درخت حوزه‌های تخصصی

ظاهر شماری از آموزه های اسلامی، انگاره برتری های جنسیتی را به وجود آورده اند. یکی از این موارد آیه 228 سوره بقره است که فراز «وَ لِلرِّجالِ عَلَیْهِنَّ دَرَجَهٌ» درآن، دست مایه ایجاد شبهه قرارگرفته است. این پژوهش به روش توصیفی- تحلیلی و با بهره از منابع کتابخانه ای به دنبال تحلیل و پاسخ به این شبهه است. برای دست یافتن به این هدف، با بررسی اقوال قرآن پژوهان فریقین، دیدگاه های تفسیری درباره این آیه به سه دسته عمومی ذیل تقسیم شده است: برتری مطلق مرد؛ برتری نسبی مرد در شماری از حقوق مانند حقوق مربوط به دوام زوجیّت، حق طلاق و حق استمتاع و نیز توانمندی مرد بر بخشش زن. دراین جستار، اشکالاتی به هر یک از این دیدگاهها بیان شده که عمومیت آنها را با چالش مواجه می سازد. در گام بعد، رویکرد برگزیده با بهره از مؤلفه های ذیل ارائه شده است: مفهوم شناسی دو واژه رجل و درجه؛ تبیین منظومه معرفتی قرآن درباره عدالت جنسیتی در دو ساحت آفرینش و بهره مندی از حقوق و نیز عدم ملازمه حقوق طرفینی با تساوی آنها. دستاورد نوشتار آن است که مفهوم درجه در این آیه به معنای برتری های حقوقی نیست بلکه به معنای توانمندی بیشتر مردان برای انجام وظائف هستی شناختانه آنهاست که طبعاً اختیارات بیشتری را برای آنها به دنبال دارد.

حکومت پنج ساله امام علی (ع) با وجود کوتاهی مدت، با چالش های بزرگی همچون جنگ های جمل، صفین و نهروان همراه بود. در این شرایط، برخی از یاران امام ثبات قدم داشتند و «رویش» یافتند، در حالی که گروهی دچار «ریزش» شدند. مسئله اصلی پژوهش، شناسایی علل سیاسی رویش ها (بقا و رشد سیاسی یاران) در حکومت علوی است تا الگویی برای مقابله با فتنه ها و حفظ انسجام سیاسی در جوامع اسلامی معاصر ارائه گردد. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش توصیفی‑تحلیلی، با استفاده از منابع کتابخانه ای اعم از متون تاریخی، حدیثی، رجالی و کتب تفسیر، به ویژه نهج البلاغه، انجام شده است. بر اساس پژوهش صورت گرفته، نتایج حاکی از آن است که علل سیاسی رویش ها در حکومت علوی عمدتاً شامل اطاعت و تسلیم محض در برابر امام زمان خویش است که در یارانی همچون عمار یاسر، مالک اشتر و عدی بن حاتم تجلی یافته بود؛ همچنین تصمیم گیری به موقع و اقدام در لحظات حساس تاریخی که مانع از دست رفتن فرصت ها می گردید. دوری گزیدن از همکاری با فتنه گران و بدعت گذاران و خویشتن داری در معرکه های فتنه از دیگر عوامل مؤثر بود. قانون گرایی و پایبندی به میثاق های الهی و اجتماعی نیز نقش بسزایی در رشد و بقای سیاسی یاران داشت. گفت وگو و افشای توطئه های دشمنان به ویژه در جنگ های جمل و صفین، زمینه را برای روشنگری و جذب نیروهای آگاه فراهم می آورد. از سوی دیگر، کنترل و مراقبت مستمر امام علی (ع) بر کارگزاران و تشکیل نهادهایی همچون «شرطه الخمیس» مانع از انحراف و سوءاستفاده می شد. در نهایت، بصیرت دینی و سیاسی به عنوان مهم ترین عامل، توانایی تشخیص حق از باطل و مقاومت در برابر فتنه ها را به یاران می بخشید؛ بنابراین رویش های سیاسی در حکومت علوی در پرتو تبعیت آگاهانه از رهبری معصوم، قانون مداری، هوشیاری در برابر فتنه، نظارت همگانی و بصیرت افزایی تحقق یافت که این آموزه ها برای جوامع اسلامی معاصر در پیشگیری از ریزش نیروهای مؤمن و تحکیم وحدت سیاسی الگویی کارآمد به شمار می رود.

