علم زبان

پژوهش حاضر در چارچوب دستور نقشگرای نظام مند و بر مبنای رده شناسی نقشگرای نظام مند و مشخصاً تعمیم های رده شناختی متیسن  انجام یافته است. این پژوهش کوشیده است با استناد به نمونه هایی برگرفته از اسناد مکتوب متعدد در زبان ترکی آذری از جمله کتاب های دستور و مجموعه داستان ها و نیز نمونه هایی ساختگی، به توصیف رفتارهای رده شناختی نظام  نوع وجه در دستور بند ترکی آذری با توجه به تعمیم های رده شناختی متیسن در خصوص آن نظام  بپردازد. برخی نتایج به دست آمده از پژوهش حاضر نشان می دهد که نظام نوع وجه زبان ترکی آذری (1) هر سه  وجه  خبری، پرسشی قطبی و امری را دارا است؛ (2) از پرسشی قطبیِ منفی برای بیان سوگیری مثبت گوینده استفاده می کند؛ (3) در رده زبانیِ زبان های برخوردار از مقوله پرسشی پرسشواژه ای جای می گیرد؛ (4) در پرسشی های پرسشواژه ای، تنها مشارک ها و افزوده های حاشیه ای را به عنوان  عناصر سؤال پذیر مورد پرسش قرار می دهد؛ (5) به رده زبانی زبان های پرسشواژه در جای اصلی تعلق دارد و (6) وجه امری را از سایر وجوه متمایز می سازد.

هدف از پژوهش حاضر بررسی عملکرد چند روش یادگیری ماشین در دسته بندی اشعار فارسی به دو گروه تلمیح دار و بدون تلمیح است. به این منظور، از روش های نظارت شده بیز ساده، ماشین بردار پشتیبان، درخت تصمیم، جنگل تصادفی، k نزدیک ترین همسایه، رگرسیون لجستیک و الگوریتم پرسپترون چندلایه استفاده شد. پس از جمع آوری داده های برچسب خورده در قالب دو فایل متنی، هرکدام از ابیات به بردار عددی تبدیل شدند. پس از ادغام داده ها و تقسیم آنها به دو دسته آموزش و آزمون، الگوریتم مدنظر بر روی داده های آموزشی پیاد ه سازی و بر روی داده های آزمون، آزمایش گردید تا دقت عملکرد الگوریتم سنجیده شود. خروجی هر الگوریتم، برچسب پیش بینی شده توسط ماشین برای ابیات موردنظر بود و برای ارزیابی الگوریتم ها از روش LOOCV استفاده شد. نتایج ارزیابی نشان داد که الگوریتم های بیز ساده 09/76%، رگرسیون لجستیک 09/76%، پرسپترون چند لایه 22/75% و ماشین بردار پشتیبان 35/74% نسبت به الگوریتم های دیگر عملکرد بهتری دارند. درمجموع و با توجه به سایر معیارها، از جمله معیار اف 1 و زمان اجرا، می توان گفت که بهترین عملکرد مربوط به الگوریتم بیز ساده بود.

پیوستگی یکی از ویژگی های ساخت گفتمان است که فقدان آن در گفتمان سالمندان مبتلابه زوال عقل نوع آلزایمر سبب درک نشدن گفتمان این بیماران می شود. پژوهش حاضر با هدف بررسی پیوستگی در گفتمان سالمندان کُردزبان مبتلابه زوال عقل نوع آلزایمر انجام گرفته است. ماهیت روش شناختی این پژوهشِ کمّی و علّی مقایسه ای بوده که در یکی از خانه های سالمندان کرمانشاه در سال 1398 انجام گرفته است. جامعه آماری شامل 20 نفر (10 نفر بیمار زوال عقل نوع آلزایمر و 10 نفر سالمند سالم) بود که بر اساس سن (63 تا 75 ساله)، جنسیت (زن و مرد)، بی سواد بودن و گویشور زبان کُردی بودن (گویش کلهری) همتا شده اند. آزمون تعیین سطح کارکرد حافظه برای تعیین میزان زوال عقل برگزار و افراد با نمرات میان 5/0 و 2 انتخاب شدند. سپس، آزمودنی ها به مدت 10 دقیقه به پرسش های مربوط به خانواده، زندگی و فعالیت های روزمره و نیز، چگونگی برگزاری مراسم عید نوروز پاسخ دادند. بررسی پیوستگی در پژوهش حاضر بر اساس دیدگاه لین و همکاران انجام گرفته و نتایج آماری با استفاده از نرم افزار SPSS نسخه 16 و آزمون تی مستقل به دست آمد. یافته ها حاکی از آن است که تفاوت معناداری در استفاده از پیوستگی فراگیر و پیوستگی موضعی در گفتمان دو گروه سالمندان کُردزبان مبتلابه زوال عقل نوع آلزایمر و سالمندان طبیعی وجود دارد. همچنین، نتایج نشان داد که میزان استفاده از هر دو نوع پیوستگی فراگیر و پیوستگی موضعی در گفتمان سالمندان کُردزبان مبتلابه زوال عقل نوع آلزایمر از فراوانی کمتری برخوردار است، اگرچه نبود پیوستگی فراگیر مشهودتر است.

