درخت حوزه‌های تخصصی

ثبت نگاشته ها بر سفال علاوه بر تزیین، انتقال دهنده پیام و گزارشگر فرهنگ زمان تولید خود است. احادیث نیز ازجمله این نگاشته ها هستند. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی سعی دارد به بررسی کتیبه ها با مضامین احادیث و روایات منسوب به ائمه اطهار (ع) بر سفالینه های نیشابور بپردازد. مضامین این کتیبه ها یا عیناً خود الفاظ حدیث معصومان بوده و یا اینکه برگرفته از معارف حدیثی معصوم هستند. وجود چنین مضامینی  بر سفالینه ها بیانگر تأثیرگذاری احادیث معصومان و عالمان شیعی در قرن ۳ و ۴ در منطقه نیشابور است.

شهرهای تاریخی به عنوان بازتابی از تعامل نیروهای طبیعی و انسانی در دوره های گوناگون، همواره بستری برای مطالعه ساختارهای کالبدی و تحولات فضایی به شمار می آیند. با این نگاه، شهر تاریخی نراق با توجه به موقعیت جغرافیایی خاص در مسیر راه های ارتباطی کاشان به غرب ایران و برخورداری از منابع طبیعی و عناصر کالبدی ، تاکنون مورد بررسی قرار نگرفته است . موضوع اصلی این پژوهش، بررسی و تحلیل نقش عوامل جغرافیایی طبیعی و انسانی در شکل گیری ساختار فضایی و تحولات کالبدی شهر نراق در بستر تاریخ است که تاکنون به صورت جامع و نظام مند بدان پرداخته نشده است. ضرورت پژوهش از آن روست که شناخت این عوامل، نه تنها در فهم روند توسعه شهر مؤثر بوده، بلکه در تدوین سیاست های حفاظتی و برنامه ریزی معاصر نیز کاربردهای اساسی خواهد داشت. این پژوهش با رویکرد توصیفی -تاریخی و برمبنای روش گردآوری داده های اسنادی و میدانی صورت گرفته است. در مرحله نخست، منابع مکتوب تاریخی شامل: متون جغرافیایی، سفرنامه ها، وقف نامه ها و اسناد محلی تحلیل شده و سپس داده های حاصل از پیمایش میدانی و مشاهده ساختار کالبدی شهر با اطلاعات متون تطبیق یافته است. نتایج پژوهش نشان می دهد که استقرار نراق در مسیر شاهراه های ارتباطی و بهره مندی از منابع آبی، به همراه شرایط توپوگرافی خاص منطقه، در دوره های تاریخی صفویه و قاجار نقش محوری در رونق اقتصادی و شکل گیری الگوی فضایی خطی شهر ایفا کرده است؛ هم چنین، انقطاع این مسیر ارتباطی و تغییرات اقتصادی در دوره معاصر منجر به اُفت کارکردهای شهری و گسست فضایی میان هسته تاریخی و توسعه های جدید شهری شده است. پژوهش بر لزوم تدوین راهبردهای حفاظتی و بازآفرینی فضایی مبتنی بر احیای ارتباط میان عناصر تاریخی و ساختار معاصر شهر تأکید می کند.

شهر میبد یکی از شهرهایی است که تا حدودی اصالت بافت تاریخی خود را حفظ کرده است. ویژگی های شاخص این بافت شامل استخوان بندی منظم، پیوستگی فضایی در عین گسستگی بافت ها و ارتباط میان عناصر کلیدی مانند بازار، کاروانسرا، مسجد جامع و ارگ حکومتی است. تعیین محدوده ی عرصه و حریم این شهر، ابزاری حیاتی برای مدیریت حفاظت از بافت تاریخی و پیشگیری از تأثیرات مخرب عوامل انسانی و طبیعی به شمار می آید و می تواند به تقویت مدیریت یکپارچه آن کمک کند. این مطالعه با روش تحقیق کیفی و ترکیبی از مطالعات کتابخانه ای و میدانی، با هدف ارائه پیشنهادهایی برای تعیین عرصه و حریم، اهمیت آن را به عنوان ابزار مدیریت مؤثر بافت تاریخی بررسی می کند. کارکرد اصلی تعیین محدوده، صیانت از ارزش های برجسته بافت تاریخی است. هرچند مفهوم حریم در ایران به طور گسترده به کار گرفته شده، اما اغلب توجهی به سودمندی آن برای جامعه محلی نشده است؛ این بی توجهی می تواند به نارضایتی ساکنان و ناکامی اهداف حفاظت منجر شود. با توجه به گسترش بافت تاریخی میبد و تهدیدات ناشی از توسعه شهری و تغییرات کاربری، این پژوهش سه سناریوی پیشنهادی برای تعیین محدوده عرصه و حریم ارائه می دهد تا فرآیند تصمیم گیری و برنامه ریزی حفاظت بافت تاریخی تسهیل شود و تمامی اجزای ارزشمند شهری در قالب یک سیستم یکپارچه مورد توجه قرار گیرند.