سلام به عنوان تحیتی اسلامی و نماد صلح، امنیت و محبت، نقشی اساسی در روابط فردی و اجتماعی از منظر قرآن و روایات دارد. هدف این مقاله، بررسی مفهوم، اهمیت، کارکردها و احکام سلام در فرهنگ اسلامی با تأکید بر منابع دینی است تا جایگاه آن به عنوان یک اصل ارتباطی و اخلاقی بازنموده شود.این پژوهش با رویکرد توصیفی‑تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه ای انجام شده است. داده های مقاله با مراجعه به قرآن کریم، تفاسیر معتبر، جوامع حدیثی فریقین و متون فقهی گردآوری و پس از دسته بندی موضوعی، تحلیل محتوایی شده است.یافته ها و نتایج تحقیق نشان می دهد که  سلام در لغت به معنای سلامت، امنیت و صلح است و در قرآن از آن به عنوان تحیت مبارک و پاکیزه یاد شده است. بر اساس آیات و روایات، سلام مستحب مؤکد بوده و پاسخ به آن واجب فوری است. پیشی گرفتن در سلام نشانه ایمان، تواضع و نزدیکی به خداوند است. کارکردهای اجتماعی سلام عبارت است از: ایجاد امنیت، تقویت محبت و دوستی، زمینه سازی برای همکاری، اطمینان بخشی در روابط، کاهش کبر و خودخواهی و نزول رحمت و برکت در خانه. از نظر فقهی، سلام به مسلمان واجب الاجابت، و در مواردی چون نماز، سلام به نامحرم جوان، یا سلام به کافر و اهل کتاب، دارای احکام خاصی است. نتیجه آنکه سلام نه تنها یک عمل عبادی، بلکه یک پیمان اجتماعی است که رعایت آن، سرمایه اجتماعی جامعه دینی را افزایش می دهد.

قرآن کریم با بهره گیری از الگوی فرعون، تصویری جامع و ساختاریافته از «مستکبران» ارائه می دهد که فراتر از روایت تاریخی صرف، قابلیت بسط به نظام های سلطه گر معاصر را دارد. پژوهش حاضر با روش توصیفی‑تحلیلی و با مراجعه به تفاسیر معتبر، در پی شناسایی مؤلفه های رفتاری فرعون در قرآن و سپس بسط آنها به جریان استکبار جهانی امروز است. بر اساس یافته های پژوهش، هفت مؤلفه رفتاری بنیادین از تصویر فرعون قرآنی قابل استخراج است: تکذیب حق، استکبارورزی، خودبرتربینی، طغیان و سرکشی، تهدید و ارعاب، تحمیق و تخدیر عقول، و گمراه سازی. این مؤلفه ها در سه سطح شناختی (باورهای کاذب)، رفتاری (اقدامات عملیاتی) و ارزشی‑هویتی (جهان بینی خودخدابنیان) قابل تحلیل هستند. بسط این الگو به نظام سلطه معاصر نشان می دهد که «هندسه رفتاری استکبار» در طول تاریخ ثابت مانده و تنها ابزارهای آن تغییر کرده است؛ از انکار حقیقت در رسانه های جریان اصلی تا تحریم های فلج کننده، از صنعت سرگرمی و تحمیق توده ها تا جنگ روایت ها و تخریب شخصیت رهبران مقاومت. نظریه «تصویرشناسی رفتاری» قرآنی می تواند به عنوان یک چارچوب تحلیلی بومی برای جریان شناسی استکبار جهانی در علوم سیاسی، دانش سازمان و مدیریت، ارتباطات و مطالعات منطقه ای مورد استفاده قرار گیرد.

مقام صبر در عرفان اسلامی، فراتر از یک فضیلت فردی، به عنوان یکی از ارکان اصلی سلوک الی الله و نیرویی تمدن ساز در روابط انسانی تلقی می شود. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و استناد به آیات قرآن کریم، روایات اهل بیت(ع) و آرای عارفان برجسته، به تبیین کارکردهای مقام صبر در استحکام روابط خانوادگی می پردازد. خانواده در منظومه معرفتی اسلام، کانون مودّت، رحمت و آرامش روحی و بستر اصلی تربیت اخلاقی و معنوی معرفی شده است. صبر در این عرصه، نقش محوری در مدیریت تعاملات زناشویی، تحمل چالش های معیشتی، تربیت فرزندان، و مواجهه با ابتلائات و تقدیرات الهی ایفا می کند. این فضیلت، با تبدیل خانه به «خانقاه حقیقی سالک»، ناملایمات را به فرصت های تزکیه نفس و تعالی جمعی بدل می سازد؛ از صبر در ارتباطات عاطفی و معاشرت بالمعروف گرفته تا صبر عاشقانه در تنگناهای اقتصادی، صبر تربیتی به عنوان جهاد اکبر خانوادگی، و نهایتاً صبر توحیدی به مثابه تسلیم و رضا در برابر قضای الهی. نتایج نشان می دهد که صبر نه تنها مانع فروپاشی پیوندهای خانوادگی در برابر تنش ها و مصائب می شود، بلکه خانواده را به محیطی امن برای رشد ایمانی، تقویت همدلی و دستیابی به قرب الهی تبدیل می کند. در نهایت، نهادینه سازی مقام صبر در روابط خانوادگی، زمینه ساز تحقق سبک زندگی توحیدی و جامعه ای اخلاق مدار و تاب آور خواهد بود.

