درخت حوزه‌های تخصصی

هدف: این پژوهش می کوشد تا به این پرسش اصلی پاسخ دهد که برگزاری نمایشگاه های جهانی هنر و صنایع ایران در لندن(1309ش/1931م) و لنین گراد(1314ش/1935م)، چه نقشی در معرفی هنر و تمدن ایرانی و ارتقای جایگاه ایران شناسی در عرصه جهانی داشته اند. در پژوهش حاضر تلاش شده است تا تأثیر این نمایشگاه ها بر بهبود جایگاه فرهنگی و بین المللی ایران تحلیل و ارزیابی شود. این نمایشگاه ها فرصتی فراهم آوردند تا آثار تاریخی و نفیس ایرانی از مهم ترین مجموعه های ایران نظیر کاخ گلستان، آستان قدس رضوی، حرم حضرت معصومه (س)، مجموعه بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی و موزه معارف برای نخستین بار در معرض دید دانشمندان، هنرمندان و مخاطبان جهانی قرار گیرند. این اشیا به صورت موقت از ایران خارج و پس از پایان نمایشگاه ها به کشور بازگردانده شدند. روش/رویکرد پژوهش: این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و مبتنی بر اسناد تاریخی و مدارک آرشیوی انجام شده است. یافته ها: یافته های پژوهش نشان می دهد که دولت ایران در دوره پهلوی همسو با طبقه نخبگان و روشنفکران، به منظور معرفی ایرانی نوین، تلاش می کرده تا وجهه هویتی و بین المللی خود را ارتقا دهد. برگزاری نمایشگاه ها و حضور در آن می توانست ضمن تقویت تعاملات فرهنگی، منجر به افزایش و بهبود روابط سیاسی شود. ایران نیز از این فرصت تاریخی بهره برد و حجم وسیعی از آثار تاریخی و نفیس هنری خود را در معرض نمایش جهانیان قرار داد. مستندات تاریخی حاکی از آن است که این نمایشگاه ها در جهت ایجاد نگرشی مثبت نسبت به فرهنگ و تمدن ایران در سطح بین المللی نقشی مؤثر داشته اند. بررسی بازخوردهای این رویدادها نشان می دهد که جامعه علمی و فرهنگی جهان به اصالت و ارزشمندی هنر ایران اذعان و بر ارزش و اهمیت آن تأکید کرده است.

یاقوت مستعصمی، خوش نویس عهد صفوی از نام مُرکّب طاوس در متون کهن استفاده کرده است. اطلاعات متفاوتی درزمینه مواد تشکیل دهنده این مُرکّب وجود دارد. هدف : یافتن مؤلفه های ارزشی درزمینه کاربرد گیاهان به عنوان راهکارهای حفاظتی. روش/ رویکرد پژوهش : اطلاعات به روش کتاب خانه ای و به طریق پژوهش تحلیلی-توصیفی حاصل شده است. پرسش : آیا مواد به کاررفته در ساخت مُرکّب طاوس، در حفاظت، دوام و ثبات این مُرکّب و تاثیر آن بر روی کاغذ تأثیرگذار بوده است؟ در آثار متعددی به اهمیت مُرکّب طاوس اشاره شده است؛ مانند: « رساله عُمّدهالکُتّاب » اثر «ابن بادیس صُنهاجی»؛ « اصول و قواعد خطوط ستّه » اثر «فتح الله سبزواری»؛ « حلیهالکُتّاب »؛ « مدادالخطوط » اثر «میرعلی هروی»؛ « آداب المشق » اثر «باباشاه اصفهانی»؛ « رسم الخط » اثر «رفیقی هروی»؛ « فوائدالخطوط» اثر «محمدبن دوست محمد بخاری»؛ « مُرکّب سازی و جلدسازی » اثر «علی حسینی». نتایج خوانش نشان می دهد که مقادیر مشخص از هریک از گیاهان به کاررفته در مرکب طاوس ازجمله زعفران، حنا، صبر، صمغ عربی، مازو، مورْدْ و... در حفاظت از مُرکّب و کاغذ نقشی به سزا دارد که به این موضوع در برخی از منابع کهن اشاره شده است.    

