درخت حوزه‌های تخصصی

اراده قدرت مهم ترین مفهوم فلسفی برای تبیین اسباب و فرایند جابه جایی قدرت و از محرک های اصلی کسب و حفظ آن است، اما برای دستیابی و حفظ قدرت کافی نیست. بنابراین، این پژوهش به روش توصیفی- تحلیلی- استنتاجی، درصدد پاسخ گویی به این پرسش است که مکانیسم اصلی جابه جایی قدرت چیست و جابه جایی قدرت در تاریخ ایران از چه الگویی پیروی کرده است؟ یافته های این پژوهش نشان می دهد که هرچند اراده قدرت از بایسته های کسب و حفظ قدرت است، اما روح قدرت که بدیلی فربه تر است و اراده قدرت را نیز در برمی گیرد، زمینه را برای دستیابی به قدرت و حفظ و گسترش آن فراهم می کند و هرگاه دچار زوال شود، قدرت حاکم جای خود را به صاحبان جدید روح قدرت می دهد. در نتیجه، هیچ قوم، ملت یا منطقه ای بیش از یک بار، در مقام قدرت برتر ظاهر نشده است و قدرت نه تنها بین اقوام و ملل، بلکه بین اقشار و طبقات نیز جابه جا شده است.

واقعه عاشورا در نیمه دوم قرن اول هجری به ارائه گفتمان دینی و ایدئولوژی انجامید که در آن، ضمن تقبیح حاکم ستمگر، وظایف و ویژگی های امام را در مقام پیشوای مردم مطرح کرد. این گفتمان با آگاهی بخشی و روشنگری به مردم، بر مشارکت و مسئولیت پذیری آنان در مقابل دستگاه حاکمیت تأکید می کرد. چنین گفتمانی در اساس با گفتمان حاکمیت که در تلاش بود با استفاده از نظریه خلافت الهی و اهتمام به سنّت های عربی به هر طریق مخالفان را با خود همراه کند، در تقابل بود. ناهمسویی این گفتمان ها، بستر لازم را برای تقابل گفتمانی امام حسین(ع) و یزید در متن نامه های آنان فراهم آورد. مقاله حاضر تلاش دارد با استفاده از روش تحلیل گفتمان لاکلا و موفه (Laclau & Mouffe, 2014) که گفتمان را فراتر از ساختار زبانی در عرصه های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی دانسته، این پرسش ها را بحث و بررسی کند که تقابل گفتمانی امام حسین(ع) و یزید در متن نامه های یزید به والیان خود و نامه های امام حسین(ع) به کوفیان چگونه بود؟ تلاش هرکدام از گفتمان ها برای تثبیت معنا و هژمونی کردن گفتمان خود، براساس چه نقاط کانونی و دال های پیرامونی صورت گرفت؟ یافته پژوهش نشان می دهد که یزید با استفاده از نظریه خلافت الهی و اهتمام به سنّت های عربی در ظاهری دینی تلاش کرد به هر طریقی امام حسین(ع) را به عنوان مرجع دینی با خود همراه کند و مشروعیت حاکمیت خود را استحکام بخشد؛ اما امام حسین(ع) با طرد چنین خواسته ای، بر اصلاح دینی حاکمیت تأکید کرد. نتیجه چنین تفکری در نامه ها، گفتمان عدالت محورانه مبتنی بر اسلام حقیقی را در مقابل هدف های قدرت طلبانه یزید که مبتنی بر اسلام انحرافی بود، نمایان ساخت.

در مورد خاستگاه و پیشینه تاریخی اقوام به علت کمبود منابع تاریخی و نقل وقایع تاریخی تا چندین نسل به صورت شفاهی، اختلاف نظر وجود دارد. کمبود منابع تاریخی از ایران باستان و نقل وقایع تاریخی بلوچان به صورت شفاهی تا سده های اخیر، باعث شده درباره پیشینه تاریخی بلوچان و به خصوص خاستگاه اولیه این قوم فرضیات متعددی مطرح شود. به عنوان مثال زبان شناسان، گیلان و یا کناره های دریای خزر را خاستگاه اولیه بلوچان معرفی نمودند و محققانی که بر اشعار و داستان های خود بلوچان تمرکز دارند، خاستگاه و پیشینه سامی و عربی برای بلوچان قائل هستند. با این وجود تحقیق جامعی با تأکید بر منابع تاریخی درباره خاستگاه و پیشینه تاریخی بلوچان صورت نگرفته است. با واکاوی دقیق منابع تاریخی چنین استنباط می شود که سابقه تاریخی بلوچان در منابع تاریخی به سده های نخست اسلامی در محدوده شرقی کرمان و صفحات شمالی بلوچستان کنونی بر می گردد. شواهد و قرائن گویای آن هستند که در سده های متصل قبل از آن نیز مسکن و مأوای بلوچان در همین محدوده سرزمینی بوده که یونانیان باستان آن را گدروزیا می خواندند. هدف از این تحقیق شناسایی خاستگاه و پیشینه تاریخی بلوچان است که به روش تاریخی با توصیف و تحلیل داده های جمع آوری شده از منابع کتابخانه ای، نگاشته شده است.