در سنت نظام دانایی مسلمانان، تفسیر سیاسی قرآن کریم به مثابه یک دانش تا هنوز از منظر فلسفی و روش شناختی مطالعه جدی نشده، مبانی عام و مبانی خاص آن تدوین نشده و روش های آن طبقه بندی و گونه شناسی نشده است. از جمله روش های اساسی تفسیر سیاسی، روش تفسیری سیاسی روایِی می-باشد. این مقاله با این پرسش اصلی که روش شناسی روش تفسیری رِوایی در تفسیر سیاسی قرآن چیست؟ با نگاه درجه دوم و با تأکید بر طرح تفسیر سیاسی به مثابه یک دانش، بر مبنای رویکرد روش-شناختی پارادایمیک اصلاحگرایانه، کثرت گرایانه و تلفیقی و مدل روش شناسی پنج سطحی شامل سطوح توصیفی، مبنایی، راهبردی، کاربردی و انتقادی، کاربرد روش تفسیری روایی را در تفسیر سیاسی با روش توصیفی و تحلیلی پژوهش و دنبال می کند. یافته های پژوهش این است که روش تفسیر رِوایی سیاسی، روشِ واژه محور، آیه محور، موضوع محور، فرایند منطقی ای است که مفسر بر اساس مبنای روابط بینامتنیت بیرون قرآنی شارح بودن سنت برای قرآن، با استناد به روایات و سنت پیامبر (گفتار، کردار، تقریر و صفات خِلقی و خُلقی) ، معصومان (شیعه) و صحابه و تابعین (سنی)، با استفاده حداکثری از روایات با ساز و کار اجتهادی، جهت تبیین و مطالعه امر سیاسی در قرآن کریم یا مراد جدی سیاسی الله متعال از آیات قرآن کریم، دنبال و پژوهش می کند.

شناخت مذهب راوی، یکی از مؤلفه های تأثیرگذار در راوی شناسی است که هماره مورد اهتمام دانشمندان رجال بوده است. حَفص بن غیاث نَخَعی قاضی، از اصحاب امام صادق علیه السلام، از راویان پرروایتی است که هر چند سنی بودنش، شُهره گشته ولی گمانه شیعه بودنش بر پایه برخی نشانه ها، طرفدارانی از رجالیان و فقیهان در سده های اخیر پیدا کرده است. چالش در شناخت مذهب حفص، پا را از یک بحث علمی فراتر گذارده، روایات وی را نیز در مواردی، با «نپذیرفتن» روبرو ساخته است. در این نوشتار، پس از گذری بر داده های هویت شناسانه حفص، ابتدا به ترسیم دیدگاه های عالمان شیعه در قرون مختلف درباره مذهب این راوی می پردازیم. پس از آن، بر پایه دو مؤلفه: «تحلیل متون کهن رجالی» و نیز توجه به قرائن و نشانه های پیرامونی به ویژه «تحلیل متن شناسانه روایات حفص»، به واکاوی مذهب این راوی پرچالش می پردازیم. نتیجه آنکه بر پایه چهار قرینه: باور نجاشی به صحّت مذهب حفص، نقل معارف خاص امامتی از سوی حفص، بهره گیری وی از تعابیر اختصاصی شیعیان و نیز نگاه خاصّ امام به او، می توان حفص بن غیاث را یک راوی شیعی دانست که به خاطر فشارهای شدید مالی و بنا بر احتمالی، به دلیل فشار حکومت، به سمت قضاوت گمارده شد.