گستردگی مرزها و موقعیت ویژه جغرافیایی ایران عهد ساسانی موجب عبور راه های تجاری و ارتباطی تمدن های شرق و غرب از سرزمین ساسانیان یا کناره های آن شده بود. این موقعیت جغرافیایی نقش مهمی در پیش برد سیاست توسعه طلبانه و انحصارگرایی اقتصادی ساسانیان و تعاملات تجاری، فرهنگی و سیاسی با حکومت های منطقه ای و فرامنطقه ای داشته است. در این میان، بررسی روابط سیاسی-فرهنگی ساسانیان و یمن باستان به سبب برخورداری هر دو سرزمین از موقعیت دریایی و راه های تجاری مرتبط با آن حائز اهمیتی ویژه است؛ از این رو، هدف این پژوهش، بررسی ماهیت و عمق روابط سیاسی و فرهنگی ساسانیان و یمن، شناسایی عوامل مؤثر بر شکل گیری و تحول این روابط و ارزیابی تأثیر متقابل این روابط بر تحولات تاریخی دو سرزمین است. هم چنین، نقش باستان شناسی در روشن سازی ابعاد مختلف این روابط مورد توجه قرار خواهد گرفت. با بررسی شواهد تاریخی و باستان شناسی، این پژوهش به دنبال پاسخ به این پرسش است که، چه عواملی باعث شکل گیری و تداوم روابط سیاسی و فرهنگی بین ساسانیان و یمن در قرون چهارم تا هفتم میلادی شده است؟ یافته های پژوهش نشان می دهد که تسلط بر مسیرهای تجارت دریایی نقش محوری در ارتباطات میان ایران و یمن در دوره ساسانیان داشته است. هم چنین، نتایج بررسی ویژگی های هنری نقش برجسته شوالیه (از ظفّار)، نقش برجسته یک زن (از ظفار)، بخشی از یک شلوار پارچه ای منقوش به صحنه کارزار ساسانیان با حبشیان (از آنتینوئه) و چهار وجه یک سرستون حجاری شده (از قلعه حسن العور یمن) به دست آمده از کاوش های باستان شناسی در یمن حاکی از وجوه اشتراک با هنر ساسانی و مؤید نفوذ فرهنگی-هنری ساسانیان در سرزمین یمن است.

