بدرجهان ابراهیمی نژاد

برخلاف تصوری که مأموران سیاسی بریتانیا از ضعف دریانوردی ایرانیان ارائه داده اند، گزارش های دریانوردان انگلیسی در قرون هجدهم و نوزدهم میلادی، بر پایه اطلاعات مساحان بومی خلیج فارس و با هدف تسهیل ورود نیروی دریایی بریتانیا به منطقه تنظیم شده اند. این گزارش ها، که اغلب بدون راستی آزمایی مورد استناد قرار گرفته اند، در صورت عدم توجه به شرایط جغرافیایی، اجتماعی و اقتصادی، می توانند پژوهش های تاریخی را دچار انحراف کنند. پژوهش حاضر، با مطالعه موردی بندرعباس، ضرورت بازخوانی این گزارش ها را تبیین می کند. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه ای است. یافته ها نشان می دهند گزارش های افسران نیروی دریایی بریتانیا گزینشی بوده و دقت آنها با منافع سیاسی-اقتصادی بریتانیا نسبت مستقیم داشته است. استناد به این گزارش ها بدون بازخوانی و مقایسه تطبیقی با منابع داخلی ممکن نیست. پژوهش حاضر با ارائه رویکردی نو در تحلیل گزارش های دریانوردی، به فهم دقیق تر تاریخ خلیج فارس و روابط ایران و بریتانیا کمک می کند.

جنبش ظفار، ابتدا با انگیزه رهایی عمان از نفوذ بریتانیا شکل گرفت و با گرایش رهبران آن به­سوی شرق، به جبهه جنگ میان بلوک شرق و غرب بر سر منابع خلیج فارس تبدیل شد و نقش مهمی در تحولات سیاسی منطقه ایفا نمود. بریتانیا «استراتژی قلوب و اذهان»، مبتنی بر اصل «کمترین هزینه و کمترین خونریزی» را برای شکست جنبش به‌کار گرفت؛ اما با چالشی‌ روبرو شد که وجه ممیزه آن با جنبش‌های مشابه بود. مقاله حاضر برای پاسخ به این سوال شکل گرفت که کارکرد «استراتژی قلوب و اذهان» در جنبش ظفار چه بود؟ فرضیه تحقیق بر این پاسخ اولیه استوار است که این استراتژی، به منظور فریب اذهان عمومی، در گام اول با سرکوب و کشتار غیرنظامیان و انقلابیون و در گام دوم با اعطای امتیازات در راستای جذب قلوب مردم بومی و شورشی، زمینه‌های تضعیف و در نهایت سرکوب جنبش را فراهم آورد. این پژوهش با استفاده از روش تحقیق تاریخی و واکاوی اسناد انجام شد. یافته‌های تحقیق نشان داد که برخلاف روایت رایج در مورد این استراتژی یعنی «سرکوب جنبش با کمترین هزینه و کمترین خونریزی»، عامل «سرکوب نظامی» نقش تعیین کننده‌ای در اجرای این استراتژی داشت؛ از سوی دیگر، به دلایل طولانی شدن جنبش و تحولات ایدئولوژیک حاکم بر آن، فرآیند به‌کارگیری رهبران و متفکران جنبش در ساختار حکومت، نقش اصلی را در شکست جنبش ایفا کرد.

یوسف بن علوی آغازگر جنبشی بود که با هدف براندازی سلطنت آل بوسعید و در امتداد مبارزات رهبر مذهبی عمان برعلیه سلطنت، شکل گرفت؛ بااین حال در ابتدای حاکمیت قابوس بن سعید به او پیوست و تا پایان حیات سلطان، (2020م/1398ش)، در سیاست خارجی عمان نقشی محوری ایفا کرد. تناقضی که درون الگوی سیاسی رفتار بن علوی در رابطه با جنبش ظفار وجود داشت مبین تلاش های حاکمیت عمان برای حفظ مشروعیت سیاسی و مذهبی در دوره حکومت سلطان قابوس بود؛ تبیین این امر تنها از طریق واکاوی نقش بن علوی در جنبش ظفار امکان پذیر خواهد بود. با توجه به اهمیت موضوع این پژوهش بر محور دو پرسش شکل گرفت: یوسف بن علوی در جنبش ظفار چه نقشی داشت؟ تأثیر او بر ظهور و افول جنبش چه بود؟ این پژوهش با تکیه بر روش تاریخی، شیوه توصیفی- تحلیلی انجام شد. یافته ها نشان داد بن علوی در ظهور جنبش، از طریق ایجاد پیوند میان رهبر مذهبی عمان با جنبش ملی گرای جمال عبدالناصر در مصر، نقش مؤثری داشت اما پیوستن او به سلطان قابوس در جایگاه یک چهره برجسته مردمی و روشنفکر مذهبی، به واسطه تفویض اختیار در ساختار حکومت، موجب تشدید شکاف و تقابل جدی میان جبهه کمونیست و اسلام شد و افول و شکست جنبش را تسریع نمود.

جنبش ظفار10سال به طول انجامید، ابتدا تحت تأثیر ملی گرایی عربی به رهبری جمال عبدالناصر قرار گرفت و پس از شکست اعراب از اسرائیل (1967م.)، به سمت بلوک شرق گرایید. با ورود سلطان قابوس به صحنه سیاسی عمان (1970م)، اندکی پیش از خروج انگلستان از خلیج فارس، ایران با کمک انگلیس و امریکا به سرکوب جنبش پرداخت. نفوذ جریان اندیشه ملی گرایی عربی و کمونیسم، به ترتیب دو چالش عمده در این دهه بود که در تعیین رفتار سیاسی ایران نسبت به جنبش نقش داشت. مسأله اصلی این پژوهش پاسخ به این سوال است که چرا ایران با وجود تأیید حقانیت رهبر مذهبی جنبش، تلویحاً اعلام بی طرفی کرد اما با برآمدن سلطان قابوس، مستقیماً در سرکوب آن مشارکت نمود؟ یافته ها نشان می دهد، چالش های یاد شده بر رویکرد ایران تأثیر بنیادی داشت و ایران در طول رخداد مذکور دو رفتار متفاوت در پیش گرفت؛ نخست با هدف عدم تقویت مواضع جنبش در برابر غرب، موضع بی طرفی مثبت را برگزید و ضمن تأیید حقانیت مخالفان سلطان، اقدامی نکرد؛ سپس به منظور تثبیت موقعیت سلطان جدید و مقابله با توسعه نفوذ بلوک شرق، اقدام به سرکوب آن نمود. داده های مقاله به صورت کتابخانه ای و اسنادی گردآوری و به شیوه توصیفی_ تحلیلی تدوین و نگارش شده است.