رضاشاه از سال های نخست وزیری اقدام به خرید املاک و مستغلاتی در نواحی مختلف کشور و ازجمله کرمانشاهان کرد. باوجودی که از کمّ و کیف دقیق املاک و مستغلات وی در دوران نخست وزیری اطلاع دقیقی در دست نیست، اما املاک وی به اندازه ای توسعه کمّی یافته بود که بلافاصله پس از تغییر سلطنت تشکیلاتی برای اداره آن در ذیل دفتر مخصوص محاسبات شاهنشاهی تأسیس شد و دو شعبه از آن با عنوان املاک اختصاصی ساحلی با مرکزیت ساری و املاک غرب شاهانه با مرکزیت هارون آباد دائر گردید. ابهام و مسئله این پژوهش تبیین ساختار و کارکرد تشکیلات و چگونگی اداره این املاک است؟ تلاش بر آن است با روشی توصیفی- تحلیلی و با استفاده از اسناد آرشیوی بدان پاسخ داده شود. نتایج پژوهش نشان می دهد اداره املاک اختصاصی و اداره ها و مؤسسه های وابسته به آن دارای تشکیلاتی هدفمند و با برنامه ازپیش تعیین شده بود که به صورت هماهنگ و با هدف توسعه کمّی و کیفی املاک تحت قلمرو فعّالیّت داشتند.

اسناد آرشیوی، از منابع اطلاعاتی دست اول برای اعتباربخشی به مطالعات تاریخی است و به کمک آن، می توان روایات تاریخی را نقد و بررسی و تکمیل کرد. این پژوهش، برآن است تا به اسناد و مراکز آرشیوی، نه به دید منبع پژوهش، بلکه به عنوان سوژه پژوهش توجه کند. در این راستا، سعی می شود تا از طریق برجسته ساختن برخی داده ها و روایات تاریخی مندرج در اسناد فارسیِ «مرکز تألیف، اسناد و نشرِ نجف الأشرف» و نیز بررسی و تحلیل کمی عناوین گوناگون آن، به بررسی تأثیر و اهمیت این اطلاعات در غنای پژوهش های تاریخ معاصر ایران و منطقه عراق عرب پرداخته شود. هدف : بررسی اهمیت اسناد فارسیِ «مرکز تألیف، اسناد و نشر نجف الأشرف» برای تکمیل مطالعات تاریخ معاصر ایران و عراق عرب، و برجسته ساختن برخی داده ها و روایات تاریخی مندرج در این اسناد. روش : این پژوهش، با استفاده از روش کمی و رویکرد توصیفی-تحلیلی و برمبنای 4411 عنوان سند فارسیِ فهرستِ « دلیل الوثائق الفارسیه » انجام شده است. یافته ها : دستاوردهای پژوهش ، بیانگر آن است که اسناد فارسی مرکز نجف الأشرف، داده های مفید و متنوعی را درزمینه مطالعات تاریخ روابط ایران و عثمانی، رقابت دینی میان مذاهب شیعه و سنی، اوضاع زندگی اتباع و زوار ایرانی در عتبات، نزاع و ارتباطات میان اتباع در عراق عرب، جمعیت ایرانیان مقیم عتبات، و هم چنین حضور و نفوذ دولت ایران و علمای ایرانی در منطقه در اواخر قاجار، ارائه می دهد.

هدف پژوهش : شناسایی وضعیت پژوهش های انجام شده در حوزه آرشیو در پایان نامه های تحصیلات تکمیلیِ رشته مطالعات آرشیوی در دانشگاه های دولتی ایران. روش/رویکرد پژوهش : پژوهش حاضر ازنظر هدف کاربردی است و بر مرور نظام مند مبتنی است. جامعه آماری شامل تمام پایان نامه های دفاع شده در حوزه آرشیو در دانشگاه های دولتی بوده و داده ها با سیاهه وارسی پریزما گردآوری و با نرم افزارهای اکسل و MAXQDA تحلیل شده اند. در بخش کیفی از کدگذاری باز، محوری و انتخابی استفاده شد. یافته ها: نشان داد که ۱۱۹ پایان نامه در این حوزه دفاع شده که ۸۸/۳ درصد آن ها توسط زنان و ۱۱/۷ درصد توسط مردان تدوین شده است. پرطرفدارترین موضوعات به ترتیب «آرشیو ملی ایران» (۳۳ مورد)، «آرشیو دیجیتالی» (۲۱ مورد) و «استانداردهای آرشیوی» (۱۹ مورد) هستند. بیشترین جامعه مورد مطالعه، کارشناسان و صاحب نظران آرشیو (۴۰/۷ درصد) و مهم ترین ابزارهای گردآوری داده به ترتیب پرسش نامه (۴۴/۱ درصد)، سیاهه وارسی (۲۵/۹ درصد) و مصاحبه (۲۰/۱ درصد) بوده اند. رویکرد کمّی غالب بوده و از تحلیل یافته ها ۱۱۱ مفهوم استخراج گردید.