گاهی فهم نادرست از آیات قرآن و کجراهگی در درک مراد واقعی آن و محدود کردن شناخت به معنای ظاهری آیات، منجر به انحراف معرفتی می گردد و در مواردی نیز به بدفهمی در سطح اصول دین و توحید کشانده می شود. بدین جهت گرچه می توان در تعدادی از آیات به تفسیر اکتفا کرد، اما در بعضی دیگر باید از تفسیر عبور کرده و به تأویل رسید.در قرآن کریم عده ای از آیات دارای معنای تفسیری و ظاهری و پاره ای نیز معنای باطنی و حقیقی دارند که از آن به تأویل نام برده می شود. یکی از این آیات تأویلی، آیه «4 حدید» است که به اتفاق مهمترین مفسران شیعه و سنی دارای تأویل است. اما تا کنون تأویل آیه «4 سوره حدید» در قالب یک پژوهش مستقل مورد بررسی و نقد قرار نگرفته است؛ ازین رو تلاش می شود تا با ارائه دیدگاه اندیشمندان مسلمان در حوزه علوم تفسیری مفاهیم تأویلی این ایه ارزیابی گردد و با مقایسه نظرات مختلف و نقد و تحلیل آنها به یک دیدگاه درستی دست یافت. بنابراین پژوهش حاضر که با روش تحلیلی - توصیفی به نگارش در آمده است به دنبال پاسخ به این پرسش است که تأویل واژه«معیت» در آیه فوق چیست؟ این واژه از نظر مفسرین اسلامی دارای معانی متعدد تأویلی می باشد که مهمترین این دیدگاه ها در این نگاره مورد بررسی قرار گرفته است؛ بر این اساس همه مفسرینی با«معیت»به معنی«همراهی جسمی» مخالفند،اما درتأویل«معیت» به «همراهی غیر مادی خدا با بندگان» اختلاف نظر دارند.

باور به امام مهدی (عج) و ظهور ایشان تأثیرات عمیقی بر فرآیند خودسازی فردی و اجتماعی دارد. این باور، نیروی محرکه ای است که می تواند به خودسازی اخلاقی، افزایش انگیزه در مسیر رشد و تعالی و تقویت صبر و امیدواری کمک کند. جامعه منتظر با تأسی به امام زمان (عج) می تواند به یک پایگاه علمی و فکری تبدیل شود و در مقابل بدعت ها و انحرافات ایستادگی کند. انتظار فرج و باور به ظهور امام مهدی (عج) امید و انگیزه قوی برای حرکت در مسیر کمال و خودسازی ایجاد می کند. اعتقاد به مهدویت، فرد را به سمت خودسازی اخلاقی و دوری از ناهنجاری ها سوق می دهد. این باور، فرد را به تلاش برای کسب فضایل اخلاقی و دوری از رذایل ترغیب خواهد کرد. انتظار برای ظهور امام زمان (عج)، صبر و استقامت در برابر مشکلات و سختی ها را افزایش می دهد که به فرد کمک می کند تا در مسیر خودسازی با جدیت و پشتکار بیشتری گام بردارد. در فرهنگ مهدوی، انتظار به معنای آمادگی برای ظهور و مبارزه با ظلم و فساد است. این باور، روحیه جهاد و مبارزه با نفس و عوامل بازدارنده در مسیر خودسازی را تقویت می کند. مقاله حاضر با روش تحقیق توصیفی و استناد به منابع کتابخانه ای، رابطه مهدی باوری و خودسازی را بررسی می کند. مهدی باوری، نیروی محرکه قوی برای خودسازی و حرکت به سوی کمال است. این باور با ایجاد انگیزه، امید، صبر و آگاهی، فرد را در مسیر رشد و تعالی یاری می کند.  

در این مقاله با اتکا بر آرای سقراط در محاورات افلاطون و نظریه عقلانیت انتقادی کارل پوپر، استدلال شد که رعایت ضوابط عقلانیِ نظام مند، شامل: فروتنی معرفتی، مسئولیت شناختی و انسجام درونی، به نحو ضروری به تعهد اخلاقی منجر می شود. در برابر نقد ارسطو درباره «آکراسیا» (ضعف اراده)، نشان داده شد که عقلانیتِ فرآیندمحور بر خلاف معرفت ایستا می تواند شکاف بین «دانستن» و «عمل کردن» را پر کند. در بخش نخست، با بازخوانی محاوره پروتاگوراس، از سقراط که از تساوی معرفت با فضیلت دفاع می کند در پرتو چهارچوب عقلانیت انتقادی پوپر بازسازی شد. در این رابطه تأکید گردید عقلانیت انتقادی نه تنها ابزار کشف حقیقت، بلکه چهارچوبی برای التزام اخلاقی است. در ادامه، با تحلیل مفهوم «فروتنی معرفتی» در فلسفه علم پوپر ثابت شد که پذیرش خطاپذیری، تعهد به شفافیت و پاسخگویی را ایجاب می کند. حل چالش تاریخی ارسطو با معرفی «عقلانیت به مثابه فرآیند» مورد بررسی قرار گرفت و نشان داده شد که آکراسیا ناشی از نقص در نظام عقلانی است، نه جدایی ذاتی عقل و اراده. هدف پژوهش، بازخوانی آرای سقراط، ارسطو و پوپر با تمرکز بر مفاهیم «عقلانیت» و «تعهد» است. مقاله نتیجه می گیرد که اتحاد عقل و اخلاق نه یک آرمان انتزاعی، بلکه دست یافتنی است، مشروط بر اینکه عقلانیت را به مثابه فرآیندی نهادی (نه صرفاً فردی) درک کنیم.