در روند پیروزی انقلاب اسلامی ایران، عوامل متعددی در بسیج مردمی و جهت دهی به کنش های اجتماعی و سیاسی اقشار مختلف جامعه نقش داشتند. یکی از نیروهای تأثیرگذار در این فرایند، رهبران دینی محلی بودند که با بهره گیری از پایگاه مذهبی، قومی و اجتماعی خود، توانستند در سازماندهی و همسویی جوامع محلی با انقلاب اسلامی ایفای نقش کنند. این مقاله با تمرکز بر نقش آیت الله ملک حسینی، به عنوان یکی از شخصیت های برجسته روحانی در استان کهگیلویه و بویراحمد، تلاش دارد چگونگی تأثیرگذاری وی بر جهت گیری سیاسی و دینی عشایر این منطقه را تبیین کند. پرسش اصلی مقاله آن است که رهبری دینی آیت الله ملک حسینی چگونه بر مشارکت عشایر کهگیلویه و بویراحمد در انقلاب اسلامی تأثیر گذاشت؟ مقاله با بهره گیری از روش تحلیل تاریخی- اجتماعی، و براساس منابع شفاهی، اسناد تاریخی، و خاطرات انقلابیون محلی، نشان می دهد که آیت الله ملک حسینی با برخورداری از مشروعیت مذهبی، خاستگاه ایلی و تسلط بر شبکه های سنتی قدرت در میان عشایر، توانست به مثابه حلقه واسط میان رهبری انقلاب و اقوام محلی عمل کند. وی با سخنرانی ها، ارتباط با علمای انقلابی، و مواجهه با نیروهای امنیتی پهلوی، نقش محوری در آگاهی بخشی، بسیج نیروها و دفاع از ارزش های دینی در سطح بومی ایفا کرد. یافته های پژوهش حاکی از آن است که رهبری دینی و سیاسی ملک حسینی یکی از عوامل اصلی پیوند ایلات کهگیلویه و بویراحمد با گفتمان انقلاب اسلامی بود؛ پیوندی که پس از انقلاب نیز استمرار یافت و در تثبیت ساختار جمهوری اسلامی در مناطق عشایری نقش مؤثری داشت.  

سازهای موسیقی، با توجه به برخورداری از ارزش ها و وجوه ارتباطی متنوع، تفاوت های عمده ای با سایر آثار فرهنگی و تاریخی دارند. با وجود اشتراکاتی که در مباحث فن شناسی و آسیب شناسی در حوزه ی حفاظت و مرمت سازها با سایر اشیاء فرهنگی-تاریخی وجود دارد، به واسطه ی ارتباط این آثار با تولید صوت موسیقایی، آگاهی از ویژگی های صوتی هر یک از مواد به کار رفته در ساختمان ساز در جهت ایجاد برونداد صوتی بسیار ضروری است. با وجود گستره ی بسیار وسیع در طبقه بندی سازها (خانواده ی سازهای زهی، بادی، کوبه ای و...)، استفاده از مواد مختلف به کار رفته در ساخت هر یک از سازها (چوب، فلز، استخوان، پوست و غیره) محققان این حوزه را با چالش های جدی مواجه می سازد. تغییرات مکانیکی هر بخش از ساز در زمان نواختن، باعث تولید و انتشار ارتعاشات فیزیکی به عنوان وجه ملموس برونداد صوتی شده و در ادامه نیز وجه ناملموس برونداد صوتی با تاثیرگرفتن از شرایط زیبایی شناسی موسیقی در ذهن نوازنده و مخاطب تکامل می یابد. این پژوهش با هدف آگاهی بخشی پژوهشگران حوزه ی باستان سنجی و حفاظت و مرمت سازهای فرهنگی و تاریخی به نقش و تاثیر روش های آزمایشگاهی در مطالعه ی ساختار و رفتار آکوستیکی اجزای متشکله در بدنه ی سازهای زهی تاریخی، در جهت شناخت بهتر وجه ملموس برونداد صوتی این آثار انجام گرفته است. بدین منظور، به معرفی و بررسی روش های آزمایشگاهی با در نظر گرفتن مفاهیم مرتبط با برونداد صوتی و بیشتر حول محور شناخت مواد به کار رفته در بدنه ی سازها (به ویژه چوب به عنوان ماده ی اصلی در ساخت بدنه ی اکثر سازهای زهی تاریخی) پرداخته شده است. در نتیجه ، با به کارگیری از این روش های آزمایشگاهی، ضمن تقویت داده های مربوط به فن شناسی مواد در ساختمان سازها، موجب اتخاذ تصمیمات بهینه در مسیر حفاظت و مداخلات مرمتی با استفاده از مواد و روش های متناسب با هر یک از آنها در جهت برونداد صوتی شده و همچنین باعث تقویت داده ها در حوزه ی مطالعات باستان سنجی این آثار خواهد بود.