پژوهش حاضر با تکیه بر چارچوب نظری گئورگ زیمل و مفاهیمی چون اقتصاد پولی، مصرف، کار زنان، قناعت، ولخرجی و ازدواج برای پول، به تحلیل نقش زنان شهری دوره ی قاجار در مدیریت اقتصادی خانواده می پردازد. این پژوهش با تمرکز بر روزنامه های منتشرشده در ایران بین سال های ۱۳۱۹ تا ۱۳۴۳ هجری قمری، جامعه ی شهری قاجار را بررسی می کند. زنان دوره ی قاجار به سه گروه شهری، روستایی و ایلیاتی تقسیم می شدند که هر یک نقش متفاوتی در اقتصاد خانواده ایفا می کردند؛ در حالی که زنان روستایی و ایلیاتی مشارکت مستقیم تری در تولید و درآمد خانوار داشتند، نقش زنان شهری عمدتاً مدیریتی و نظارتی و در چارچوب مصرف و سامان دهی اقتصاد خانه تعریف می شد.روزنامه های آن دوره نمایانگر نگرش جامعه نسبت به تغییر و ارتقای نقش زنان شهری در اقتصاد خانواده هستند. این روزنامه ها با نقد ولخرجی و ترجیح کالاهای وارداتی، زنان را به قناعت ترغیب و نقش جدیدی برای آنان تعریف می کردند. همچنین تشویق به کسب درآمد از طریق آموزش هنرهای دستی و کارخانه های مختص زنان، راهکارهایی برای توانمندسازی اقتصادی مطرح شدند. روزنامه ها همچنین به پیامدهای اجتماعی بیکاری و فقدان فرصت های شغلی برای زنان اشاره کرده و ارتباط آن را با رفتارهای خلاف هنجار بررسی کردند که این موضوع یکی از شیوه های انتقادی بود که توسط روزنامه ها به طور مداوم پیگیری می شد. پژوهش با رویکرد توصیفی- تحلیلی با تحلیل محتوای کیفی روزنامه ها و استفاده از منابع کتابخانه ای، به این پرسش پاسخ می دهد چگونه زنان شهری در مدیریت اقتصادی خانواده نقش ایفا کردند و روزنامه ها چه نگرشی نسبت به این نقش داشتند. یافته ها نشان می دهد روزنامه ها در تغییر نگرش سنتی نسبت به نقش اقتصادی زنان شهری فعال بودند و آنان را به استقلال نسبی اقتصادی، تصمیم گیری در ازدواج و حفظ کرامت فردی تشویق می کردند؛ موضوعی که با مؤلفه های اقتصاد پولی و مصرف در نظریه ی زیمل قابل تبیین است.

در دوران پهلوی دوم اصلاحات ارضی به عنوان یکی از محورهای اصلی برنامه های توسعه کشور صرفاً به توزیع زمین محدود نشد. دولتمردان وقت با درک این موضوع که تحول در ساختار مالکیت زمین به تنهایی کافی نیست به ایجاد نهادهای مکملی روی آوردند تا اهداف اصلاحات را به طور کامل محقق سازند. در این میان «خانه های فرهنگ روستایی» با هدف ارائه خدمات آموزشی، فرهنگی و اجتماعی تأسیس شدند و به امکاناتی نظیر کتابخانه و دسترسی به رسانه هایی چون رادیو و تلویزیون مجهز گشتند. پژوهش حاضر با اتکا به روش تاریخی-تحلیلی و با بررسی اسناد موجود در آرشیو سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران به واکاوی نقش و عملکرد خانه های فرهنگ روستایی در استان آذربایجان غربی طی این دوره می پردازد. یافته های این تحقیق نشان می دهد که خانه های فرهنگ روستایی در آذربایجان غربی مشابه نمونه های دیگر در سراسر کشور در دستیابی به اهداف تعیین شده ناکام ماندند. دلایل اصلی این ناکامی را می توان در مجموعه ای از عوامل جستجو کرد: عدم تطابق برنامه های ابلاغی با نیازهای واقعی و اولویت های زندگی روستاییان، بی توجهی به اهمیت مشارکت جوامع محلی در فرآیند برنامه ریزی و اجرا، ضعف های ساختاری و دیوان سالاری حاکم بر این نهادها و کمبود زیرساخت های اساسی. این شکست در واقع بازتابی از محدودیت های ذاتی رویکردهای توسعه ای متمرکز و از بالا به پایینی بود که بدون در نظر گرفتن بافت اجتماعی و فرهنگی جوامع روستایی ایران در آن عصر به اجرا درمی آمد.

