درخت حوزه‌های تخصصی

در عصر حاضر، مواجهه با چالش های الحادی و شک گرایی، ضرورت بازاندیشی در مبانی کلامی و تفسیری توحید را بیش از پیش نمایان ساخته است. این پژوهش با هدف تبیین چگونگی تأثیر نظریات کلامی بر فهم و تبیین آیات توحید در مواجهه با مسائل روز، به بررسی تطبیقی دیدگاه های فخر رازی (در *مفاتیح الغیب*) و علامه طباطبائی (در *المیزان فی تفسیر القرآن*) می پردازد. روش تحقیق در این مطالعه، تحلیلی-توصیفی و تطبیقی است که با رویکرد کتابخانه ای و بررسی منابع دست اول انجام گرفته است. یافته های اصلی تحقیق نشان می دهد که رویکردهای کلامی متکلمان و مفسران، به ویژه در تبیین صفات الهی و براهین اثبات وجود خدا، تأثیر بسزایی در شکل گیری شیوه های تفسیری آیات توحید داشته است. در حالی که فخر رازی با مبانی کلامی اشعری و عقل گرایی خاص خود، تفسیری از توحید ارائه می دهد که بر دفاع از ذات و صفات الهی در برابر شبهات تأکید دارد، علامه طباطبائی با رویکرد فلسفی-عرفانی و بر مبنای توحید وجودی، تفسیری عمیق تر و جامع تر از آیات توحید عرضه می کند که قابلیت پاسخگویی به چالش های فکری نوین را داراست. این تفاوت ها در مواجهه با چالش های فکری معاصر، راهکارهای متفاوتی را برای تبیین و دفاع از توحید ارائه می دهد و زمینه ساز گفتمان های کلامی-تفسیری جدید در فضای فکری امروز است.

صفت «الصَّمَد» در قرآن کریم ظرفیت معنایی گسترده ای دارد که نه صرفا وصفی توصیفی، بلکه بنیانِ هستی شناختی ولایت است. صمدیت به معنای بی نیازی مطلق، کمال و بساطت وجودی، و مقصودیت تامّ و مرجعِ تمام موجودات است. پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی به بررسی رابطه صمدیت الهی و ولایت انسان از منظر آیت الله جوادی پرداخته است. یافته های پژوهش نشان می دهد که از منظر این حکیم متأله معاصر، ولایت الهی تجلی صمدیت خداوند در تدبیر و احاطه بر عالم است و ولایت انسان نیز زمانی معنا می یابد که او مظهر صمدیت گردد. از این رو صمدیت الهی به مثابه معیاری در ایجاد انسجام میان آیات قرآنی، برهان فلسفی و عرفان شهودی در تبیین ولایت در دو ساحت الهی و انسانی عمل نموده است. بدین ترتیب، صمدیت الهی هم منشأ ولایت الهی و هم معیار تحقق ولایت انسانی است. تحقق ولایت در انسان منوط به تجلی صمدیت در سه بعد بینشی، گرایشی و کنشی است. مراتب ولایت نیز تابع میزان تحقق «صمدیّت» در ساحت وجودی انسان است.