در اغلب زبان های دنیا پدیده عدم تقارن بین مبدأ  و هدف حرکت در سطوح مختلف زبانی اعم از ساختواژی، نحوی، واژگانی و غیره به چشم می خورد. در این پژوهش، فرضیه عدم تقارن بین مبدأ و هدف حرکت در زبان فارسی، آلمانی و لهستانی به صورت تطبیقی مورد سنجش قرار گرفته و بدین منظور، از مجموعه ای ویدئوکلیپ استفاده شده است. لازم به توضیح است که زبان فارسی عمدتاً مسیر حرکت  را بیرون از ستاک فعل توسط قمرها بیان می کند که این موضوع درخصوصِ مبدأ و هدف حرکت صدق می کند. بنابراین، زبان فارسی از این حیث جزء زبان های قمرقالب رده بندی می شود. در این تحقیق، زبان فارسی را با دو زبان دیگر یعنی آلمانی و لهستانی که آن ها نیز این مقوله ها را بیرون از ستاک فعلی رمزگذاری می کنند، از حیث نحوه رمزگذاری مبدأ و هدف حرکت در مواردی متعدد مقایسه کرده ایم. نتایج این تحقیق نشان می دهد که در زبان فارسی فرضیه عدم تقارن بین مبدأ و هدف حرکت در سطوح واژگانی و تمایزات معنایی به اشکال مختلف مشاهده می شود. بنابراین، اگرچه هر سه زبان مورد بحث دارای الگوی واژگانی قمرقالب درخصوصِ رمزگذاری مسیر هستند، اما در مورد تقارن بین مبدأ و هدف حرکت، الزاماً به یک شیوه عمل نمی کنند و این موضوع بیانگر تفاوت های درون زبانی زبان های دنیا صرف نظر از گرایش رده شناختی کلی آن ها (قمرقالب، فعل قالب و غیره) است.

زبان اشاره ایرانی، زبان اشاره ی جامعه ی ناشنوای ایران است. این زبان دارای گونه های متفاوتی است. در بعضی استان ها این تفاوت گونه بیشتر و در بعضی دیگر کمتر است. گونه ی کرمانشاهی زبان اشاره ایرانی تا کنون مورد مطالعه قرار نگرفته است. مطالعه ی حاضر مستخرج از یک پروژه ی مستند سازی زبان اشاره ایرانی بود که با حمایت موسسه ی مستندسازی زبان های در معرض خطر انجام شد. تعداد ناشنوایان شرکت کننده در این مطالعه 54 نفر بود. در طول جلسات، از شرکت کنندگان خواسته میشد که حروف الفبای دستی را تولید کنند، کلماتی را هجی دستی کنند، داستان فیلم کوتاهی را برای یکدیگر بازگو کنند و گفتگوهای هدایت شده داشته باشند. نتایج این پژوهش نشان داد که به طور کلی گونه ی کرمانشاهی زبان اشاره ی ایرانی برای ناشنوایان مناطق دیگر ایران به راحتی قابل درک است و تفاوت این گونه به حدی نیست که مانع ارتباط متقابل شود. با این حال پس از این پژوهش به تفاوت-های جزئی میان گونه های رایج زبان اشاره ایرانی که تا کنون مطالعه شده اند و گونه رایج در کرمانشاه پی بُردیم.