این مقاله به بررسی نقش قضاوت های اخلاقی در تاریخ نگاری، با تأکید بر چالش ها و پیامدهای آن می پردازد. مسئله اصلی پژوهش، نسبت میان ارزش گذاری اخلاقی و عینیت تاریخی است؛ اینکه آیا و چگونه، مورخ می تواند در عین پایبندی به اصول روشمند، به داوری اخلاقی درباره گذشته دست بزند. با بهره گیری از چارچوبی نظری متشکل از چهار سنت تأملی، تحلیلی، روایی و انتقادی-اخلاقی، دیدگاه های متنوع فیلسوفان و تاریخ نگاران در این زمینه بررسی شده است. یافته ها نشان می دهد که رویکردهای سنتی، بر حذف داوری اخلاقی به نفع عینیت تأکید دارند؛ در حالی که سنت های معاصر، اخلاق را بخشی جدایی ناپذیر از روایت تاریخی می دانند. مقاله با تحلیل چالش هایی چون آناکرونیسم، سوگیری، تحریف ایدئولوژیک و فشارهای اجتماعی، نشان می دهد که قضاوت های اخلاقی می توانند، از یک سو، ابزار تقویت حافظه تاریخی و عدالت باشند و از سوی دیگر، در صورت سوءاستفاده، به تحریف گذشته بینجامند. در پایان، بر ضرورت دستیابی به رویکردی میان گرایانه تأکید می شود؛ رویکردی که بر پایه عینیت انتقادی و مسئولیت پذیری اخلاقی مورخ استوار باشد.

از دوران ارسطو، تمایز حوزه تاریخ از حوزه داستان بدیهی تلقی می شده است تا اینکه لیندا هاچن، هایدن وایت و دیگر پسامدرنیست ها از این دو حوزه مرززدایی می کنند. هاچن با طرح نظریه «فراداستان تاریخ نگارانه» ادعا می کند، هم تاریخ و هم داستان فقط به شکل متنی شده و برساخته درک پذیرند و هر دو به لحاظ صوری از تمهیداتی یکسان برای روایتگری استفاده می کنند؛ بنابراین، فصلِ تمایز معناداری میان آن ها وجود ندارد. او امر واقع تاریخی را نفی نمی کند؛ لیکن آن را به صورت عریان و بدون پوششِ گفتمانی، دسترس ناپذیر می داند. این پژوهش بر آن است که با مطالعه موردی داستان سبیل شاه عباس و بر اساس آرای هاچن، به چگونگی کارکرد پارودی در امحای مرز تاریخ نگاری و افسانه پردازی پاسخ دهد. داستان مذکور اقتباسی پسامدرن از افسانه «شاه عباس و دختر ورکچی» است که به قلم مجید شفیعی و برای گروه سنی «ج» به رشته تحریر درآمده است. علت انتخاب داستان نام برده به عنوان موضوع پژوهش این است که در ساختار پسامدرن آن، از گفتمان افسانه پردازی به مثابه بدیلِ گفتمان تاریخ نگاری استفاده شده است. روش پژوهش تحلیلی - توصیفی است. نتیجه مقاله نشان می دهد که داستان یادشده، از طریق تردد تراجهانی سوژه ها، برجسته سازی نامتعین ارجاعات و پارودی های بیناگفتمانی، مخاطب را با نسبی گرایی معرفتی، تکثر حقایق و نقد ایدئولوژی های تاریخ نگاری مواجه می سازد.