تبیین«اثباتِ نقلی مرتبه ی مثالی و عقلی نفس انسانی» نقشی بنیادین در تعریف حقیقت انسان و ترسیم سیر صعودی او تا مقام انسان کامل ایفا نموده و بر مبانی و مسائل سایر علوم انسانی اسلامی نیز تأثیرگذار خواهدبود. این پژوهش، با روش توصیفی -تحلیلی، به واکاوی شواهد نقلی بر مرتبه تجرد مثالی و عقلیِ در آثار صدرا و علامه طباطبائی می پردازد. در فلسفه و کلام الهی، عقل و نقل، مؤید یکدیگرند و در آثار صدرا و علامه ، عرضه ی براهین عقلی بر آیات و روایات، مورد تاکید است. گسترش این شواهد نقلی، و پیوند آن با مبانی عقلی و فلسفی حکمت متعالیه با تقریری نو از ابتکارات ویژه ی علامه است. یافته های پژوهش نشان می دهد که؛ در جریان اثباتِ نقلیِ مرتبه ی مثالی، تجرد نفس از ماده و برخی از عوارضش را، برایِ تمامی نفوس انسانی چه در دنیا و و چه پس از آن از طریق شواهدی چون «حقیقت رؤیا»، «واقعه معراج»، «کیفیت توفی در هنگام خواب و مرگ» و «بقای صور جزیی در عالم برزخ» اثبات می گردد. در مرتبه ی تجرد تام عقلی، نفس با سیر اشتدادی خود به استنادِ شواهد نقلی از سنخ عالم امر و ملکوت شناخته شده و با نیل به «حیات طیبه» مجرد از ماده و عوارضش می گردد که این مقام مختص نفوس کمال یافته است. حاصل آنکه، شواهد نقلی فراتر از نقش مؤید، با ترسیم جزئیاتِ سیرِ اشتدادیِ نفس از نشئه ی مادی تا مراتبِ اعلایِ تجردِ عقلی، نقشه ی جامعِ استکمال را عیان ساخته و بستری معرفتی برای اتقانِ براهینِ فلسفی فراهم می سازند.

هدف پژوهش حاضر بررسی تأثیر آموزش به شیوه معکوس بر خودگردانی یادگیری و پیشرفت تحصیلی دانشجویان در درس تاریخ تحلیلی صدر اسلام بود. روش پژوهش حاضر نیمه آزمایش با طرح پیش آزمون-پس آزمون بود. جامعه آماری پژوهش حاضر شامل کلیه دانشجویان دانشگاه اراک بود. نمونه ی پژوهش به شیوه در درسترس و به تعداد 58 نفر انتخاب و به شیوه همتاسازی در دو گروه مختلف قرار گرفتند. ابزار مورد استفاده در پژوهش حاضر، مقیاس خودگردانی یادگیری پینتریچ و دی گروت (1990) بود. جهت تجزیه و تحلیل داده ها نیز از روش های آمار توصیفی و استنباطی تحلیل کوواریانس تک متغیره و چند متغیره استفاده گردید. نتایج تحلیل کواریانس تک متغیره، نشان داد که آموزش یادگیری معکوس بر یادگیری خودگردان دانشجویان تأثیر معناداری نداشته است اما بر پیشرفت تحصیلی دانشجویان تاثیر معنادار و مثبتی داشته است. همچنین یافته های تحلیل کواریانس چندمتغیره نیز حاکی از آن بود که یادگیری معکوس بر راهبردهای شناختی و راهبردهای فرا شناختی دانشجویان تأثیر معناداری نداشته است.

نشوز زوجه خودداری او از ادای حقوق زوج در امر استمتاع می باشد که دارای آثار فقهی و حقوقی می باشد. بررسی تطبیقی حقوق مصر و ایران درباره نشوز زوجه، برخی اختلافات را در شرایط تحقق نشوز و هم چنین آثار آن نشان می دهد. این نوشتار با روش توصیفی-تحلیل و با تحقیقات کتابخانه ای به بررسی این موضوع می پردازد. حقوقدانان ایرانی تمکین را به دو دسته عام و خاص تقسیم کرده اند و نشوز زوجه را عدم رعایت این دو تمکین می دانند. حقوقدانان مصری گرچه از اصطلاح تمکین و تقسیمات آن استفاده نکرده اند اما بررسی مصادیق ذکر شده برای نشوز نشان می دهد اختلافی در مصادیق نشوز با حقوق ایران ندارند. آنچه موجب اختلاف شده است شرایط تحقق نشوز و هم چنین آثار مترتب بر نشوز است. موجهات شرعی خروج از منزل بدون اذن زوج در حقوق مصر کمتر از حقوق ایران است، بنابراین احتمال ناشزه محسوب شدن زوجه در حقوق مصر بیشتر است، از طرف دیگر آثار مترتب بر نشوز در حقوق ایران بیشتر از حقوق مصر است و این باعث می شود بازدارندگی از نشوز در ایران بیشتر از مصر باشد.