باتوجه به جایگاه برجسته یزددرتمدن ایرانی،اسلامی پژوهش حاضرمی کوشد تا مشخص کند نقش وجایگاه اقلیت های دینی یهودی مخصوصا دریزد درعصرجمهوری اسلامی ایران،دراین فرایندتاچه اندازه بوده است؟روش کار توصیفی-تحلیلی وجمع آوری مطالب کتابخانه ای وروش پژوهش اسنادی ،گفتگوومصاحبه های حضوری وغیرحضوری بابزرگان ومردم وشاهدان وصاحب نظران اعم ازاقلیت های دینی وهم ازمسلماناندردوره جمهوری اسلامی ایران، درزمینه نحوه تعاملات مردم یزددرزمینه های مختلف تجاری-اقتصادی،فرهنگی-اجتماعی،دینی-مذهبی بایهودیان می باشد.اهمیت اقتصادوتجارت درزندگی یهودیان،اقامت درشهرهای مسیربازرگانی،توجه یهودیان به ارزش افزوده مادی درمسکن گزیدن درمراکزتجاری یزدواطراف مسجدجامع کبی ری زدتأثیرگ ذارب وده است،هرچندخبریاتحلیلی تاریخی دراین موضوع یافت نشده است،ضمن آنکه تعصب وبرخوردهای سخت ملایان(روحانیون)درحق آنها،علّت فراری شدن یهودیان ازمنطقه ای به منطقه دیگربوده است.تعاملات وتقابلات متعدد بین گروهای مسلمان شیعه ویهودی یزدصورت گرفته که درمجموع باوجود این،بزرگ ترین روابط مسالمت آمیزوتعاملات ادیان دریزداتفاق افتاده اس ت.

هدف: بررسی شکلی و محتوایی با کمپانی های خارجی موجود در عمارت انگورستان، موقوفه حاج محمد ابراهیم ملک التجار اصفهانی در شهر اصفهان و مقایسه آن با اجاره نامه های داخلی این تاجر. روش/رویکرد پژوهش: پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با استفاده از روش تحلیل محتوا به بررسی اسناد اجاره خارجی محمد ابراهیم ملک التجار اصفهانی می پردازد. یافته ها و نتیجه گیری: یافته های حاصل از تحلیل قراردادهای اجاره منعقده میان این تاجر و کمپانی های خارجی از جمله هودز ، زیگلر و لینچ نشان می دهد که املاک مورد اجاره طیف وسیعی از کاربر ی ها را شامل می شده و مبالغ و شرایط اجاره منعکس کننده مقتضیات زمان بوده است. مهم ترین تفاوت شکلی، تنوع زبانی در این اسناد است که در آن زبان های انگلیسی و روسی در کنار زبان فارسی به کار رفته اند. این تنوع زبانی، بازتابی از گسترش روابط تجاری ایران با کشورهای غربی در دوره قاجار و تأثیر این مناسبات بر شیوه تنظیم قراردادهای تجاری است. همچنین، بررسی ها نشان می دهد که نگارش صیغه عقد در این اسناد از جدیت کمتری برخوردار بوده و در میان نمونه های بررسی شده، تنها یک اجاره نامه دارای صیغه عقد بوده است. این یافته ها، اطلاعات ارزشمندی در مورد تحولات زبانی و حقوقی در دوره قاجار ارائه می دهند. نتایج این پژوهش نشان می دهد که اجاره نامه های منعقده با کشورهای اروپایی، بازتابی از گسترش روابط تجاری ایران با کشورهای غربی در دوره قاجار و تأثیر این مناسبات بر شیوه تنظیم قراردادهای تجاری است.