پاول زاک در کتاب مولکول اخلاقی ادعا می کند که هورمون اکسی توسین نقشی تعیین کننده در شکل دهی رفتارهای انسانی ایفا می کند و معتقد است که تبیین های فلسفی از اخلاق نوعی خیال پردازی فلسفی هستند؛ چرا که رفتار اخلاقی را می توان صرفاً از منظر زیست شناختی و با تکیه بر هورمون اکسی توسین توضیح داد. این پژوهش که با روش توصیفی-تحلیلی انجام شده، نگاهی انتقادی به این ایده دارد. در گام نخست، نشان داده می شود که اکسی توسین به عنوان یک هورمون، تأثیر علّی مستقیم و کامل بر رفتار اخلاقی ندارد، چنان که زاک ادعا می کند. دوم، بررسی می شود که اکسی توسین علاوه بر رفتارهای همدلانه، می تواند باعث بروز احساساتی چون حسادت و لذت از رنج دیگران شود. سوم، شواهدی مطرح می گردد که نشان می دهد اثرات مشاهده شده از اکسی توسین ممکن است به کاهش اضطراب و افزایش انگیزه اجتماعی مربوط باشد، نه صرفاً به ایجاد رفتارهای پیچیده اخلاقی. در نهایت، این پژوهش بیان می کند که حتی اگر بپذیریم اکسی توسین باعث ایجاد رفتارهای همدلانه می شود، این رفتارها همواره اخلاقی نیستند. اخلاق نیازمند در نظر گرفتن اصولی فراتر از همدلی، از جمله انصاف و عدالت، است. بنابراین، این مقاله با نقد دیدگاه اکسی توسین به عنوان مولکول اخلاقی، بر پیچیدگی های تبیین اخلاق تأکید می کند و ضرورت رویکردهای جامع تر تأکید می کند.

پژوهش حاضر، با روش توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر اندیشه ی علامه جعفری، به بررسی نقش و پیوند مفهومی هنر در حیات معقول و تأثیر آن در تقویت درمان گری وجودی می پردازد. هدف اصلی مقاله، واکاوی ظرفیت های درمان گرایانه هنر اصیل از منظر جعفری و تحلیل نسبت آن با مؤلفه های درمان گری وجودی، از جمله معنا، خودآگاهی، مسئولیت پذیری و تعالی روحی است. از دیدگاه علامه جعفری، هنر صرفاً تقلید طبیعت یا بازتاب احساسات سطحی نیست؛ بلکه فرآیندی آگاهانه و تعالی بخش است که در آن انسان از طریق احساس تصعید یافته، تلاش می کند «واقعیت آن چنان که هست» را به «واقعیت آن چنان که باید باشد» تبدیل کند. در این مسیر، هنر اصیل نقش مهمی در تحقق حیات معقول ایفا می کند؛ حیات هدفمند و مبتنی بر عقلانیت که زمینه ساز تعالی معنوی و شکوفایی وجودی انسان است. جعفری میان هنر اصیل و غیراصیل تمایز قائل می شود. هنر غیراصیل دنباله رو تمایلات سطحی و روزمره انسان است، در حالی که هنر اصیل حقیقت جو، خلاق و متعهد به تعالی انسان است. هنر اصیل، زیستن معقول در اندیشه های دینی را به صورت عملی و کارآمد ترسیم می کند و مبانی فکری علامه در باب هنر و حیات معقول نیز متأثر از اندیشه های وی در این عرصه است. یافته ها نشان می دهد که در منظومه فکری جعفری، هنر اصیل در حیات معقول می تواند رهیافتی مؤثر برای تقویت فرآیند درمان گری وجودی باشد.

بهره برداری از آموزه های معرفتی ادعیه اهل بیت علیهم السلام، آحاد جامعه را به مسیر هدایت و سعادت رهنمون می سازد. دعای ابوحمزه ثمالی یکی از ادعیه ای است که می تواند در شناسایی راه های خروج از گناه روشنگری داشته باشد. در این پژوهش با استفاده از روش تحلیل مضمون، ضمن تحلیل کمی و کیفی دعای ابوحمزه ثمالی، سه مقوله راهکارهای شناختی، انگیزشی و رفتاری برای خروج از گناه مورد بررسی قرار گرفته است. این نوشتار گویای آن است که راهکارهای خروج از گناه در دعای ابوحمزه نه تنها ناظر به توصیه های عرفانی یا عاطفی هستند، بلکه در قالب یک سیستم معرفتی، انگیزشی و رفتاری، ساختار دقیق بازگشت به فطرت را بیان می دارند. امام سجاد علیه السلام در این دعا، نقشه راه خروج از گناه را با در نظر گرفتن ابعاد وجودی انسان طراحی کرده اند. در بعد شناختی، تأکید بر وسعت رحمت الهی، معرفت به خداوند به عنوان تنها پناهگاه و درک تقصیر انسان، بستر تحول فکری و احساس امید در انسان را فراهم می سازد. در بُعد انگیزشی، ترکیب خوف و رجا، اظهار عجز و جلب محبت الهی، نقش مهمی در ایجاد میل درونی به بازگشت ایفا می کند. در حوزه رفتاری نیز اعمالی همچون دعا کردن، انجام تکالیف الهی و اعتراف به گناه، به عنوان گام های عملی برای خروج از گناه معرفی شده اند. این پژوهش نشان می دهد که دعای ابوحمزه با زبانی دقیق، ساختار معنوی منسجمی در تربیت و تحول اخلاقی فرد گنه کار ترسیم کرده است و الگویی تلفیقی از معرفت، انگیزه و عمل برای بازگشت به مسیر بندگی ارائه می دهد که در تربیت دینی و اخلاق، کاربردی است.