این پژوهش به دنبال بررسی و نقد دلایل قرآنی «نظریه جواز تعبد به همه ادیان و مذاهب الهی و غیرالهی» است. «نظریه تعبد» یکی از آرا و نظرات دین شناختی سیدکمال الحیدری است که آن را با محوریت قطع اصولی و با تکیه بر سه اصل اساسی مطرح نموده است. اصل اول اینکه باید در انتخاب هر دین یا اعتقادی دلیل داشت، اصل دوم این است که مطابقت دلیل با واقع شرط نیست، و اصل سوم اینکه شخص قاطع نمی تواند به خلاف دلیل خود عمل کند. سید کمال حیدری برای اثبات این اصول سه گانه به آیاتی از قرآن استدلال کرده و جواز تعبد به ادیان را نتیجه گرفته است. پرسش اصلی در پژوهش حاضر این است که چه اشکالات و نقدهایی بر ادله قرآنی این سه اصل مذکور وارد است؟ نگارنده با تحلیل نظریه تعبد و اصول آن کوشیده است، کاستی ها و اشکالات اصول سه گانه و ادله قرآنی آن را با روش تحلیلی توصیفی تبیین نماید و از این منظر نظریه تعبد را مورد ارزیابی و نقد قرار دهد. یافته های تحقیق حاکی از آن است که هیچ یک از اصول یاد شده به طور مطلق قابل دفاع نبوده و ادله قرآنی مورد استناد کمال الحیدری دلالتی بر مدعای نظریه تعبد ندارند.

پرهیز از دخالت دادن پیش فرض ها در فهم و تفسیر قرآن ضروری است، اما این بدان معنا نیست که دانسته ها و یافته های گوناگون علمی و فکری نمی تواند و نباید نقشی در فهم و تفسیر قرآن داشته باشد. ژرف نگری عقلی و فلسفی علامه طباطبایی موجب شده است تفسیر المیزان جایگاهی ویژه در میان تفاسیر داشته باشد؛ برای نمونه ایشان توانسته است مسأله اسماء و علم اسماء در آیات ۳۰ تا ۳۳ سوره بقره را با بهره گیری از معارف عقلی و فلسفی خویش به گونه ای بسیار ژرف تر تفسیر کند، بدون این که از چارچوب شیوه ی درست تفسیر خارج شود و پیش فرضی را بر آیات قرآن تحمیل کند. پاسخ علامه به این پرسش که منظور از اسماء و علم اسماء چیست و چه ارتباطی میان علم اسماء و شایستگی برای خلافت الهی وجود دارد، این است که این اسم ها یا مسماهایشان موجوداتی عالی اند در مقام عندالله؛ آن ها درواقع وجودهای برتر موجودات زمینی ازجمله خود آدم اند و آن ها واسطه فیض الهی به موجودات مادون اند و رابطه میان آن ها و موجودات زمینی، رابطه علّی معلولی است. علم آدم علیه السلام به اسماء یا مسماهای اسماء، علم حضوری است، برخلاف علم فرشتگان به آن ها که علمی حصولی است و با تعلیم آدم برایشان حاصل شد. علم حضوری او به اسماء و وسائط فیض الهی که نشانه ی پیوند وجودی او با آن هاست، ملاک خلافت و شایستگی او برای جانشینی خداوند در زمین است. مقاله حاضر با روش تحلیلی-توصیفی و تطبیق میان فلسفه و قرآن انجام شده است.