هدف : بررسی جایگاه و ظرفیت نقشه های نظامی در مطالعات شهری و آشکارسازی جزئیاتی که در نقشه های عادی کمتر به آن ها پرداخته شده است. روش شناسی : پژوهش حاضر با روش تحقیق تاریخی و رویکرد توصیفی، به مطالعه تطبیقی سه نقشه از شهر تهران (نقشه دایره جغرافیایی ارتش ایران 1327ش، نقشه مشترک ارتش ایران و ارتش آمریکا 1327ش، و نقشه دفتر جنگ بریتانیا ۱۳۳۱) می پردازد. این سه نقشه با جست وجوی کلیدواژه های مرتبط با «نقشه نظامی»، در مراکز اسناد داخلی و خارجی شناسایی شدند؛ سپس براساس معیارهایی چون مقیاس، هم زمانیِ تاریخی، تنوع منشأ نظامی، دقت ترسیم، و محتوای کالبدی، انتخاب شدند و در سه محدوده شهریِ دانشگاه تهران، باغ ملی، و ورزشگاه امجدیه به صورت تطبیقی تحلیل شدند. یافته ها : هر نقشه براساس هدف و نهاد تهیه کننده، داده های منحصربه فردی را ارائه می دهد. نقشه ارتش ایران (1327ش) غنی ترین اطلاعات نام گذاری معابر را دارد؛ نقشه مشترک ارتش ایران و ارتش آمریکا (1327ش) سندی از همکاری های فنی-نظامی است؛ و نقشه بریتانیا (1331ش) کامل ترین نمایش از ساختار توده-فضا و جزئیات زیرساختی مانند شبکه قنات ها را به تصویر می کشد. نتیجه گیری : نقشه های نظامی، با ثبت دقیق لایه های کالبدی و زیرساختی، منبعی ارزشمند برای بازخوانی تحولات شهری اند و تلفیق آن ها با دیگر اسناد تاریخی، درکی جامع تر از روند توسعه تهران فراهم می کند.

هدف : واکاوی نقش موقوفات تجار ساریِ دوره قاجار در تأمین مالی امور مذهبی و اجتماعی (برپایه اسناد وقفی). پرسش اصلی پژوهش: تجار ساری چگونه ازطریق نهاد وقف در پشتیبانی و مدیریت امور مذهبی و اجتماعی مشارکت کرده اند و انگیزه ها و کارکردهای اجتماعی-اقتصادی این اقدامات چه بوده است؟ روش/ رویکرد پژوهش : پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی-تحلیلی و برپایه وقف نامه های تجار ساری در دوره قاجار انجام شده است. داده های مربوط به املاک و نیات واقفان از متن اسناد استخراج شده و با روش تحلیل محتوای کیفی بررسی شده است. یافته ها و نتیجه گیری : واکاوی اسناد دوره قاجار نشان می دهد که تجار ساری با وقف مجموعه متنوعی از موقوفات -از دکان، باغ، قریه، و کاروان سرا تا حمام، آسیاب، و خانه- تأمین مالی گستره ای از نیازهای مذهبی و اجتماعی را برعهده گرفته اند. مصارف کلی این موقوفات شامل برگزاری آیین هایی چون تعزیت داری امام حسین (ع)؛ تعزیت داری سایر ائمه؛ حمایت از زائران عتبات؛ اعانه به فقرا و ابن السبیل؛ کمک به طلاب، و تهیه کتاب های علوم دینی؛ مرمت بناهای مذهبی؛ و مرمت بناهای عام المنفعه بوده است. بدین ترتیب، وقف برای تجار ساری در دوره قاجار نه صرفاً عملی عبادی، بلکه ابزاری برای پیوند با جامعه و حمایت از امور مذهبی و اجتماعی محسوب می شده است.