بحث درباره نام ها و صفات الهی ابعاد گوناگونی دارد که مهم ترین آن، جنبه معناشناختی آن است. خوانش انسان از این جنبه از اسماء و صفات الهی، از جنبه های معرفتی و عبادی تأثیر عمیقی بر نوع ارتباط او با خدا خواهد داشت؛ زیرا شناخت و ارتباط انسان با خدا از طریق همین اسماء و صفات صورت می گیرد. بعد معناشناختی در دوران کنونی در کلام و فلسفه دین به جد محل اهتمام قرار گرفته است. پژوهش حاضر به این پرسش پاسخ می دهد که چگونه می توان صفات خداوند را شناخت؟ و رابطه صفات آفریدگار و انسان چیست؟ مقاله پیشرو با روش تحلیل گزاره ای و سیستمی دیدگاه قرآن کریم و احادیث اهل بیت (ع) به ویژه حضرت امام سجاد (ع) در این زمینه را بررسی می کند. نتیجه این پژوهش نشان می دهد که آیات و روایات مفاهیم راهگشایی و نظام مندی برای برون رفت از چالش های فراروی این مسأله ارائه می دهند. در نگرش خاص قرآن و حدیث، به خصوص صحیفه سجادیه، این موضوع بر دو جهت نفی تعطیل و نفی تشبیه بنیان گذاشته شده است: در جهات نفی تعطیل، از طریق خلقت به وجود خالق رهنمون می شود و خداوند به روش قلبی و فطری خود را به انسان شناسایی و از طریق افعال و نفی نواقص، خود را وصف می کند؛ در جهات نفی تشبیه، به دلیل تفاوت خالق و مخلوق و عدم توانایی تصور خداوند، هرگونه توصیف حتی در دقیق ترین و ظریف ترین صورت آن توسط مخلوقات پذیرفته نیست، زیرا این توصیف ها تالی های باطل محدودیت و نقص را به دنبال دارند. در دستگاه معرفتی خداشناسی امام سجاد (ع)، الهیات تعبیری، کارکردی، سلبی و اثباتی غیر مشبهانه پذیرفته شده و الهیات اثباتی مشبهانه به دلیل پیامدهای فاسد آن رد شده است.

رسول اکرم(ص) از جنبه های علمی و عملی اسوه حسنه و الگوی مسلمانان است.مسئله این پژوهش آن  است که به جز قرآن، علم رسول اکرم(ص) از چه منبع وحیانی دیگری منشأ گرفته است؟ برخی منشآ علم نبوی  را وحی غیر قرآنی می دانند وبعضی دیگر آن را منبعث از اجتهاد آن حضرت دانسته اند. روش این پژوهش توصیفی-تحلیلی و به شیوه ی کتابخانه ای انجام گرفته است. دامنه این تحقیق آثار و کتب تفسیری و حدیثی شیعه و اهل سنت است. هدف از این مقاله بررسی نقش وحی غیرقرآنی در علم رسول اکرم(ص) در منابع فریقین است.که از آن به وحی بیانی در منابع شیعه و وحی السنه یا وحی غیرمتلوّ در منابع اهل سنت یاد شده است. آنچه این تحقیق به آن دست یافته است در خصوص وحی غیرقرآنی، تفاسیر و منابع حدیثی اهل سنت عمدتاً به روایتی استناد می کنند، که مشهور به حدیث اَریکه است. این روایت در منابع حدیثی و تفسیری شیعه هم مطرح شده است. بررسی مصادر و منابع، سند و دلالت این روایت، روشن می کند که خاستگاه بحث وحی غیرقرآنی، در خصوص علم رسول اکرم(ص) میان اندیشمندان فریقین مشترک است. نتیجه آنکه فریقین منشأ علم رسول اکرم(ص) را وحی قرآنی و وحی غیرقرآنی می دانند.  