در سنت تفسیری مسلمانان، تبیین خاستگاه نزول آیه ۲۸۵ سوره بقره، در نوسان میان دو روایت کاملاً متمایز قرار دارد: روایتی که آن را محصول «گفتمان آسمانی» و مکالمه ای قدسی در شب معراج می داند، و روایتی که آن را پاسخی به «زمینه زمینی» و اضطراب ناشی از تکالیف شاق در میان صحابه معرفی می کند. این پژوهش با اتخاذ رویکرد «موردپژوهی» و روش تحلیل محتوای تطبیقی، به جای نقد سندی صرف، به واکاوی منطقِ ترجیحِ مفسران در گزینش یکی از این دو بستر می پردازد. یافته ها نشان می دهد که این اختلاف، بازتاب دهنده دو الگوی هرمنوتیکی و کلامی در مواجهه با متن مقدس است: مفسرانِ «سیاق گرا» با محوریت بخشی به نظم ساختاری سوره، نزول آیه را از نوع «شأن نزولِ موقعیتی» (پاسخ به بحران تاریخی) دانسته و به «الهیاتِ تعامل» دست یافته اند؛ درحالی که مفسرانِ «روایی-باطنی» با اصالت دادن به اخبار خاصه، آن را از نوع «شأن نزولِ مَقامی» (بیانگر منزلت فرازمانی) دانسته و «الهیاتِ تکریم» را صورت بندی کرده اند. نوآوری این تحقیق در تبارشناسی این دو پارادایم و اثبات این نکته است که دوگانگی مذکور، نه نشانگر تعارض، بلکه گواهی بر کارکرد دوگانه متن در پوششِ هم زمانِ «اضطرابِ تاریخیِ انسان» و «عنایتِ ملکوتیِ خداوند» است.

از نظر اسلام و آیات قرآن «مردم» یکی از ارکان اساسی حکومت هستند و وحدت و همدلی بین مردم و دولت لازمه جامعه اسلامی است. با مطالعه ی منابع اسلامی، می توان به خوبی درک کرد که اسلام نه تنها بر جنبه های معنوی انسان، اخلاقیات، تقوای افراد و رابطه ی انسان با خدا تأکید داشته، بلکه عنایت زیادی به روابط اجتماعی میان مردم و اداره ی امور جامعه داشته است. مصداق بارز حکومت داری اسلامی، دوران هر چند کوتاه زمامداری امام علی(ع) است که ایشان بیشترین تلاش را در جهت همدلی و اعتماد متقابل بین مردم و دولت داشته است. حضرت برای رسیدن به این هدف، از راهکارها و شیوه هایی بهره جسته اند که آشنایی با آن ها می تواند جوامع اسلامی را برای تحقق مدینه فاضله یاری دهد. بدیهی است، بهترین راه برای آشنایی با نحوه حکومت داری و راهکارها و شیوه های ایشان برای همدل شدن مردم و دولت و تقویت اعتماد متقابل بین آنها بررسی سخنان، نامه ها و سفارش های آن حضرت در نهج البلاغه است. باتوجه به این که پژوهشگران مختلفی از منظر اخلاقی به این موضوع پرداخته اند، مقاله ی حاضر که با استفاده از روش اسنادی و با هدف آشنایی با مهم ترین راهکارهای تقویت اعتماد متقابل بین دولت و مردم از منظر حقوقی تدوین شده، تلاش شده است اهمیت «مردم داری» و «ارتباط با مردم» از منظر حضرت علی(ع) در قالب شیوه های مردم داری و اصول حاکم بر اصل مردم داری در نهج البلاغه مورد بررسی قرار گیرد تا پویندگان راستین راه آن امام بزرگوار بتوانند از این آموزه ها بهره مند شوند.