یوسف بن علوی آغازگر جنبشی بود که با هدف براندازی سلطنت آل بوسعید و در امتداد مبارزات رهبر مذهبی عمان برعلیه سلطنت، شکل گرفت؛ بااین حال در ابتدای حاکمیت قابوس بن سعید به او پیوست و تا پایان حیات سلطان، (2020م/1398ش)، در سیاست خارجی عمان نقشی محوری ایفا کرد. تناقضی که درون الگوی سیاسی رفتار بن علوی در رابطه با جنبش ظفار وجود داشت مبین تلاش های حاکمیت عمان برای حفظ مشروعیت سیاسی و مذهبی در دوره حکومت سلطان قابوس بود؛ تبیین این امر تنها از طریق واکاوی نقش بن علوی در جنبش ظفار امکان پذیر خواهد بود. با توجه به اهمیت موضوع این پژوهش بر محور دو پرسش شکل گرفت: یوسف بن علوی در جنبش ظفار چه نقشی داشت؟ تأثیر او بر ظهور و افول جنبش چه بود؟ این پژوهش با تکیه بر روش تاریخی، شیوه توصیفی- تحلیلی انجام شد. یافته ها نشان داد بن علوی در ظهور جنبش، از طریق ایجاد پیوند میان رهبر مذهبی عمان با جنبش ملی گرای جمال عبدالناصر در مصر، نقش مؤثری داشت اما پیوستن او به سلطان قابوس در جایگاه یک چهره برجسته مردمی و روشنفکر مذهبی، به واسطه تفویض اختیار در ساختار حکومت، موجب تشدید شکاف و تقابل جدی میان جبهه کمونیست و اسلام شد و افول و شکست جنبش را تسریع نمود.

بحران خوزستان در سال 1358 از مباحث مهم زمینه ساز جنگ ایران و عراق است. دولت عراق و سایر دولت های عربی همراه، در این بحران وارد شدند. هدف از ورود به بحران تجزیه این استان نفتی و ضمیمه آن به خاک عراق بود. عراق و دولت های همراه در نخستین روزهای پیروزی انقلاب اسلامی، «سازمان سیاسی خلق عرب» را ایجاد و از آن و گروه های همسویش پشتیبانی کردند. اقدامات خلق عرب موجب ایجاد دوگانگی و درگیری در خرّمشهر و زیاد شدن اختلافات گردید. ادامه بحران منجر به بروز درگیری های شدیدِ چهارشنبه 9 خرداد 1358 شد که در آن، جریان خلق عرب موقّتاً سرکوب گردید. ولی این خاتمه ماجرا نبود و پس از وقایع این روز، خلق عرب تلاش بیشتری را برای تسلط بر خوزستان و خرّمشهر انجام داد. خلق عرب پاسداری از تأمین کنندگان امنیّت خرّمشهر را به شهادت رساند و با وقایع پس از آن، همه چیز تغییر کرد و بحران خلق عرب برای همیشه پایان یافت. شیخ شبیر خاقانی تبعید گردید و مراکز پشتیبانی عراق هم تعطیل شدند. مقاله حاضر به روش توصیفی - تحلیلی با استفاده از اسناد، روزنامه ها و کتاب ها فراز و فرود بحران خوزستان در سال 1358 ش را با تکیه بر نقش عوامل داخلی و خارجی بررسی می نماید. پرسش اصلی این است که بحران خوزستان از شکلگیری تا پایان آن چه سیری داشت و نقش عوامل داخلی و خارجی در آن چه بود؟ به نظر میرسد نقش عوامل خارجی به ویژه دولت عراق و برخی علل محلی و منطقه ای در بروز بحران خوزستان تاثیرگذار بوده است.