تلفیق میان چند موضوع شرعی (همچون خواندن نیمی از آیه سجده دار و شنیدن نیمه دیگر آن) یا میان چند کیفیت تحقق در یک موضوع شرعی (همچون تحقق اقامت شش ماهه به صورت تلفیقی از دو اقامه سه ماهه)، با وجود کاربرد گسترده در فروعات فقهی، تاکنون به صورت مستقل و نظام مند در فقه بررسی نشده است. مسئله اصلی، آن است که آیا در صورت تحقق تلفیقیِ اجزای چند موضوع یا تحقق ترکیبی یک موضوع در چند مرحله، حکم شرعی همچنان جریان دارد یا خیر؟ تحلیل ادله ای همچون اطلاق، الغای خصوصیت، تنقیح مناط، قیاس اولویت و مناسبت حکم و موضوع نشان می دهد که توجیهِ توسعه حکم در بسیاری از موارد تلفیق امکان پذیر است و در برخی موارد نیز جریان حکم قابل قبول نیست. این پژوهش با ارائه چارچوبی منسجم برای دسته بندی فروعات پراکنده، نوآوری هایی را به همراه دارد: نخست، ارائه یک چارچوب نظری منسجم برای دسته بندی فروعات پراکنده فقهی در این حوزه؛ دوم، تفکیک بدیع میان دو نوع تلفیق (تلفیق موضوعات مختلف یک حکم و تلفیق کیفیت های تحقق یک موضوع) و تبیین پیامدهای اصولی و فقهی هر یک؛ سوم، نقد تطبیقی دیدگاه های فقیهان معاصر و شناسایی ناهماهنگی های مبنایی در برخی فتاوا. نتایج این پژوهش می تواند مبنای بازنگری در بخشی از فتاوا و گامی در جهت تبیین قواعد عام در فروعات مشابه باشد.

ابوزید از جمله نواندیشان معاصر عرب است که در پاسخ گویی به چالش های امروز جهان اسلام اهتمام فراوانی داشت. اما محور پاسخ گویی وی، روش های نوین غربی در فهم و تأویل قرآن بود. بر این اساس، نوشتار حاضر بر آن شد تا نظریه وی درباره تأثیر فرهنگ زمانه در فهم و تأویل قرآن را بررسی و نقد نماید. روش مقاله، از نوع تحلیل محتوا و شیوه آن انتقادی است. طبق بررسی انجام شده، مبانی نظریه عبارت اند از: لزوم تفکیک بین دین و تفکر دینی، بافت فرهنگی-جغرافیایی معانی قرآن؛ تجربه نبوی از وحی و قرآن بیانگر معنای زندگی نه کتاب قانون. همچنین مؤلفه های نظریه عبارت اند از: قرآن به مثابه گفتار زنده نه متن صامت؛ لزوم توجه به افق خارج از متن؛ ضرورت تعیین اصل و فرع در خطابات قرآنی؛ متغیر بودن مفاهیم قرآن و لزوم تأویل منفتح و زنده از قرآن. اما مبانی و مؤلفه های مطرح شده فوق، به دلایلی همچون فهم نادرست از دین و تفکر دینی، ابتنای فهم و تأویل قرآن بر قصد خداوند متعال؛ قرآن وحی الهی؛ ابتنای معنای زندگی بر مبنای زندگی، متن و گفتار بودن توأمان قرآن، اشتباه در تعیین اصل و فرع احکام؛ عدم نسبیت احکام قرآن و عدم ارائه مناط حکم مخدوش است. در نهایت باید گفت ابوزید فهم و تأویل قرآن را مبتنی بر فرهنگ زمانه می داند، درحالی که دیدگاه وی بر اساس نصوص قرآنی، روایی و تاریخی، و نیز دلایل عقلی درست نیست.