دین، پدیده ای چند وجهی و ذومراتب است که باعث می گردد هر دین پژوه و دین شناسی، در مواجهه با این پدیده، از روش های مختلفی که تأثیر مستقیم بر نتایج پژوهش دارند، بهره گیرد. ازجمله اندیشمندان روشن فکر معاصر که امروزه مباحث دین شناسی او، مورد توجه به سزایی قرار گرفته است، مصطفی ملکیان است. در این مقاله، ابتدا نگرش ملکیان در چیستی دین و دین پژوهی مورد بررسی قرار گرفته و سپس روش های وی در مواجهه با تحقیقات دینی، تحلیل شده است. مقاله حاضر، با روش توصیفی و تحلیلی و با استفاده از منابع، مقالات، سخنرانی ها و کتب مصطفی ملکیان، نگاشته شده است. ملکیان، دارای روشی ترکیبی در دین پژوهی است که حاوی چهار عنصر روشی اصلی است. این عناصر، عبارتند از: روش عقلانی، روش کارکردی یا کاربردی، روش تحویلی و روش فرایندی. علی رغم موفقیت این شخصیت در قسمت هایی از دین پژوهی، اشکالاتی از قبیل کاهش بار معنوی دین، ناکارآمدی عنصر تحویل در روش ترکیبی، تقلیل دین در روش کاربردی و نبود ملاک در روش فرایندی دارد. 

از مهمترین عوامل ایجاد بیماری در جوامع کنونی، پسماندهای غذایی است که پاک سازی آن در هر یک از مکاتب پزشکی متفاوت است. این پژوهه کوشیده است سبک زندگی ائمه علیهم السلام را نسبت به پاک سازی این گونه پسماندها واکاوی کند. علی رغم تلاش پژوهشگران مختلف در سیره پزشکی معصومان، مسئله حاضر موضوعی جدید و کاربردی است که قلمرو اولیه تولید پسماند و اقدامات رفتاری متناسب با پاک سازی آن، با روش توصیفی تحلیلی و رویکرد اسنادی بررسی و استخراج شده است. یافته های پژوهش حاکی از آن است که اقدامات ائمه (ع) برای پاک سازی پسماندهای غذایی ذیل سه محور؛ اهتمام به کاهش یافتن حجم پسماند، اهتمام به عدم توقف پسماند در فرایند هضم و اخراج به موقع پسماند خلاصه گردیده است. معصومان (ع) با انتخاب آرمانی والا و دل نشین، هرگونه لذات دنیوی نظیر خوردن را ابزاری برای زندگی دانسته و از این جهت درکنار جلوگیری از ایجاد پسماند اضافه بدون هرگونه نارضایتی درونی، ذهن را نسبت به موانع مختلف هضم و اخراج پسماند از جمله مشغولیت ها و محدودیت ها مدیریت نموده اند. امتیاز برجسته شیوه ی ذکر شده علاوه بر هم سویی با عقل و فطرت، کنترل نیازهای جسم و تعادل بخشی به آن با نیروی ایمان است که خود تمرینی برای خودسازی در راستای رسیدن به حیات طیبه محسوب می شود.

یکی از نقطه های عطف در تحول و اسلامی سازی علوم انسانی، نوع نگرش به حقیقت انسان است. اساسا تحول در علوم انسانی بدون تغییر نگاه به انسان امکان پذیر نیست. به نظر می رسد، هسته اصلی اختلاف دیدگاهها در نظریات علوم انسانی و اختلاف اساسی آنها با نگرش اسلامی در نوع انسان شناسی این نظریه ها نهفته است. هر نوع تفسیر از چیستی، مبدا، غایت و علت غایی انسان، برتوصیف، تبیین، تفسیر، پیش بینی و کنترل کنش های انسانی که همان موضوع علوم انسانی است تاثیر گذار است. در این مقاله با روش تحلیلی-توصیفی به بیان تاثیر دیدگاه انسان شناختی تکاملی، بر نظریات علوم انسانی در پنچ حوزه جامعه شناسی، علوم سیاسی، روانشناسی، اقتصاد، اخلاق پرداخته ایم و این تاثیر را با ذکر نمونه هایی نشان داده ایم. علت گزینش این موارد بروز و ظهور بیشتر تکامل در آنها است وگرنه تاثیر تکامل در علوم انسانی اختصاصی به این موارد ندارد.