التقای واکه ها یکی از پدیده های زبانی تحمل ناپذیر در عموم زبان های دنیاست که به هنگام فرایندهایی صرفی، چون وندافزایی و واژه بست افزایی، ایجاد می شود. هر زبان بسته به ابزارهایی که در اختیار دارد، فرایندهایی را برای رفع این پدیده به کار می گیرد. هدف از انجام پژوهش حاضر، مطالعه و یافتن دلیلی برای تنوع  راهکارهای رفع التقای واکه ها در واژه بست های کُردی کلهری بوده است که در چارچوب نظریه بهینگی و براساس پژوهش مک کارتی به انجام رسید. روش پژوهش شامل جمع آوری، آوانگاری و سپس، تقطیع تکواژی داده هایی است که از طریق مصاحبه با ۱۵ گویشور کُردی کلهری شهرستان گیلان غرب انجام شد. همچنین، پرسشنامه ای از بخش صرف و نحو توسط دو گویشور زن و مرد این گویش پاسخ   شد و مراحل یاد شده بر داده های مرتبط با پژوهش اعمال گردید. تحلیل صورت های متناوب واژه بست ها نشان داد که اولین راهکار در رفع التقای واکه ها درج غلت، دومین راهکار غلت سازی واکه و سومین راهکار نیز حذف واکه است. دلیل اصلی برای وجود این تنوع از راهکارها، نبود شرایط لازم برای رفع التقای واکه ها تنها با یک فرایند واحداست. نتیجه مهم این پژوهش آن است که هم نوایی و ترتیب نظام مندی میان فرایندهای یادشده برای رفع التقای واکه ها در واژه بست ها وجود دارد؛ به گونه ای که این گویش راهکار حذف را تا حد ممکن به تعویق می اندازد.

در این مقاله آرایش واژه ها در گونه عربیِ منطقه عربخانه در 90 کیلومتری جنوب بیرجند (خراسان جنوبی) از منظر رده شناسی آرایش واژه درایر مطالعه شده است. در این راستا، ویراست جدید کتاب رده شناسی زبان های ایرانیِ دبیرمقدم جهت بررسی رده شناختی الگو قرار گرفت. گونه عربیِ عربخانه، گویشی است آمیخته از عربی و فارسی که در همه سطوح (آوایی، واژگانی و دستوری) تأثیر زیادی از فارسیِ پیرامون پذیرفته است. در مورد مدت تعامل این زبان ها در منطقه مزبور اختلاف نظر وجود دارد. در پژوهش حاضر سؤالی که ذهن نویسندگان را به خود معطوف داشت این بود که گویش عربخانه در چه مؤلفه هایی از الگوهای رده شناختی عربیِ معیار دور شده و در کدام مؤلفه ها به الگوهای رده شناختی فارسی نزدیک شده است.  در این پژوهش با تعداد 10 گویشور بومی کم سواد (5 مرد و 5 زن) بالای 60 سال مصاحبه شد و سپس داده ها بر مبنای الگوی IPA واج نویسی و نهایتاً بر اساس مؤلفه های مورد نظر تحلیل شدند. در بررسی داده ها، رفتار رده شناختی گویش عربخانه نشان داد که در مؤلفه هایی از عربی معیار فاصله گرفته و در مؤلفه های دیگری به فارسی معیار نزدیک شده است. همچنین در مؤلفه هایی که عربی معیار دو نوع رفتار زبانی را پذیراست گویش عربی عربخانه گونه مشترک با فارسی معیار را پذیرفته و نسبت به کاربرد گونه دوم تمایلی نشان نداده است.

در پژوهش حاضر، نمونه هایی از ۸۵۷۹  واژه مرکب فعلی در زبان فارسی معاصر با توجه به فرایند انضمام مطالعه شدند تا نقش این فرایند در ساخت آنها روشن شود. تحلیل داده ها نشان داد که این مقوله زایا از انضمام سازه های موضوع، افزوده و گروه نحوی با هسته برگرفته فعلی تشکیل می شود. سازه غیرهسته ترکیب فعلی می تواند فاعل، مفعول صریح، مفعول غیرصریح، قید، صفت، ضمیر، مفعول به همراه فاعل و گروه های نحوی اسمی، صفتی و حرف اضافه ای باشد. نمودارهای درختی ترکیب های فعلی مؤید آن است که حرکت سازه ها برپایه انضمام نحوی در زبان فارسی از اصول محدودیت هسته، مقوله تهی و فرافکنی تخطی می کنند. علاوه بر این، ویژگی های غیر ارجاعی سازه غیر هسته ترکیب های فعلی، هسته پایانی بودن ترکیب های فعلی برخلاف گروه های نحوی، ترکیب های فعلی تیره، تغییر ظرفیت فعل در گذر از ژ ساخت به ر ساخت، اصل اقتصاد واژگانی، ایجاد کل معنایی و انضمام چندگانه نیز، استدلال هایی هستند مبنی بر اینکه رویکرد انضمام صرفی ساختِ ترکیب های فعلی را رقم می زند. این رویکرد بدون محدودیت های نحوی گشتاری و ازطریق کنار هم نهادن سازه ها به طور مستقیم ترکیب های فعلی را شکل می دهد. شواهد و استدلال های دیگری نظیر ارجاعی بودن سازه غیر هسته ترکیب فعلی، ترکیب های فعلی هسته آغازین، ترکیب های فعلی گروهی، ترکیب های فعلی گسترش پذیر و همپایگی مؤید نقش انضمام نحوی در ساخت ترکیب های فعلی هستند. به طورکلی، یافته ها بیانگر آن است که هیچ کدام از فرایندهای انضمام صرفی و نحوی به تنهایی ساخت ترکیب فعلی را رقم نمی زند، بلکه انضمام معنایی (یا شبه انضمام) رویکرد فعال در ساخت این مقوله زایا در زبان فارسی است.