مقاله حاضر به بررسی انواع هویت های ملی، دینی و قومی در روزنامه جنگل، به عنوان ارگان رسمی جنبش میرزاکوچک خان جنگلی می پردازد. با توجه به اهمیت هویت در شکل گیری جنبش های اجتماعی، این مطالعه به دنبال پاسخ به این پرسش است که چگونه هویت های مختلف در روزنامه جنگل بازتاب یافته اند و کدام یک از این هویت ها بیشترین تأثیر را در بسیج نیروها و شکل دهی به جنبش جنگل داشته اند. برای دست یابی به این هدف، از روش تحلیل محتوای کمی استفاده شده است و تمامی ۳۸ شماره روزنامه جنگل به عنوان جامعه آماری موردبررسی قرار گرفته اند. واحد تحلیل در این پژوهش پاراگراف بوده و مفاهیم مرتبط با هویت های ملی، دینی و قومی شناسایی و کدگذاری شده اند. یافته های پژوهش نشان می دهد که هویت ملی با 8/88 درصد فراوانی، بیشترین توجه را در روزنامه جنگل به خود اختصاص داده است. مؤلفه هایی مانند تأکید بر قلمرو و سرزمین، ملت ایران، حکومت و گذشته باشکوه ایرانی، بیشترین سهم را در این هویت داشته اند. هویت دینی با ۱۰ درصد فراوانی در مرتبه دوم قرار دارد و بیشتر بر اعتقادات و اعمال دینی تأکید شده است. هویت قومی با تنها ۲/۱ درصد فراوانی، کمترین توجه را دریافت کرده و بیشتر در قالب اشعار محلی گیلکی و تأکید بر سرزمین گیلان به عنوان بخشی از ایران مطرح شده است. این یافته ها نشان می دهد که هدف اصلی جنبش جنگل، حفظ هویت ملی ایرانیان و استقلال ایران بوده و هویت دینی نیز به عنوان مکمل هویت ملی، در خدمت اهداف ملی قرار گرفته است.

موضوع این پژوهش بررسی نقش و اقدامات دولت ایران براساس اسناد و مکاتبات رسمی و همچنین تحلیل انگیزه ها و اقدامات پزشکان مهاجر آلمانی یهودی از طریق مطالعه درخواست ها و مکاتبات آن ها با دولت ایران است که با تکیه بر اسناد و مکاتبات دولتی و به شیوه اسنادی-کتابخانه ای گردآوری شده و با روش توصیفی تحلیلی موردبررسی و واکاوی قرار می گیرد. یافته پژوهش حاکی از آن است که دولت ایران برای نوسازی زیرساخت های درمانی تلاش هایی برای جذب پزشکان خارجی انجام داد و عواملی مانند به قدرت رسیدن نازیسم در آلمان در سال 1312ش/1933م و بی کار شدن پزشکان یهودی، این روند را تسهیل کرد و امکان استخدام برخی از این پزشکان را برای دولت ایران فراهم ساخت. بااین حال، ناکارامدی های اداری، نگرانی های سیاسی و محدودیت های قانونی، مانع بهره برداری کامل از این ظرفیت شدند. درنهایت، مطالعه حاضر تأکید می کند که ترکیبی از فرصت ها و چالش ها در این فرایند، هم زمان باعث پیشرفت و محدودیت در نوسازی نظام سلامت ایران طی دوره رضاشاه شده است.

فرآیند شکل گیری حدیث و منشأ آن، پژوهشگران را با پرسش های بسیاری روبه رو کرده است. امروزه پژوهش های جامعه شناختی و روان شناسی می تواند به  عنوان یاری گر مطالعات اسلامی مورد استفاده قرار گیرد. با ارزیابی احادیث، می توان گروهی از احادیث را بازگویی خاطرات صحابه از رسول خدا (ص) ، پس از رحلت ایشان، دانست. خاطرات صحابه، پای مقوله هایی، چون جامعه شناسی حافظه، تأثیرات جامعه بر ساخت بین الأذهانی خاطرات و کارکردهای حافظه را به پژوهش بازمی نماید. خاطره حدیثی، بازآفرینی رفتار یا فعلی از رسول (ص) است که به  عنوان خاطره ای در مغز و حافظه شاهدان نقش بسته است. مغز، این خاطره را در چهارچوب تصویر و موقعیتی اجتماعی ذخیره کرده است و در زمان یادآوری، آن را بر اساس اکنون، نیازمندی های امروزی و در راستای کارکردی اجتماعی بازآفرینی می کند. این پژوهش درصدد پاسخ گویی به چگونگی فرآیند بازآفرینی خاطرات صحابه در چهارچوب حدیث و مؤلفه های اجتماعی مؤثر در ساخت آن با بهره گیری از نظریه حافظه جمعی «موریس هالبواکس» است. خاطرات و تجربیات مشترک اعضای یک جامعه یا گروه، زمینه شکل گیری حافظه جمعی را به  وجود می آورد. پژوهش حاضر، در رویکرد تاریخی خود به تبیین ایده خاطرات حدیثی، زمینه های شکل گیری آن و واکاوی عناصر اجتماعی مؤثر در ساخت خاطرات می پردازد. بررسی موردی حدیث «إِذَا جَاوَزَ الْخِتَانُ، الْخِتَانَ فَقَدْ وَجَبَ الْغُسْلُ» در چهارچوب یک خاطره، نشان داده که مفاهیمی، چون «سیاست حافظه»، «حافظه عامه پسند»، «پویایی حافظه» و «تداوم و تجدد» در بازآفرینی این خاطره حدیثی و شکل گیری حافظه جمعی، نقش آفرینی کرده است.