هر مکتب اخلاقی می بایست عقلانیت خود را در چهار عنصر منطقی، معرفت شناختی، معناشناختی و هستی شناختی نشان دهد. ذیل هر یک از این عناصر سوال هایی وجود دارد که پاسخ به آنها برای شکل گیری یک نظریه ی اخلاقی کامل لازم است. مهم ترین سوال مروبوط به یک نظریه ی اخلاقی ناظر به عنصر هستی شناختی است که مفاد آن تعیین واقعی یا غیر واقعی بودن ارزش و لزوم و نیز الزامات اخلاقی است. با مبنا قرار دادن مطلق کمال می توان این سوال را پاسخ داد و کمال مدنظر اعم از کمال انسانی یا الهی خواهد بود. می توان گفت با تکیه بر کمال انسانی رویکردی سکولار در ارزش های اخلاقی اتخاذ کرده ایم و درعینحال معقولیت ارزش های اخلاقی را تبیین نموده ایم، اما با تکیه بر کمال الهی منطقی ترین و معقول ترین توجیه برای ارزش های اخلاقی فراهم می شود و بالاترین ارزش اخلاقی معنا می یابد. در مقاله حاضر با بررسی این چهار عنصر, نظریه ی اخلاقی منتخب را به روش عقلی و تحلیلی ارائه کرده ایم.

برهان عدالت یکی از دلایل عقلی اثبات معاد است. متکلمان شیعه برای این برهان چهار تقریر ارائه کرده اند: لزوم تفکیک گناه کار و بی گناه، ناممکن بودن اجرای عدالت در جهان طبیعت، لزوم وفای به وعده و لزوم پرداخت عوض در برابر تکلیف. پژوهش حاضر به این مسئله می پردازد که این تقریرها با چه اشکال هایی روبر هستند و آیا این اشکال ها برهان عدالت را بی اعتبار می کند؟ از گذر بررسی های انجام شده که به روش توصیفی و انتقادی سامان یافته هفت اشکال معرفی شده اند: نفی استقلال عقلی و جدلی بودن استدلال، بی معنایی ظلم برای خداوند، اعتباری بودن حسن و قبح، امکان رفع ظلم در جهان طبیعت، عدم لزوم تبعیت احکام از مفاسد و مصالح واقع و ناتوانی از اثبات معاد اسلامی. یافته های پژوهش نشان می دهد که هیچ یک از اشکال ها سبب نمی شود صلاحیت این برهان به عنوان دلیلی برای اثبات زندگی پس از مرگ و نا محدود بودن آن در کنار دیگر دلائل از بین برود.

علامه طبرسی از مفسران برجسته امامیه با نگارش اثر فاخر مجمع البیان، نقشی اثر بخش در روند حرکت تفسیری جامعه علمی شیعه به جا نهاد، بدینسان پرداختن به آراء این مفسر عالی قدر در زمینه مهمترین مساله مکتب تشیع از اهمیت بسزایی برخوردار است. ایشان بررسی مسائل موضوع امامت را به صورت کلی در سه محور تعریف امامت، اثبات امامت و مقام امامت گنجانده است. نوع و چگونگی مواجهه علامه طبرسی با مساله اثبات امامت با دو روش اجتهادی و روایی انجام گرفته است او آیه ولایت و آیه اولوالامر را با رویکردی اجتهادی تفسیر کرده، و اتحاد معنایی آیات اکمال، ابلاغ و سئل سائل را با مساله امامت با نگاهی روایی روشن ساخته است. مقام امامت نیز با طرح مسائلی همچون انتصاب الهی، علم امام ، عصمت و معجزه امام پی گرفته است. نتیجه ای که از مجموع تحقیق حاضر به دست آمده روشنگر این معنا است که علامه طبرسی با عطف به آیات قرآنی مقام امامت را به صورت حداکثری و در امتداد خط اصیل اندیشه های شیعی، اثبات و تبیین نموده است.