امامت، به مثابه رکن محوری منظومه اعتقادی امامیه، به گونه ای است که هر استدلال قرآنی یا روایی درباره آن ناگزیر بر پیش فرض صحت نصوص روایی استوار می شود. ازاین رو، پرسش اصلی مقاله آن است که آیا می توان بر پایه مبانی پذیرفته شده در علوم حدیث اهل سنت، روش شناسی منسجمی برای اثبات صحت احادیث امامت ائمه اهل بیت (ع) صورت بندی کرد یا نه. در همین چارچوب، هدف پژوهش، تنظیم مجموعه ای از معیارهای درون مذهبی اهل سنت بر پایه منابع حدیثی و رجالی آنان است که پشتوانه ای روشمند برای استدلال های کلامی امامیه در باب امامت فراهم آورد. این تحقیق با رویکرد تطبیقی و روش توصیفی تحلیلی و با بازخوانی منابع حدیثی و رجالی اهل سنت، هشت راهکار برای اثبات صحت احادیث امامت را استخراج و مقایسه می کند. یافته ها نشان می دهد این راهکارها در پنج دسته روش شناختی قابل گردآوری است: ۱. صحت مبنایی (ذاتی و غیری) بر اساس تعریف حدیث صحیح و حسن، شروط پنج گانه و قاعده تقویت به تعدد طرق؛ ۲. صحت اقراری در سه سطح تصریح به صحت، درج در کتب صحیح نگاری و نقل با صیغه جزم؛ ۳. صحت احتجاجی از طریق به کارگیری حدیث در مقام استدلال؛  ۴. صحت توصیفی بر پایه استفاده توصیفی عالمان از اوصاف روایی؛ و ۵. صحت همسانی، یعنی سرایت حکم صحت به روایات هم سند. بر اساس این پنج دسته روش، می توان بر مبنای اصول پذیرفته شده خود اهل سنت، برای بخش قابل توجهی از احادیث امامت حکم به صحت کرد و بدین سان، بنیان استدلال های کلامی در باب امامت را به صورت روشمند استحکام بخشید.

در اندیشه امامیه پس از اثبات وجوب بعثت انبیاء، مهم ترین مسئله ضرورت عصمت ایشان است. لزوم اتباع از نبی متوقف بر حصول اطمینان از مصونیت او در دریافت و ابلاغ وحی الهی است؛ بنابراین نبی باید از جمیع گناهان، خطاها و اموری که موجب تشکیک و تنفر مردم می شود، معصوم باشد. از طرفی در قرآن کریم مواردی ذکر شده است که مفسران و متکلمان آن را به ترک اولی نبی تحویل برده و ترک اولی را منافی عصمت نمی دانند. در این نوشتار که با رویکرد تحلیلی و انتقادی سامان یافته است، با ذکر نقدهایی بر این نظر، روشن می شود که به لحاظ عقلی و نقلی، امکان ترک اولی در پیامبران الهی به ویژه پیامبران اولوالعزم منافی عصمت است و آیات قرآنی بیانگر این مسئله با نظر به تفاسیر معتبر هر یک تأویل خاص خود را دارد و بیانگر آن است که انتخاب نبی در مسیر هدایت تشریعی و تکوینی و ایصال به مطلوب بوده است. دستاورد پژوهش مبین این است که عدم اختیار اولی و انتخاب غیراولی بر اساس علم نبی است و آنچه غیراولی به نظر می رسد مبتنی بر اندیشه حکمی و عرفانی و با توجه به اقتضائات موجود اولی بوده و نبی بهترین گزینه را در مسیر هدایت تکوینی و تشریعی انتخاب کرده است؛ بنابراین دستاورد پژوهش عبارت از این است که نبی بر اساس علم و عصمت، اختیار و اراده همواره فعل اولی را اختیار می کند، و اگر فعلی غیراولی به نظر می رسد برای ما این گونه به نظر می رسد.

انگاره توسعه حدیث فقهی یکی از مشهورترین و مقبول ترین نظریات حدیثی مستشرقان است. ایشان با توجه به مشکل مدارالاسناد در همه روایات فقهی اهل سنت، فقه اهل سنت، را اقتباس از یهودیان معرفی کرده اند. رونالد بوکلی (Ronald P. Buckley)، یکی از مستشرقان معاصر است که مقالاتی را درباره احادیث فقهی شیعه منتشر کرده است، وی تلاش کرده است، انگاره توسعه حدیث فقهی اهل سنت در قرن دوم هجری را با توجه به سه مقدمه، به حدیث فقهی شیعه نیز تعمیم دهد، این سه مقدمه عبارتند از؛ عدم تناسب روایات منقوله از امام صادق(ع) در جوامع حدیثی اهل سنت با عدد 4هزار شاگرد، نبود منبع مکتوب حدیثی قابل اعتماد از سده نخست و عدم اعتماد راویان امام صادق(ع) به وی. او با این سه مقدمه تلاش می کند، روایات فقهی شیعه را نیز نتیجه توسعه حدیث در قرن دوم و اقتباسی معرفی کند. این پژوهش با دو روش مطالعه تاریخی تطبیقی بین حدیث شیعه و اهل سنت و روش نقد محتوایی، نادرستی انگاره توسعه حدیث فقهی را اثبات کرده و تصویر صحیحی از رویداد تاریخی احیاء سنت نبوی در قرن دوم هجری، در برابر دید خواننده قرار می دهد. این که روایات فقهی اهل سنت، همان روایات امام صادق(ع) است، که با اسناد ساختگی، به دلایل تاریخی به صحابه و تابعان، نسبت داده شده است.