هدف: بررسی نظام مندِ آسیب های ساختاری و محتوایی پایان نامه های دانشگاهی حوزه تاریخ شفاهی در بازه زمانی پس از انقلاب اسلامی تاکنون، هدف پژوهش حاضر را تشکیل می دهد. متعاقباً، توجه بر شناسایی چالش های موضوعی، روش شناختی، پراکندگی زمانی، مقطع، گرایش و کانون های تولید و تبیین تأثیر آن ها بر کیفیت و اعتبار پژوهش های دانشگاهی مبنی بر تاریخ شفاهی متمرکز است. روش: این پژوهش با رویکرد آسیب شناسی و به روش توصیفی-تحلیلی، با مراجعه به پایگاه های معتبر نمایه ساز پایان نامه ها و با استفاده از رویکرد کمی-کیفی داده ها انجام یافته است. یافته ها: نتایج نشان دهنده چالش های متعددی هستند. از لحاظ موضوعی، تمرکز نامتوازن بر مناطق مرزی و سلطه گفتمان انقلابی-دفاعی به حاشیه رانی ابعاد اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی انجامیده و از نظر روش شناختی، ضعف بنیادین در به کارگیری چارچوب های نظری و غلبه الگوی توصیفی وجود دارد. فقدان نوآوری موضوعی و کلی گویی در انتخاب عنوان ها و غیبت مشهود حوزه های بینارشته ای از دیگر آسیب هاست. بررسی ساختاری، نشانگر شکاف عمیق مقاطع تحصیلی (با غلبه کمی کارشناسی ارشد) و متعاقباً عدم پیوستار پژوهشی میان مقطعی، منجر به سطحی نگری نسبی روشی و نظری شده است. از منظر سالشماری، پایان نامه ها پس از رکود اولیه به رشد افراطی و درنهایت ثبات مبنی بر اشباع دست یافته اند. این رویکرد منجر به کمی گرایانه تولید انبوهی از پژوهش های فاقد توانایی برای توسعه علم تاریخ شده است. تمرکز نامتوازنِ پراکندگی جغرافیایی کانون های تولید پایان نامه ها و متعاقباً ایجاد خلأهای جدی در ثبت تجارب زیسته مردمان مناطق مختلف، از دیگر یافته های پژوهش حاضر است. نتیجه گیری: درنهایت دریافت می شود که تاریخ شفاهی در فضای دانشگاهی ایران هنوز نتوانسته از تمامی ظرفیت هایش در تولید دانش اصیل و متوازن استفاده نماید و نیازمند بازنگری جدی در سیاست گذاری های پژوهشی، آموزش روش مند و توسعه زیرساخت های نظری و اجرایی است.

ازجمله مهم‌ترین اسناد و منابع تاریخی و باستانی در ایران، قباله‌ها و نسخه‌های خطی دست‌نویس محله‌محور می‌باشند که با بررسی و مطالعه آن‌ها اطلاعات مهمی به‌عنوان منابع تاریخی به‌دست می‌آید. این اطلاعات درخصوص عناصر جغرافیایی، اقتصادی، اجتماعی، میراث‌فرهنگی و قوانین عرفی و آداب و رسوم سنتی می‌باشند که با ذکر جزئیات بیان شده‌اند و ما امروزه می‌توان از آن‌ها به‌عنوان منابع دست اول و ارزشمند بهره برد؛ بر همین‌اساس، استان اصفهان را می‌توان ازلحاظ غنای تاریخی و پیشینه نگارش قباله‌ها در تاریخ سنتی و محله‌محور ایران جزو مناطق بسیار پربار و غنی دسته‌بندی نمود. از آنجایی‌که قباله‌های خطی به‌خصوص قباله‌های مرتبط با محله گورت واقع‌در شرق اصفهان (جی شرقی) تاکنون ازنظر تاریخی و باستان‌شناسی و نسخه‌شناسی موردمطالعه و استفاده قرار نگرفته، لذا هدف پژوهش حاضر نشان‌دادن شیوه نگارش و طرح و بیان مفاد ارزشمند تاریخی و معرفی آن‌ها با نام‌های اصیل و سنتی آن‌ها و نشان‌دادن اهمیت قباله‌های خطی مذکور در این پهنه فرهنگی به‌عنوان یکی از منابع مهم و دقیق تاریخی و باستانی و هم‌چنین نشان‌دادن ویژگی‌های هنری به‌کار رفته در ترسیم و تزئین آن‌ها به‌عنوان بخشی از تاریخ هنر این سرزمین است. مهم‌ترین پرسش پژوهش این است که چه تمهیداتی در نگارش و تنظیم این قباله‌ها به‌عنوان سند محکم و مکتوب قابل‌قبول و مورد اقبال عوام و خواص اندیشیده شده تا مالکیت افراد، محترم شمرده شده و مفاد آن قانونمند و مطالب آن‌ها مستند باشد. به‌منظور دست‌یابی به اهداف یاد شده، چهار قباله از قباله‌های خطی و قدیمی محله گورت واقع‌در شرق اصفهان به‌عنوان منابع محلی تاریخی و باستانی موردمطالعه و بررسی تحلیلی قرار گرفته‌اند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که این اسناد مورد مطالعه، دارای قدمت تاریخی از دوران صفوی تا پهلوی اول هستند. این چهار قطعه قباله خطی با موضوعات متفاوت شامل: 1) کبوتر خانه، 2) آسیاب آبی، 3) کاروانسرا، 4) قنات هستند که برروی انواع کاغذ‌های دست‌ساز و با استفاده از جوهر سنتی ضد آب مورد کتابت قرار گرفته‌اند و با توجه به موضوع پژوهش، موردمطالعه و بررسی قرار گرفته‌اند.