ساکنان جوامع اسلامی در دوره های مختلف تاریخی به کرات خشکسالی و قحطی را تجربه کرده اند. تصور عمومی درباره نحوه مقابله با این تهدیدها، انفعال و تحمل گرسنگی و کمبودهای غذایی در دوره های قحطی است. اما بررسی متون تاریخی و میراث علمی کشاورزی دوره اسلامی در قالب "فلاحت نامه ها" گویای این مطلب است که این متن ها فراتر از آموزش کشاورزی، به چاره جویی و ارائه راهکارهای مختلف مقابله با این پدیده طبیعی پرداخته اند. به طوری که اشعار و توجه به موضوع قحطی و شیوه های مقابله با آن در بیشتر متون فلاحتی منعکس و نمونه های متعددی از آن می توان یافت. تمهیدات ارائه شده در این آثار را می توان در قالب دو محور آمادگی و پیش بینی کمبودها و دیگری اقدامات عملی در مواجهه با دشوار ی ها در هنگامه بروز قحطی دسته بندی کرد. دستورالعمل های مربوط به تدارک محصولات حتی از زمین های نامرغوب و بیابانی و شیوه های انبارداری و حافظت طولانی مدت غله و دفع آفات در دسته اول قرار می گیرند. همچنین راهکارهایی چون شناسایی خوراکی های جایگزین غلات و اصلاح یا کاهش عوارض ناشی از تغذیه با این جایگزین ها، معرفی افزودنی های مناسب به آرد و نان به عنوان قوت غالب و پاره ای تجویزهای جزئی تر در شیوه های تغذیه و تحمل گرسنگی محورهای عمده بخش دوم؛ مقابله عملی با قحطی ها است.

برای نخستین بار در همایش باستان شناسان جوان در سال 1398ش. نقش نویافته مرد سوار بر اسب معرفی شد. با وجود اهمیت این نگاره کندِ نویافته، به جز برخی اظهارنظرهای پراکنده و مبهم، یابندگان این اثر تاکنون تحلیلی درخور ارائه نداده اند، جز این که آن را به یکی از شاهانِ محلی پارس- کدام شاه؟- در دوره سلوکی و اشکانی نسبت داده اند. در پژوهش پیشِ رو، تلاش داریم تا به روش توصیفی-تحلیلی و بررسی مقایسه ای به جستجوی هویت نقشِ مرد سوار بپردازیم. در این بین چند پرسش مهم مطرح می شود. دلیل نقر این نقش در کنار دخمه ها و شکارگاه چه بوده است؟ آیا این نقش با هدف خاصی در این مکان حجاری شده است؟ هویت واقعی این سوار چیست؟ فرضیه ما بر این موضوع استوار است که این نقش متعلق به ایزد میثره است. از آن جا که محوطه حاجی آباد از دیرباز شکارگاه و گورستان بوده، می توان آن را با اعتقادات مردمان شهر استخر با این ایزد کهن آریایی که اتفاقاً بخشی از خویشکاری او با شکار و مرگ مرتبط بوده، در ارتباط دانست و هر دو احتمال را برای نقر این اثر در چنین محوطه ای در نظر گرفت. همچنین دو بازه زمانی پیشنهادی ما برای دو احتمال یکی در دوره گروه سوم از شاهان محلی پارس(حدود 50 پ.م تا 100م.) و دیگری مربوط به اواخر دوره ساسانی و اوایل دوران اسلامی یعنی میان سال های 550 تا 700م. است. اهمیت انجام این پژوهش می تواند در ارائه تصویری از ایزد میثره برای شناخت بیشتر شمایل نگاری و شمایل شناسی وی و همچنین خویشکاری این ایزد بزرگ و قدرتمند در نگاره هایی که از او به دست آمده، به پژوهشگران یاری رساند.

مطالعات تاریخی از منابع گوناگون ممکن است صورت گیرد که سکه های ضرب شده توسط حکومت ها یکی از مهم ترین آن ها به شمار می روند. سکه ها نه تنها وسیله ای برای مبادله اقتصادی، بلکه حامل اطلاعات سیاسی، مذهبی، اقتصادی، هنری و زبانی نیز هستند. سکه ها در تاریخ نگاری دوره ایلخانان ارزش مطالعاتی بسیاری دارند زیرا سکه های این دوره حاوی اطلاعات ارزشمندی از روابط آنان به ویژه با قاآن مستقر در مغولستان و چین و بعضی ایالات نیمه مستقل تابع آنان نظیر ارمنستان، فارس، کرمان، وضعیت اقتصادی، دین و مذهب، زبان، آداب نام گذاری، جایگاه زنان و برخی دیگر از اصول کشورداری هستند که در جای خود می توانند خلأهای کتاب های تاریخ نگاری در این زمینه را جبران نمایند. سؤال اصلی این پژوهش این است که از سکه های ایلخانی چه اطلاعات تاریخ نگارانه ای می توان استخراج کرد؟ پژوهش حاضر به روش توصیفی-تبیینی ضمن بهره گیری از منابع کتابخانه ای و مقاله ها، با تکیه بر سکه های موجود در موزه ها، موضوع را بررسی کرده است. یافته های این پژوهش نشان می دهد که مغولان با هدف حفظ انسجام سیاسی و هم افزایی با مردمان قلمروهای فتح شده، از نمادهای اسلامی بر سکه ها استفاده کردند تا از بروز مشکلات سیاسی ناشی از تغییر شعائر جلوگیری کنند. علاوه بر این، مطالعه سکه های موزه های ذکرشده برخی از باورهای پیشین در خصوص نوع روابط هرکدام از ایلخانان با قاآنان، برگشت اولجایتو از مذهب شیعه، فلسفه وجودی زبان چینی و تعدادی دیگر از این باورها را به چالش کشیده و نکات تازه ای را مطرح کرده است.