در ادیان مختلف، مفاهیم گوناگونی وجود دارد که برای شناخت بهتر این مفاهیم و گزاره ها، لازم است به کلمات کلیدی مورد استفاده در هر دین توجه کرده تا درک عمیق تری از عقاید و مبانی هر دین حاصل و از خلط مباحث مختلف در درک کامل گزاره های دینی جلوگیری کند. در تحقیق حاضر به معناشناسی مفهوم رنج از منظر آیین بودا و اسلام به شیوه توصیفی تحلیلی پرداخته می شود. در این مقاله، ایده آیین بودا و اسلام درباره مفهوم رنج شرح داده شده و جوانب مختلف آن را بررسی و همچنین بیان می شود که مفهوم رنج از منظر آیین بودا از معقولات ثانیه بوده و از منظر اسلام از معقولات اولی است، همچنین از منظر هر دو آیین رنج یک مفهوم حقیقی است. با استفاده از این توضیحات، می توان در تحقیقات و مقالات مرتبط با مفهوم رنج در آیین بودا و اسلام از مطالب و مفاهیمی که در این مقاله بیان شده است، بهره برد و توضیحات کاملتری را ارائه کرد. همچنین، با استفاده از این توصیفات می توان به نکات بنیادی و اصلی مرتبط با این مفهوم در این دو آیین دست یافت.

اساسی ترین شرط در نبوت و رهبری جامعه، عصمت پیشوایان و برگزیدگان الهی است. عصمت به معنای مصونیت از گناه، انحراف و خطا، دارای مراتبی است که می توان آن را به دو بخش عمده تقسیم کرد: عصمت در بیان و تشریع احکام(عصمت تشریعی) و عصمت در گفتار و کردار فردی و اجتماعی که جنبه تشریعی و بیانی ندارد(عصمت فراتشریعی). هرکدام از این دو بخش نیز دارای مراتب متعددی می باشند. دانشمندان اسلامی بر عصمت پیامبر اکرم (ص) از هرگونه گناه، سهو و نسیان در محدوده تشریع احکام الهی، در بعد دریافت و ابلاغ وحی، و اعتقاد به آن اتفاق نظر دارند. اما در زمینه عصمت فراتشریعی پیامبر(ص)، موارد شمول این عصمت، ابعاد و گستره آن اختلاف نظر دارند و بعضی از ایشان برخی از این موارد را داخل در این عصمت می دانند و برخی را منافی آن می شمارند. غالب اندیشمندان اهل سنت، عصمت پیامبر را محدود به گناه کبیره می کنند و گناه صغیره را از این گستره خارج می دانند. لذا اقوال و اعمال پیامبر در مسائل اجتماعی و مناصب حکومتی از جمله قضاوت و داوری را مصون از سهو و خطا نمی شمارند. مستند این مذاهب، روایت شان نزولی است که مرتبط با قضاوت پیامبر و وجود شائبه خطا و اشتباه از سوی ایشان است. نوشتار حاضر با روش تحلیلی- توصیفی-تطبیقی، عصمت فراتشریعی پیامبر در مسائل اجتماعی و مناصب حکومتی را واکاوی و کنکاش نموده و شبهه ی داوری ناصواب پیامبر را در بوته ارزیابی قرار داده است. یافته ها حاکی از آن است که دلائل عقلی و نقلی محکمی بر عصمت پیامبر اکرم در مسائل اجتماعی و حکومتی وجود دارد و سخن برخی از اندیشمندان اسلامی بر استغفار پیامبر از قضاوت ناصواب، سخنی گزاف و دور از شان پیامبر و مخالف لحن و سیاق آیات است.