معماری کاروانسراها همانند دیگر معماری بناهای سنتی ایرانی با سپری شدن زمان، تحول معماری، تحول دانش معماری و ساختمان سازی و به روز شدن شیوه ها و تکنیک های رایج متحول شد. توانمندی و مهارت معماران و نیاز کاروانسراها از عوامل اصلی تحول در معماری کاروانسراهای ایرانی بودند. هدف این پژوهش گونه شناسی و معرفی الگوهای معماری عناصر اصلی کاروانسراها است. پرسش اصلی این نوشتار آن است که شناخت و دسته بندی عناصر و اجزای معماری کاروانسراها چگونه سبب شناسایی الگوها و گونه های معماری می شود؟ روش تحقیق این پژوهش به صورت توسعه ای و کاربردی و روش دستیابی به اطلاعات به صورت استقرایی و با رویکرد تفسیری، تاریخی و مقایسه ای است. روش گردآوری اطلاعات هم بر پایه مطالعات کتابخانه ای و برداشت های میدانی است. در این پژوهش عناصر اصلی معماری نظیر ورودی، هشتی، ایوان، حیاط، اتاق، شترخان و برج ارزیابی و گونه شناسی شده اند. گونه شناسی عناصر معماری در این پژوهش بر اساس ریخت شناسی عناصر معماری است. در پژوهش حاضر در بازخوانی ریخت شناسی عناصر مولفه های نظیر هندسه و تناسبات، شکل و فرم کلی، ترکیب فضایی در نقشه معماری مطالعه و ارزیابی شده است. همچنین این پژوهش مشخص ساخت که عناصر معماری کاروانسراها تابع سنت ها و روش های ساخت رایج زمان خود و زمان پیش از خود و نیز یک الگو و چارچوب واحد و مشترک در بین کاروانسراها بوده که توسط معماران توانمند آن روزگار و سازمانی اداره کننده و هماهنگ کننده امور کاروانسراها تبیین و طراحی می شده است.

در طول دوره های تاریخی تغییرات اجتماعی، سیاسی و مذهبی به بهترین نحو در هنر و معماری آن دوره تجلی یافته است. این مسئله به وضوح در هنر دوره ایلخانی قابل پیگیری است. بعد از سقوط حکومت عباسی و آزادی اندیشه و مذهب، فرقه های عرفان، تصوف و تشیع نیروی تازه ای گرفتند. اصول و آموزه های جهان بینی جدید به خوبی در هنر و معماری این دوره نمود یافته است. هدف از این پژوهش بازشناسی اندیشه های عرفانی-شیعی در تزیینات کتیبه ای محراب های شاخص این دوره به عنوان مقدس ترین عناصر بناهای مذهبی است. تاکنون اکثر مطالعات در مورد محراب های گچی ایلخانی از منظر درونی و پیرامون زیبایی شناسی عناصر تزئینی و دسته بندی آنها بوده و کمتر از منظر بیرونی و به علت های پدیداری و ریشه ای این مضامین بر محرا ب ها پرداخته شده است. ازاین رو، این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و تفسیری و گردآوری اطلاعات به شیوه مطالعات اسنادی و کتابخانه ای و میدانی-پیمایشی به دنبال نشان دادن نمود اندیشه های عرفانی-شیعی در محراب های دوره ایلخانی است. نتایج تحقیق نشان می دهد اندیشه های جدید این دوره در محراب ها که اوج جلوه گاه رمزی هنر معماران است ظهور و تبلور یافته است. کتیبه هایی با مضامین «توحید»، «ذکر و تسبیح خداوند»، «خداشناسی و انسان شناسی»، «تقرب» و امتزاج با عناوین و اسامی مبارکه «حضرت محمد (ص)» و «حضرت علی (ع)» و آیاتی که در شأن و منزلت «اهل بیت (ع)» است و اجرایشان درزمینه لاجوردی و فیرزوه ای و سبز که هم در عرفان و هم در تشیّع دارای جایگاه ویژه ای است و ترکیب با نقوش پرپیچ و خم و بی انتهای اسلیمی نشانگر تجلی اندیشه های عرفانی-شیعی در کتیبه های محراب ها پس از شکل گیری جهان بینی جدید عرفانی-شیعی در این دوره است. درواقع تزیینات کتیبه ای محراب های گچی ایلخانی پیش زمینه ای برای ظهور آرایه های پرحجم و سرتاسر معنویت محراب های کاشی کاری تیموری و صفوی است که اوج تفکر شیعی عرفانی است.