تولد حزب توده، فصلی جدید طی تاریخ مبارزات فرودستان در ایران بوده است. این حزب، جذب گروه ها و اقشار مختلف اجتماعی در اقصی نقاط جغرافیای ایران از جمله شمال کشور را مد نظر قرار داده بود. جامعیت حزب توده، به پراکندگی جغرافیایی محدود نمی شد بلکه جذب گروه ها، طبقات و اقشار مختلف، مورد توجه کادر مرکزی این حزب بود. زنان در زمره گروه های حاشیه ای در جامعه ایران بودند که همواره از دور، دستی در سیاست داشتند، تلاش در جهت جذب زنان به حزب توده در نقاط مختلف ایران، از مباحث چالش برانگیز در تحقیقات مرتبط با این حزب و البته تاریخ زنان در ایران بوده و می باشد. شاخه استانی حزب توده در مازندران موفق به جلب هواخواهانی پرشور از میان زنان بومی و مهاجر این استان شد اما موضوع عضویت زنان در این حزب کمی متفاوت است. با وجود کمبود منابع در این موضوع، می توان با خوانش حیات زنان شاخص و فعال در شاخه استانی این حزب، به درکی نسبی از ذهنیت عام در این باره رسید. راضیه ابراهیم زاده از جمله زنان شاخص حزب توده در مازندران بود که حیات و تجربیات وی در مازندران مبنای این پژوهش قرار گرفته است. نگارنده در این نوشتار با اتکا بر روش توصیفی-تحلیلی و با اتکا بر اسناد، مکتوبات معدود و البته کتب خاطرات و چند مصاحبه کوتاه، سعی در تولید روایتی نو و بازآفرینی گوشه ای فراموش شده از تاریخ زنان شمال ایران داشته باشد.

شکوفایی تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری تا حد زیادی بدین سبب بود که نخبگان سیاسی و فکری آن زمان در ساختارهای حکومتی و اجتماعی حضور داشتند و دولت آل بویه، به عنوان یکی از حکومت های شیعی، بستر مهمی را برای نقش آفرینی نخبگان در فرایند تمدن سازی فراهم آورد. این پژوهش با بهره گیری از رویکرد نهادگرایی تاریخی و نظریه نخبگان، به بررسی نقش وزارت در دوره آل بویه به عنوان نهاد نخبگان شیعی در فرایند تمدن سازی اسلامی در قرن چهارم هجری می پردازد. دو محور اصلی پژوهش عبارت اند از: تبیین جایگاه و اهمیت وزیران آل بویه به عنوان نخبگان شیعی در ساختار قدرت سیاسی و همچنین تحلیل تأثیر کنش های سیاسی و مدیریتی این وزرا بر توسعه نهادهای تمدنی. نوآوری تحقیق در تحلیل پیوند مستقیم میان کنش سیاسی نخبگان و شکل گیری نهادهای تمدنی در بستر تاریخی آل بویه نهفته است. روش تحقیق بر مطالعه تاریخی و توصیف و تحلیل داده های استخراج شده از منابع اسلامی و پژوهش های معاصر استوار است. یافته ها نشان می دهد که نخبگان، به ویژه در نهاد وزارت، نقش مؤثری در سیاست گذاری، عمران، حمایت از علوم و هدایت فرهنگی ایفا کردند. این مشارکت فعال، از حیث شناختی، ارزشی و نهادسازی مدنی، سهم تعیین کننده ای در تقویت بنیان های تمدن اسلامی داشت. یافته های تحقیق بیانگر آن است که نهاد وزارت در دوران آل بویه به بستر اصلی تعامل نخبگان شیعه با قدرت سیاسی تبدیل شد و به عنوان واسطه ای مهم میان دولت و نخبگان، نقشی اساسی در نهادسازی و گسترش فرهنگ شیعی ایفا کرد.

