نرم، عملیات روانی به عنوان ابزاری کلیدی برای تضعیف انسجام و روحیه جوامع عمل می کند؛ لذا، ساختارهای سازمانی مقاوم در برابر این تهدیدات ضروری است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی، به بررسی شیوه های سازماندهی پیامبر اسلام (ص) در مواجهه با عملیات روانی جنگ نرم می پردازد و الگوهای مدیریتی ایشان را در قالب نظریه های معاصر مدیریت و اصول قرآنی بازنمایی می کند. با تکیه بر گزاره های وحیانی و مطالعات علمی مدیریت، مفهوم سازماندهی از منظر تقسیم کار، هماهنگی و تخصیص مسئولیت ها تعریف می شود و سپس بر مبنای اصول دینی همچون نظم خلقت، تعاون، مشورت و عدالت مقایسه می گردد. در ادامه، رویکردهای پیامبر (ص) در مقابله با تهدیدات روانی تحلیل می شود: افشای توطئه های دشمن، مدیریت دقیق اطلاعات و شایعات، به کارگیری تاکتیک های فریب و سردرگمی، توزیع عادلانه مسئولیت ها بر پایه شایستگی، و تقویت معنویت و ارتباط روحانی. یافته ها حاکی از آن است که سازماندهی پیامبر (ص) ترکیبی از عدالت، شفافیت، مشارکت جمعی و ارتقاء معنوی بود که جامعه اسلامی را به طور مؤثر در برابر حملات روانی و اطلاعاتی مقاوم ساخت. این الگو، به ویژه در بحران های اطلاعاتی، جنگ رسانه ای و نیاز به تقویت انسجام داخلی جوامع معاصر، چارچوبی قابل تطبیق و کارآمد ارائه می دهد.

شناخت آموزه های قرآن از صدر اسلام تاکنون کانون توجه مسلمانان به ویژه اندیشمندان علوم قرآنی بوده و هست یکی از راه های پی بردن به این آموزه ها دقت در فنون بلاغی به کار رفته در آیات الهی است؛ از جمله این فنون «مجاز» است که با توجه به مفاد دلایل محکم باورمندان به آن، وجود آن در قرآن حتمی است و از آنجایی که وجود هریک از فنون بلاغی در قرآن حکمت خاصی دارد پرداختن به حکمت وجود مجاز در قرآن نیز اهمیت دارد و با توجه به جایگاه علمی علامه طباطبایی در جامعه تفسیری، پی بردن به این حکمت از دیدگاه ایشان به منظور فهم مدقانه آیات الهی ضروری است، از این رو این مقاله با بهره مندی از کتاب «المیزان فی تفسیر القرآن» و کتب تفسیری، لغوی و بلاغی و پردازش مطالب به روش توصیفی- تحلیلی به دنبال پاسخ گویی به این پرسش اصلی است که «تحلیل دیدگاه علامه طباطبایی در مورد حکمت مجاز در قرآن چیست؟»؛ یافته های پژوهش نشان داد که علامه معتقد است: حکمت وجود مجاز در قرآن شامل بیان امور نامحسوس با امور محسوس، تفهیم به عموم مردم، سخن گفتن به زبان عرف، رعایت ادب گفتاری و پند دادن به بشر است.

آیه 148 سوره بقره به جهت تعدد معانی واژگان، یکی از دشوارترین آیات قرآن است. تک تک واژگان این آیه مورد اختلاف مفسران قرار دارد، به نحوی که برای هر واژه چندین معنا بیان کرده اند.ندان تعدد احتمالات معنایی برای هر واژه، فهم و تفسیر آیه را بسیار مشکل ساخته و درک پیام آیه را دشوار کرده است، به گونه ای که با حساب احتمالات و ضرب معانی محتمل، یک کلمه در معانی احتمالی کلمات دیگر، با ده ها پیام مختلف روبه رو خواهیم شد. تفاسیر واژگان یاد شده و به تبع آن پیام های برآمده از آن، از جهاتی چند، محل تأمل و تردید است که برخی از مهمترین آنها خلط مفاهیم، ناسازگاری با سیاق و بی توجهی به کاربرد قرآنی است. دیدگاه مختار این پژوهش، تفسیر«ولِکُلٍّ »به تمام ادیان الهی و پیامبران، تفسیر «وِجْهَهٌ» به طریق و آیین، بازگرداندن مرجع ضمیر «هُوَ» به خداوند، تفسیر «مُوَلِّیها» به اسم فاعل و معنی کردن «فَاسْتَبِقُوا الْخَیْراتِ» به امر به سبقت گرفته در انجام خیرات است. این دیدگاه، کاستی های دیگر نظریات را ندارد و افزون بر این، همخوان با موضوع آیه و اصل پیوستگی آیات است. این پژوهش با روش مطالعه کتاب خانه ای و همراه با بررسی و سنجش نظریات مختلف در تفسیر آیه انجام شده است و هدف آن نقد و سنجش نظریات مختلف است.

ایده ایجاد دنیای اسلام یا همان تمدن بین المللی اسلامی، به عنوان پنجمین مرحله از فرآیند تحقّق اهداف اسلامی، جایگاه ویژ ه ای در اندیشه و بیانات حضرت آیت الله خامنه ای دارد. ایشان در بیانیه گام دوم انقلاب، تحقق این تمدن نوین را به عنوان آرمانی بزرگ و هدف نهایی انقلاب اسلامی معرفی کرده و آن را مقدمه ای برای «ایجاد تمدن نوین اسلامی و آمادگی برای ظهور» می داند. این نگاه، مبتنی بر امید به آینده و نقش فعال مسلمانان در ساختن تمدن نوین است؛ موضوعی که در آموزه های ادیان مختلف نیز جایگاهی بنیادین دارد. در راستای تبیین دیدگاه آیت الله خامنه ای به عنوان اندیشمند دینی در سه سطح فردی، اجتماعی و بین المللی، مقاله حاضر با روش توصیفی و تحلیلی و با بهره گیری از منابع کتابخانه ای، می کوشد به این سوال پاسخ دهد که گام های بینشی و رفتاری تمدن ساز عصر ظهور در سطح بین المللی از منظر آیت الله خامنه ای چه تحلیل قرآنی و حدیثی دارد؟ یافته های این پژوهش حاکی از آن است که مهم ترین گام های بین المللی تمدن ساز، دارای دو بُعد «سلوک بینشی» و «سلوک رفتاری» است. در بُعد بینشی، ایمان به خدا و باور به تحقق وعده های الهی و در بُعد رفتاری، عبودیت، قدرتمندی و تبرّی، از مهم ترین گام های بین المللی، از منظر آیت الله خامنه ای در این عرصه شمرده شده که هر دو بُعد مؤیدات قرآنی و حدیثی دارد.