شهر صحنه، واقع در ۵۴ کیلومتری شمال-شرق کرمانشاه، در گذرگاه زاگرس مرکزی قرار دارد. این موقعیت جغرافیایی، آن را به چهارراهی حیاتی تبدیل کرده که پیونددهنده فلات مرکزی ایران به بین النهرین و دشت های داخلی کرمانشاه به سمت همدان است. بررسی های باستان شناسی سال 1382 در شهرستان صحنه که براساس روش بررسی مکان نگاری انجام شده است، محوطه های مهم و کلیدی کشف گردید. در این روش بررسی، تمام مکان های باستانی از نظر موقعیت و دوره هایی که مشمول آن ها است، مدنظر است. این روش نیازهای اطلاعاتی را که برای تفسیر تاریخی زیستگاه لازم است، برآورده می سازد. درنتیجه این پژوهش های میدانی، برای نخستین بار، دو محوطه باستانی حاوی مواد فرهنگی مربوط به دوره ایلام میانه در این منطقه شناسایی شد. این کشف، قلمرو فرهنگی دوره ایلام میانه در زاگرس را به سمت شرق و شمال شرق به طور قابل توجهی گسترش می دهد و نشان می دهد که نفوذ این تمدن فراتر از کانون های شناخته شده آن در استان های جنوب غربی ایران (مانند: خوزستان، کهگیلویه وبویراحمد، فارس و بوشهر) تا استان کرمانشاه امتداد داشته است. با توجه به اهمیت این یافته ها، بررسی های بیشتری در سال های 1403 و 1404ه .ش. برای شناسایی محوطه های ایلام میانه در شهر صحنه انجام شد. در پی این تحقیقات، دو محوطه دیگر با مواد فرهنگی ایلام میانه شناسایی شد. این یافته ها نه تنها وجود یک کریدور فعال فرهنگی-تجاری در این منطقه را تأیید می کند، بلکه بر لزوم بازنگری در نقشه های فرهنگی- جغرافیایی و تحولات تاریخی دوره ایلام میانه در زاگرس مرکزی تأکید دارد. ادامه مطالعات و کاوش های هدفمند در این محوطه ها می تواند نقش این منطقه در شبکه تعاملات فرهنگی بین فلات ایران و بین النهرین را روشن ساخته و انتظار می رود منجر به بازاندیشی اساسی در دیدگاه های کنونی نسبت به تاریخ این دوران شود.