در پژوهش حاضر، مجهول سازی افعال دومفعولی در زبان فارسی که دارای متمم های اجباری هستند با استفاده از رویکرد حرکت متقارن بررسی و تحلیل می شود. در مجهول سازی جمله های دارای این نوع از افعال، امکان حرکت هر یک از متمم های فعل به جایگاه فاعل در جمله مجهول وجود دارد، درحالیکه مطابق با اصل کوتاه ترین حرکت، تنها گروه نزدیک به هسته جستجوگر باید به جایگاه مشخصگر این هسته حرکت کند. نتایج این پژوهش نشان می دهند که در زبان فارسی مجهول سازی جمله های دارای این نوع از افعال، با حرکت مفعول مستقیم و مفعول غیرمستقیم به جایگاه مشخصگر هسته بیشینه زمان در جمله مجهول انجام می شود، اما حرکت سازه مفعول غیرمستقیم به این جایگاه باعث ایجاد جمله نشان دار معنایی می شود. سایر نتایج نشان می دهند که ترتیب خطی مفعول مستقیم و غیرمستقیم نسبت به یکدیگر در جمله معلوم، و نیز مشخصه های معنایی مفعول مستقیم، مانند حالت جانداری و نقش های معنایی مفعول غیرمستقیم، هیچ گونه تأثیری در جملات مجهول ساخته شده از افعال گذرای دومفعولی ندارند.

مجموعه ای از پژوهش ها در تقریباً نیم قرن اخیر نشان داده اند که علاوه بر نقش تعیین کننده نیمکره چپ در پردازش زبان، نیمکره راست نیز، در پردازش جنبه های مختلف زبانی و ارتباطی نقش دارد. «پروتکل ارزیابی مهارت های ارتباطی مونترال (ام.ای.سی.)» در سال 2004 به عنوان یک آزمون جامع با هدف ارزیابی چهار مهارت نوایی، واژگانی معنایی، گفتمانی و کاربردشناختی در بیماران آسیب دیده مغزی نیمکره راست طراحی و تدوین شد. در پژوهش حاضر، چهار خرده آزمون مرتبط با مهارت واژگانی معنایی نسخه فارسی پروتکل مونترال (پی.ام.ای.سی.)، یعنی روانی گفتار بدون محدودیت، روانی گفتار با معیار املایی (ب)، روانی گفتار با معیار معنایی (پوشاک) و قضاوت معنایی، معرفی شده است. در فرایند هنجارسازی این چهار خرده آزمون، عملکرد 150 فرد سالم فارسی زبان در دو گروه سنی 25 44 و 45 64 سال و دو گروه تحصیلی زیر 12 سال و 12 سال یا بالاتر آموزش رسمی ارزیابی شد. نتایج این پژوهش روایی و پایایی خرده آمون های پی.ام.ای.سی. را برای سنجش مهارت های واژگانی معنایی زبان فارسی تأیید کرده است. همچنین، هماهنگ با نتایج پژوهش پیشین درباره مهارت کاربردشناختی پی.ام.ای.سی.، نتایج نشان می دهند که متغیر میزان تحصیلات، در مقایسه با متغیر سن، به طور معنی داری بر عملکرد آزمودنی ها در بیشتر خرده آزمون ها اثرگذار بوده است.