کسب مالیات مهم ترین منبع تولید درآمد حکومت ها و یکی از با اهمیت ترین عناصر در پیوند دولت و مردم است. چنانچه دولتی مستقل از جامعه بر پایه منابع زیرزمینی و ... بتواند هزینه های عمومی را تامین کند، یعنی اگر مالیات دریافتی ناچیز باشد و یا مالیاتی دریافت نکند، ماهیت دولت و رابطه آن با جامعه تغییر می کند و تبدیل به کشوری رانتیر می شود. ایران از سال 1353به واسطه درآمدهای منابع زیرزمینی خود جزو کشورهای رانتیر محسوب می شود. مناسبات دولت و مردم در مسائل سیاسی، اقتصادی و اجتماعی در دولت های رانتیر متفاوت است. در این مقاله تلاش شده است تا با تبیین ماهیت دولت رانتیر در ایران، ارتباط آن با تحولات طبقات اجتماعی در یک روند تاریخی مورد مطالعه قرار گیرد و به پرسش اصلی اینکه چگونه ساختار و ماهیت دولت رانتیر را می توان عاملی مهم برای تحولات طبقات اجتماعی در دوره پهلوی دوم تلقی کرد؟ پاسخ دهد. مقاله حاضر بر اساس روش تحقیق تاریخی مبتنی برتوصیف و تحلیل سامان یافته است که بر اساس روش مذکور داده ها گردآوری شده و به روش تحلیل محتوا، تحلیل گردیده است. یافته های اصلی مقاله حاکی از آن است که عدم تعادل بین حوزه های اجتماعی یک نظام سیاسی عامل اصلی پیدایش تحولات طبقات اجتماعی است.

دیوان سالاران در گستره تاریخ ایران همواره در تثبیت، ماندگاری و پیوستگی حکومت ها سهم چشمگیری داشتند. آنان پس از هر جابجایی در قدرت سیاسی خواه ناخواه برای از سر گرفتن چرخه امور اداری و دیوانی دوباره به درگاه فراخوانده و به خدمت گرفته می شدند. بیشتر این دیوان سالاران آموزه ها و تجربه های کاری خود را به فرزندان آموخته و این شغل را در نسل های پسین خاندان تداوم می بخشیدند. ازجمله خاندان نصیری طوسی اردوبادی بیش از دو سده در تشکیلات دیوانی صفویان به خدمت پرداختند. پژوهش کیفی پیش رو بر آن است با روش توصیفی - تحلیلی و با بررسی موردی آن خاندان و بر پایه نسخه های خطی و منابع دست اول برخی مسائل را در این رابطه تبیین نماید. نخست آنکه، اردوبادی ها در این دوره دارای چه جایگاه های دیوانی بوده و الگوهای حاکم بر شیوه های دستیابی آنان به آن مناصب دیوانی چه بود. دیگر آنکه سهم اردوبادی ها در تکوین ادبیات دیوانی آن عصر چه بوده است. یافته ها نشان داد که آنان توانستند در نظام سلسله مراتبی عصر صفوی هم با «استحقاق» و شایستگی های فردی و هم با وابستگی به شبکه خاندانی خود به این مناصب دست یازند. همچنین این خاندان با پیوستگی، انتقال و تداوم سنتهای دیوانی آموخته ها و تجربه های دیوانی خود را به نسل پس از خود انتقال و به گواه منابع و نسخه های خطی نقش و سهم چشمگیری در تکوین ادبیات دیوانی آن روزگار داشته و میراث گرانسنگ و ماندگاری از خود برجای نهد.

این مقاله با تکیه بر روش نشانه شناسی ساختاری، به بررسی سیر تحول اخلاق قهرمانی در سینمای ایران طی سال های ۱۳۳۵ تا ۱۳۵۷ می پردازد. تحلیل تطبیقی پنج فیلم منتخب (لات جوانمرد، گنج قارون، قیصر، گوزن ها و سفر سنگ) نشان می دهد که الگوی قهرمان از کنش فردی مبتنی بر مرام و افتخار شخصی و قهرمانی جبرگرا به کنش جمعی مبتنی بر مشارکت و مقاومت ساختاری و قهرمانیِ کنشگرا و انقلابی، دگرگون شده است. این تحول نه صرفاً تغییر در شخصیت پردازی، بلکه بازتابی از تحولات عینی جامعه و جابه جایی گفتمان های مسلط و حاشیه ای است. در این تحلیل، نظریه فانتزی در روان کاوی لکان، مفهوم قهرمان جمعی در اندیشه گئورگ لوکاچ، و جامعه شناسی کنش در خوانش ژان دووینو به کار گرفته شده اند تا نشان داده شود که سینمای پیشاانقلابی ایران، به مثابه بازتاب و بازآفرینی فانتزی های جمعی، نقش مهمی در شکل دهی به تخیل اخلاقی و سیاسی تماشاگر ایفا کرده است .  

