مطالعات خلیج فارس

مطالعات خلیج فارس

مطالعات خلیج فارس سال سوم تابستان 1396 شماره 21 (پیاپی 9)

مقالات

۱.

بررسی جای نامهای مرتبط با خلیج فارس در دوره ایلام

نویسنده:
تعداد بازدید : ۷۹ تعداد دانلود : ۹۴
تاکنون پیرامون جای نامهای ایلامی، پژوهشهای مختلفی صورت گرفته است. یکی از مهمترین مناطق مرتبط با حکومت ایلام بخصوص در دوره های ایلام قدیم و میانه، خلیج فارس است که طبق کتیبه های میانرودانی این خلیج بنام دریای پایین شناخته شده است. جای نامهای ایلامی بسیاری طبق اسناد بجای مانده در ارتباط با خلیج فارس (دریای پایین) بوده اند که تاکنون کمتر به این جای نامها و نقش آنها در تجارت دریایی توجه شده است. لازم بذکر است با بررسی مهرهای ایلامی بخصوص در ادوار ایلام قدیم و میانه و جای نامهای یاد شده در کتیبه های میانرودانی، میتوان اقلیم پیرامون خلیج-فارس را یکی از مهمترین اقلیمهای استقراری دوره ایلام در نظر گرفت. از جمله مهمترین جای - نامهای ایلامی مرتبط با خلیج فارس میتوان به بشیمه، دیلمون، مگن، ملوها و لیان اشاره کرد. از سویی دیگر با مطالعه جایگاه خدایان ایلامی میتوان دریافت الهه کیریریش در حوزه خلیج فارس جایگاه ویژه یی داشته و با توجه به اهمیت زن در جوامع ایلامی بنظر میرسد این جایگاه در جای -نامهای خلیج فارس اهمیت بیشتری داشته است.
۲.

دریای پارس، مرز جنوبی ایران در دوره باستان

تعداد بازدید : ۹۱ تعداد دانلود : ۱۶۹
نوشتار حاضر به بررسی مرزهای طبیعی ایران با تاکید بر مرز جنوبی - دریای پارس میپردازد که در تاریخ ایران باستان یک عامل بازدارنده طبیعی در برابر هجوم نیروهای بیگانه به داخل فلات ایران بوده و همچنین برای توسعه بازرگانی نقش بسیار مهمی داشته است. برای اینکه دلایل توجه حکومتهای ایران باستان به دریای پارس را دریابیم، باید موقعیت جغرافیایی ایران را در نظر بگیریم که همچون پلی ارتباطی، مناطق وسیعی از شرق و غرب قدیم را به هم متصل میسازد. در آن زمان، برای آنکه مرزهای سیاسی قابل دفاع باشند لازم بود تا با مرزهای طبیعی منطبق شوند. برای حاکمان ایران دسترسی به مرز جنوبی ایران، جهت تثبیت راه های بازرگانی شرق و غرب و توسعه تجارت جهانی در رقابتهای سیاسی و اقتصادی علیه یونان و روم اهمیت بسزایی داشت. در واقع نظارت ایران به دریای پارس در راستای تسلط بر شاهراهه های تجارت آبی و حفظ موازنه قدرت در منطقه انجام میگرفت. سرانجام اینکه اهمیت ناحیه جنوب در اندیشه دینی ایرانیان بویژه در دوره ساسانی دلیل بر توجهی مضاعف به آن بعنوان جایگاه ایزدان بود.
۳.

فعالیتهای تجاری مکران در امتداد جاده ادویه

نویسنده:
تعداد بازدید : ۸۷ تعداد دانلود : ۲۶۷
عبور جاده های بزرگ از نواحی و آبادی ها، باعث تحولات و پیشرفتهای بسیار اقتصادی و فرهنگی و مذهبی میگردد. سواحل جنوبی ایران بدلیل داشتن چندین شاخص مهم جغرافیایی، همواره اهمیت بسیاری داشته است. در گذشته های دور، مسیر دو شاهراه بزرگ ابریشم و ادویه، در شرق و غرب دنیای شناخته شده آن روزگار بسیار تاثیرگذار بوده است. جاده بزرگ ادویه که از هندوستان شروع میشد عمدتا پس از گذشتن از جنوب ایران به جاده ابریشم در میانرودان می پیوست. بلوچستان یا همان مکران از حوضه های بزرگ تمدنی بشمار میرفت و در مسیر جاده ادویه قرار داشت. نوشتار حاضر بر آن است تا با ذکر اسناد و منابع تاریخی و جغرافیایی قدیم و جدید به بازگویی وضعیت اقتصادی مکران در سده های نخستین اسلامی بپردازد. در واقع پرسش اصلی این است: مکران در مسیر شاهراه بزرگ ادویه از چه مکان و جایگاهی برخوردار بوده است؟ قرار گرفتن شهرها در کنار جاده های بین المللی از شاخصهای عمده برخورداری از پیشرفتهای تمدنی بشمار میرود و در این راستا مکران نیز از چنین شاخصی برخوردار بوده است.
۴.