آموزه های ایدئولوژیک از ارکان اساسی در شکل گیری حکومت ها و نظام های اجتماعی به  شمار می روند. این آموزه ها روابط قدرت را تنظیم، مشروعیت حاکمان را تبیین و جهت گیری سیاست های داخلی و خارجی را تعیین می کنند. هر نظام سیاسی بر پایه چهارچوبی ایدئولوژیک استوار می شود که ارزش ها، قوانین و ساختارهای آن را تعریف می کند. این چهارچوب، حوزه های گوناگونی از اقتصاد و فرهنگ گرفته تا مذهب، هنر و حتی معماری را تحت تأثیر قرار می دهد. در ایرانِ عصر صفوی، این آموزه ها نه تنها ساختار سیاسی و اجتماعی را متحول کردند، بلکه سبک های هنری و معماری را نیز عمیقاً تحت الشعاع خود قرار دادند. صفویان با تکیه بر مشروعیت مذهبی و تمرکز قدرت، بخشی از هویت سیاسی و فرهنگی خویش را در قالب معماری شهری و بناهای باشکوه به نمایش گذاشتند. یکی از برجسته ترین جلوه های این تأثیرگذاری را می توان در مسجد شیخ  لطف الله اصفهان مشاهده کرد. پرسش اصلی این پژوهش آن است که آموزه های شیعی در هنر و معماری عصر صفویه، با تأکید بر مسجد شیخ  لطف الله، چگونه بازتاب و نمود یافته است؟ این پژوهش با به کارگیری روش تاریخی و رویکردی توصیفی - تحلیلی و با اتکا بر منابع کتابخانه ای و مشاهده میدانیِ آثار هنری، در پی پاسخ به این پرسش است. به  نظر می رسد حاکمان صفوی با به کارگیری هدفمند آموزه ها در عرصه هنر و معماری، از آن به  عنوان ابزاری مؤثر برای مشروعیت بخشی و ترویج مذهب تشیع بهره برده اند و مسجد شیخ  لطف الله را به نمادی برجسته از معماری سیاسی مذهبی شیعه تبدیل کرده اند.

امامت و مسائل مربوط به آن در قرون نخستین هجری، یکی از مهم ترین بحث ها و دغدغه های عالمان شیعی بوده است. ازاین رو، نوشتار حاضر در صدد است با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی، احادیث اسماعیل بن مهران (زنده در 224 ق) درباره آموزه امامت را مورد کنکاش قرار دهد و به این پرسش پاسخ دهد که چه ارتباط و پیوندی میان مؤلفه های امامتِ ابن مهران با شرایط فرهنگی - عقیدتی زمانه وی وجود دارد؟ وی از اصحاب امام رضا(ع) و امام جواد(ع) و از ارکان علمی امامیه در دوره خویش بوده است. با تحلیل احادیث امامت این عالم شیعی، می توان به نقش وی در انتقالِ خوانش ناب ائمه(ع) از آموزه امامت و نقد جریان های رایج زمانه اش پی برد. یافته های این پژوهش نشان می د هد که ابن مهران، احادیث امامت خود را در رویارویی با سه جریان خلافت انتخابی، افضلیت خلفا و جریان مهدویت بازتاب داده است که این جریان ها در صدد نشر و ترویج پنداره های ناصوابی درباره امامت در بافت فرهنگی - فکری جامعه آن دوران بوده اند. در واقع، اسماعیل بن مهران، در تقابل با جریان های مذکور به اثبات حقانیت امامت دوازده امام با تأکید بر مؤلفه های نص امام، فضائل امام علی(ع)، معجزات و کرامات امام، حجت الهی بودن ائمه، لزوم اطاعت از ائمه و غیبت امام دوازدهم(عج) پرداخته است.

