محمدعلی راشدی

شناخت مذهب راوی، یکی از مؤلفه های تأثیرگذار در راوی شناسی است که هماره مورد اهتمام دانشمندان رجال بوده است. حَفص بن غیاث نَخَعی قاضی، از اصحاب امام صادق علیه السلام، از راویان پرروایتی است که هر چند سنی بودنش، شُهره گشته ولی گمانه شیعه بودنش بر پایه برخی نشانه ها، طرفدارانی از رجالیان و فقیهان در سده های اخیر پیدا کرده است. چالش در شناخت مذهب حفص، پا را از یک بحث علمی فراتر گذارده، روایات وی را نیز در مواردی، با «نپذیرفتن» روبرو ساخته است. در این نوشتار، پس از گذری بر داده های هویت شناسانه حفص، ابتدا به ترسیم دیدگاه های عالمان شیعه در قرون مختلف درباره مذهب این راوی می پردازیم. پس از آن، بر پایه دو مؤلفه: «تحلیل متون کهن رجالی» و نیز توجه به قرائن و نشانه های پیرامونی به ویژه «تحلیل متن شناسانه روایات حفص»، به واکاوی مذهب این راوی پرچالش می پردازیم. نتیجه آنکه بر پایه چهار قرینه: باور نجاشی به صحّت مذهب حفص، نقل معارف خاص امامتی از سوی حفص، بهره گیری وی از تعابیر اختصاصی شیعیان و نیز نگاه خاصّ امام به او، می توان حفص بن غیاث را یک راوی شیعی دانست که به خاطر فشارهای شدید مالی و بنا بر احتمالی، به دلیل فشار حکومت، به سمت قضاوت گمارده شد.

این پژوهش به گفتمان نصرحامدابوزید و محمدارکون پیرامون متن دینی و طرح واره های آنها در این زمینه و همچنین تمایز میان این دو گفتمان می پردازد. از سوی دیگر چالش های فراروی این گفتمان درراستای تدوین سازوکارهای نوین برای تعامل با متن قرآن و راه های درک آن بررسی می گردد. بدین ترتیب از طریق تمرکز بر نکات مربوط به خوانش متن دینی و شیوه های تعامل با آن-تفسیر و هرمنوتیک- برجسته ترین مولفه ها و مبانی که این گفتمان در معرض آن قرار گرفته است؛ ازجمله نقد و مسئله، مورد توجه قرار خواهیم داد. نقطه آغازین طرح واره ارکون و ابوزید در زمینه خوانش متن دینی مبتنی بر رویکرد انتقادی تاریخی و هرمنوتکی خوانش است، که بیانگر روند تاریخ گرایی سیر خوانش، بازنمایی چارچوب ها و تضعیف جنبه قدسیانی و اطمینانی متن دینی است. از سوی دیگر اینکار درراستای بسترسازی حوزه های فراروی ارزش های مدرنیستی بشری است؛ که از مهم ترین شرایط همگام سازی با مقتضیات زمان و روند جهانی سازی به شمار می رود. ارکون، متن دینی را براساس رویکرد انتقادی تاریخی و معرفت شناسی بررسی می کند، تا به یک نظام آگاهی بخشی اسلامی دست یابد و آن را از فضای عقل ایدئولوژیکی متعلق به قرون وسطی خارج سازد. از سوی دیگر ابوزید، متن دینی براساس عقل و خوانش تاریخی بررسی می کند. وی معتقد است، که واقعیت همان مدخل حقیقی برای فهم متن است، که گشودن درهای اجتهاد در اصول و عقاید است، که در اجتهاد در احکام و امور شرعی نیز وجود دارد. بنابراین می توان گفت که هدف خوانش مدرنیستی ارکون و ابوزید، ارائه تفسیر تاریخی متن، بدون کاربست تئولوژیکی و ایدئولوژیکی از تاریخ است.