بررسی روابط تجاری و اقتصادی هلندیها در خلیج فارس در دوران صفویه و افشاریه

تعداد بازدید : ۱۱۰
خلیج فارس و نواحی پس کرانه یی آن، بخاطر موقعیت جغرافیایی خاصی که دارد، همواره مورد توجه قدرتهای استعماری بوده است. تشکیل دولت صفویه در ایران مصادف، با حضور پرتغالی ها و ناوگان نظامی و دریایی آنها در خلیج فارس و اقیانوس هند بود. شاهان صفوی به دلایل گوناگون، از جمله رقابت با عثمانی، در ابتدا توجه جدی به امور خلیج فارس نداشتند، اما با به قدرت رسیدن شاه عباس اول و اخراج پرتغالی ها از جزیره هرمز و انتقال مرکز تجاری و بازرگانی به بندرعباس، کمپانی هند شرقی انگلیس و سایر شرکتهای تجاری انگلیس و هلند نقش ویژه یی در تجارت دریایی خلیج فارس ایفا نمودند. هلندی ها در سالهای پایانی سلسله صفویه و در دوران افشاریه قدرت برتر تجاری منطقه بودند و برتری مشهودی نسبت به دیگر رقیبشان، یعنی انگلیس داشتند. نوشتار حاضر روابط تجاری و اقتصادی هلندی ها در خلیج فارس (دوره صفویه و افشاریه) را مورد بررسی قرار میدهد.
۵.

مفاخر و مشاهیر خلیج فارس

نویسنده:
تعداد بازدید : ۶۳ تعداد دانلود : ۵۰
در دشتهای پهناور جنوب و در کناره های سخاوتمند دریای پارس که خورشیدش با زمین، پیوندی تنگاتنگ دارد، رجال و سرشناسان متعددی در هر برهه از زمان، با حضور مستمر خویش در مکتبخانه ها، مدارس علوم دینی و مراکزی علمی که قدمت برخی از آنان به سده های پیش از اسلام و بعضا پس از اسلام میرسد، چه خوش درخشیده اند. وجود چهره های ماندگار علم، ادب، هنر، فرهنگ و فضیلت در کرانه های گرم خلیج فارس مانند: سدیدالسلطنه کبابی، اقتداری، خشنودی و نوربخش این واقعیت غیرقابل انکار را بوضوح اثبات میکند که اینجا تنها یک ساحل گسترده خاموش نیست که بدلیل موقعیت خاص جغرافیایی خود، فقط تنفسگاه اقتصادی و راه ارتباط با اقیانوس هند و قاره های دیگر باشد و صرفا باید بدان از دیدگاه نظامی، اقتصادی و سیاسی نظر افکند، بلکه تعداد زیادی از مشاهیر شهرها و آبادی های جنوب و مفاخر خلیج فارس در شمال و جنوب این آبراه بزرگ در طول تاریخ زیسته اند که برخی از آنها در تاریخ مکتوب و شفاهی شناخته شده اند و برخی دیگر گمنام مانده اند. در این مقاله به نام بعضی از آنها اشاره شده و توضیح مختصری در مورد زندگی و آثار آنان داده شده است. شرح برخی از آنها پرداخته شده است.
۶.

معرفی و بررسی نسخه خطی «احوالات جزیره بحرین»

تعداد بازدید : ۹۸ تعداد دانلود : ۱۴۲
نسخه خطی احوالات جزیره بحرین پیرامون مسائل خلیج فارس بویژه وضعیت بحرین در سالهای آغازین سلطنت ناصرالدین شاه در سال ۱۲۶۸ هجری قمری است که دربرگیرنده داده های تاریخی تازه یی میباشد. نویسنده رساله ناشناس ولی به مسائل خلیج فارس آگاه است. این نسخه منحصر بفرد متعلق به کتابخانه علی اصغر مهدوی بوده و در فحوای یک مجموعه کتابت شده است. نوشتار پیش رو در پی آن است تا با تصحیح اثر یاد شده، متن آن را زنده نگاه داشته و برای استفاده پژوهشگران، بویژه متخصصان دوره قاجاریه، آن را به اشتراک بگذارد.

آرشیو

آرشیو شماره ها:
۲۲