مطالعه انطباق پذیری اقلیمی معماری حال و گذشته با بهره مندی از علوم باستان شناسی، معماری، جغرافیا، اقلیم شناسی کاربردی و دیرین اقلیم شناسی امکان پذیر است. انجام چنین مطالعاتی در ارتباط با مجموعه تخت جمشید در دشت مرودشت متعلق به دوره هخامنشی، اطلاعات نوینی به گستره دانسته هایمان از معماری دوره مذکور می افزاید. پژوهش حاضر به دنبال ارزیابی سه پرسش اصلی است؛ 1) مؤلفه های کالبدی معماری مجموعه تخت جمشید به منظور انطباق پذیری آن با شرایط اقلیمی چه بوده است؟ 2) میزان اثربخشی این مؤلفه ها در راستای موضوع مذکور در چه حد بوده است؟ و 3) تمهیدات گرمایشی یا سرمایشی غیرکالبدی مجموعه چه بوده است؟ اطلاعات لازم به روش های کتابخانه ای و میدانی و تحلیل های چهار نرم افزار اتوکد، کلایمت کنسالتنت، اکوتکت و دیزاین بیلدر در حوزه انرژی و معماری گردآوری و به روش توصیفی-تحلیلی پردازش شده است. مؤلفه های کالبدی معماری مجموعه شامل جهت گیری آن به سمت جنوب با کشیدگی شمال غربی-جنوب شرقی، تراکم و ارتفاع زیاد بناها و ایجاد معابر با عرض کم، استفاده از خشت در ساخت دیوارها و ایجاد پوشش مسطح تیر چوبی، تعبیه درگاه ها و پنجره های جانبی در دیوارهای جنوبی در اغلب بناها، ساخت ایوان ستون دار در ورودی اغلب بناها است. این مؤلفه ها در استفاده از حرارت تابشی خورشید جهت گرمایش ساکنان در برخی ساعات در محدوده زمانی اواسط مهر تا اواسط فروردین مؤثر است. اما به کارگیری این راهکارها از اواسط آبان تا اواسط اسفند (درمجموع 1632 ساعت) کافی نیست و به تولید گرما نیاز بوده است. به احتمال، ساکنان جهت دست یابی به آسایش حرارتی، در برگزاری گردهمایی ها مدیریت زمانی داشته و از تمهیدات گرمایشی غیرکالبدی مشابه منقل های آتش قابل حمل مکشوف از کاخ های امپراتوری آشور استفاده می کرده اند؛ درنهایت، انطباق پذیری اقلیمی مجموعه با دشت مرودشت و اتخاذ تمهیدات گرمایشی و سرمایشی مناسب در آن باعث تأمین آسایش حرارتی ساکنان می شده است.

محوطه های سرباره ای موردمطالعه در شهرستان خاتم، استان یزد واقع شده اند. در بررسی های باستان شناسی شهرستان خاتم در سال ۱۴۰۰ه .ش.، 12 محوطه ذوب فلز ازطریق فراوانی سرباره های فلزی شناسایی شدند و هر یک از محوطه ها نمونه برداری شدند. روش پژوهش شامل مطالعات تاریخی، بررسی های میدانی باستان شناس، و تحلیل های آزمایشگاهی (پتروگرافی و آنالیز شیمیایی به روش XRF) بوده است. نتایج پتروگرافی نشان داد که ۱۱ محوطه به ذوب فلز آهن و تنها یک محوطه (معدن سید نظری) به ذوب فلز مس اختصاص دارد. در سرباره های آهنی، کانی های وستیت، مارکاسیت، هماتیت و مگنتیت شناسایی شدند که وستیت و مارکاسیت به عنوان محصولات فرآیند کوره ذوب و هماتیت و مگنتیت به عنوان کانی های اولیه حضور دارند. در سرباره مسی، وزیکول های کوچک حاوی کانی های مس (کوولیت، دیجنیت و مس فلزی) همراه با بخش شیشه ای جریانی سبز رنگ مشاهده شد که نشان دهنده حرارت بالای کوره ذوب (حدود ۱۰۰۰ درجه سانتی گراد) است. آنالیز شیمیایی XRF نشان داد که مقدار Fe₂O₃ در سرباره های آهنی بین ۲3/۲0 تا 25/74% و SiO₂ بین 22/0 تا 12/6% متغیر است. میزان CaO بین 59/3 تا 41/28% می باشد. کمبود سیلیس و کربنات در برخی سرباره ها نشان دهنده غلظت بالای آهن و کیفیت پایین تر آهن اسفنجی تولیدشده است. نتایج حاکی از آن است که فلزگران منطقه عمدتاً به تولید آهن از طریق فرآیند احیای مستقیم پرداخته اند. هم چنین، با توجه به وجود معادن سنگ آهن در فواصل ۸ تا ۱۵ کیلومتری محوطه ها، احتمالاً مواد خام از این معادن تأمین شده است. محوطه ها براساس سفال های یافت شده به دوره های تاریخی و اسلامی منسوب شده اند.