انقلاب اسلامی ایران چهل سالگی خویش را پشت سرگذاشت و شکوفایی و سرزندگی و بلوغ اجتماعی خویش را در معرض نمایش گذاشت. در چنین مطلعی و مقطعی، رهبر حکیم و فرزانه انقلاب اسلامی، با صدور بیانیه گام دوم انقلاب، به بازخوانی کارنامه انقلاب اسلامی ایران و برشماری دستاوردها، فتوحات، افتخارات و برکات گذشته و تبیین آسیب ها و تهدیدها و فرصت ها و ظرفیت های مختلف کنونی جامعه و طراحی راهبردهای حرکت آینده و مأموریت های تمدنی جوانان آن پرداختند. یکی از این راهبردها، راهبردهای سیاست خارجی است که مبتنی بر قاعده نفی سبیل است. در این مقاله با بهره گیری از منابع کتابخانه ای و روش توصیفی تحلیلی، با هدف کشف راهبردهای سیاست خارجی مبتنی بر قاعده نفی سبیل از متن بیانیه گام دوم انقلاب راهبردهای استقلال و آزادی، حکمت و مصلحت، عزت، امنیت و اقتدار و ایستادگی، عدم میل و اعتماد به غرب و نداشتن رابطه دوستانه با غرب و نیز نفی سلطه بیگانگان به دست آمد.

ارتباط گناه با حوادث مصیبت وار طبیعی در آیات متعددی از قرآن کریم مطرح شده است. این آیات به دو دسته قابل تقسیمند: نخست آیاتی که با صراحت به این رابطه پرداخته اند. در این آیات گاه عنوان ذنب و ذنوب به کار رفته، گاه عنوان گناهانی مانند فسق و کذب و ظلم استفاده شده است. دسته دوم آیاتی است که به صورت ضمنی بر این رابطه دلالت دارند. در این آیات نیز بر عناوین کسبت ایدیهم، ما کسبوا، من نفسک، من عندک، ما صنعوا و ما عملوا تأکید گردیده است. از دیدگاه علامه طباطبایی در هیچ یک از این آیات دلالتی صریح یا ظهوری نزدیک به نص بر ارتباط گناهی خاص با حادثه ناگوار طبیعی خاص وجود ندارد. به باور علامه حوادث طبیعی ناگواری که عموم مردمان اعم از گناهکار و بی گناه را دربر می گیرد عذاب نیستند بلکه آن ها را باید نتایج تکوینی انتخاب ها و اعمال انسان دانست. از این رو نمی توان به هنگام رخداد چنین حوادثی، گناهی خاص را به عنوان علت حادثه معرفی کرد.

عاملیت و ساختار یک مسئله ای است که در تاریخ فلسفه محل بحث فراوان بوده است. پس از تعیین تکلیف مسئله عاملیت و ساختار، با قائل شدن به ساختار و در نتیجه طرح روح جمعی، ضروری است در خصوص نحوه هستی، چگونگی و مقوم تحقق روح جمعی نظریه پردازی صورت پذیرد. چنین تبیینی امکان نظریه پردازی در گام های بعدی فلسفه علوم اجتماعی را ممکن می کند. در این پژوهش، نگارنده درصدد است، با مرور دیدگاه نظریه پردازان این حوزه، پس از استنباط دیدگاه صدرایی در رابطه با عاملیت و ساختار، در پرتو این یافته، به تبیین روح جمعی بپردازد. یافته های این پژوهش گویای آنند که یکم؛ چنین نیست که روح جمعی به عنوان یک وجود مستقل در عالم محقق شود اما این به معنای رد روح جمعی نیست، بلکه روح جمعی یک نحوه هستی است که نفوس انسانی به واسطه زیست جمعی می یابند. دوم؛ تنها در اجتماع مبتنی بر عقل و قوای عقلی به عنوان مقوم نفس انسانی، اجتماع دارای روح جمعی تحقق می یابد و سوم؛ مدینه متعالیه همان اجتماعی است که حاصل تحقق روح جمعی بوده و این روح جمعی به واسطه حضور مقام ولایت و مدیریت جمع القوای ولایت در اجتماع متشکل از نفوس انسانی پدید می آید.