در چرخه صنعت نفت، سرمایه گذاری بر روی نیروی انسانی و امور مربوط به جذب کارکنان هدف گذاری شده است و همواره به صورت جزئی جدایی ناپذیر، این صنعت را تحت تأثیر قرار می دهد. با کشف نفت در مسجدسلیمان (۱۲۸۷ ش/۱۹۰۸ م) و ساخت پالایشگاه در آبادان، مسئله استخدام گسترده نیروی کار، به یکی از جدی ترین چالش های پیش روی شرکت نفت ایران و انگلیس بدل شد. این امر، موجب اشتغال زایی و حضور جمعیتی متشکل از اقوام و ملیت های گوناگون با جایگاه های اجتماعی و شغلی متفاوت در حوزه های نفتی جنوب ایران شد. نیروهای ایرانی که با صنعت نفت آشنا نبودند، پس از استخدام، در مشاغل غیرفنی شرکت نفت و به موازات نیروهای ایرانی، خارجی ها با شرایط بهتر، در مشاغل فنی و نیمه فنی مشغول به کار شدند. با افزایش به کارگیری نیروهای غیرایرانی، موضوع ایرانی شدن نیروی کار که در امتیازنامه دارسی نیز آمده بود، مطرح و با تمدید قرارداد در سال ۱۳۱۲ ش/۱۹۳۳ م. با جدیت بیشتری پیگیری شد. اساس این نوشتار بر این محور است که به شیوه توصیفی-تحلیلی و با بهره گیری از منابع کتابخانه ای و اسناد معتبر، به ملاحظه در خاستگاه اجتماعی و هویّت ملی کارکنان شرکت نفت ایران و انگلیس در سالهای ۱۳۳۲-۱۲۸۷ ش/۱۹۵۳-۱۹۰۸ م. بپردازد؛ یافته های پژوهش، بیانگر این است که هویّت ملی کارکنان شرکت نفت ایران و انگلیس، با مواد قرارداد دارسی مغایر بوده و در پی اعتراضات و آموزش متخصصین ایرانی، به ایرانی سازی تدریجی نیروی کار منتج شد.

درباره لشکرکشی سلطان محمد خوارزمشاه به بغداد روایت مشهوری در دست است که مطابق آن خوارزمشاه در «گردنه اسدآباد» گرفتار برف و سرما شد و ازاین رو، در برانداختن خلافت ناکام ماند. درباره اصل ناکامی خوارزمشاه تردیدی وجود ندارد؛ اما بررسی دقیق متون تاریخی برجای مانده نشان می دهد که درباره جزئیات آن و به ویژه «محل» گرفتاری لشکر خوارزمشاه، شماری از مورخان با روایت «مشهور» همسویی نداشته، برخی موضوع را «مسکوت» گذاشته و گروهی هم «محل» دیگری برای رویداد یادشده تعیین کرده اند که نزد پژوهش گران تاریخ مغفول مانده است. حال پرسش این پژوهش آن است که «روایت دوم» یا «روایت مغفول مانده» از سوی پژوهش گران، در مقایسه با «روایت نخست» یا «روایت مشهور»، تا چه اندازه دارای اعتبار تاریخی است؟ به نظر می رسد کهن ترین منبع نزدیک به رویداد و گروه دیگری از متون تاریخی پس از آن، «محل» رویداد را مسکوت و مبهم گذاشته و شواهد ارائه شده نیز با «محل» مشهور مطابقت ندارد؛ افزون بر آن در متون معتبر تاریخی هم «روایت دیگری» درباره آن عرضه شده است. این پژوهش نشان می دهد پذیرش «روایت مشهور» به عنوان گزاره قطعی از آن رویداد، پرسش برانگیز است و در بیان آن رویداد دست کم اذعان به «محتمل» بودن «روایت دوم» ضرورت پیدا می کند.