اشغال ایران در جنگ جهانی دوم، تغییرات گسترده ای در عرصه های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و روابط خارجی کشور به وجود آورد. پیش از جنگ، آلمان یکی از شرکای اصلی تجاری ایران بود، اما با اشغال ایران، آمریکا جایگزین آن شد. پژوهش حاضر با هدف بررسی روابط بازرگانی ایران و آمریکا در طول جنگ جهانی دوم، میزان و تنوع کالاهای مبادله شده و نیز دلایل نوسانات این مبادلات انجام شده است. این مطالعه با رویکردی توصیفی تحلیلی و با اتکا به منابع کتابخانه ای و اسنادی، به ویژه احصائیه های تجاری ایران و آمارهای منتشرشده از سوی بانک ملی و اداره کل گمرک، تدوین شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که در دوره جنگ جهانی دوم، حجم و ارزش مبادلات تجاری میان ایران و آمریکا، به ویژه واردات ایران از این کشور، روندی افزایشی داشته و آمریکا به دومین شریک تجاری ایران تبدیل شده است. از مهم ترین عوامل این تحول می توان به حضور نظامی آمریکا در ایران، استخدام مستشاران نظامی و اقتصادی آمریکایی، اجرای قانون وام و اجاره آمریکا، تلاش ایران برای کاهش نفوذ انگلیس و شوروی با بهره گیری از نیروی سوم (آمریکا) و نیز تغییر سیاست انزواطلبانه آمریکا به سوی حضور فعال در عرصه جهانی اشاره کرد. این عوامل در مجموع تأثیر چشمگیری بر گسترش تجارت میان ایران و آمریکا در این دوره داشته اند.

در کتاب الملاحم و الفتن سید بن طاووس گزاره ای ذکر شده است که در آن کعب الاحبار را از اصحاب برگزیده امیرالمؤمنین(ع) معرفی کرده است. با تتبع در مصادر روشن می شود که نظیر این گزارش در هیچ یک از مصادر متقدم فریقین یافت نمی شود؛ ازاین رو این روایت، در ردیف شذوذ اخبار (گزارش های نادر و غیرمتعارف) جای می گیرد. با بیان این مسئله، می توان دو سؤال را تدقیق کرد: الف) چرا سید بن طاووس، کعب الاحبار را در شمار خواص یاران امیرالمؤمنین(ع) آورده است؟ ب) چه شواهد و دلایلی وجود دارد که ناقضِ گزارش سید بن طاووس مبنی بر اینکه کعب الاحبار در ردیف یاران برگزیده امام علی(ع) است؟ پژوهش حاضر بر این فرضیه مبتنی است که سید بن طاووس در حُسن ظن و تسامح مذهبی به کعب الاحبار افراط کرده است. این نوشتار می کوشد در مطالعه ای تاریخی با روش توصیفی تحلیلی، اعتبار روایت الملاحم و الفتن سید بن طاووس را درباره معرفی کعب الاحبار در ردیف خواص اصحاب امیرالمؤمنین(ع) ارزیابی و نقد کند. نتایج این پژوهش تاریخی نشان می دهد سید بن طاووس درباره تشیع کعب الاحبار دچار خطای تاریخی شده است. جهت گیری گزارش سید بن طاووس درباره کعب الاحبار بیش از آنکه بر واقعیتی عینی در بستر تاریخ اسلام منطبق باشد با تصوری که خوشایند ذهن سید بن طاووس از کعب الاحبار بوده است، همسوست؛ در نتیجه گزارش سید بن طاووس، بدون اتقان و اعتبار تاریخی کافی، محل تردید و مردود است.

برپایه ماده دوازدهم قرارداد دارسی، کارگران شاغل در شرکت نفت انگلیس و ایران باید تبعه ایران می بودند. به تدریج طی سال های بعداز جنگ جهانی اول برپایه همین ماده از قرارداد، شرکت نفت انگلیس و ایران به بزرگ ترین کارفرمای اقتصاد ایران تبدیل شد. کارگران این شرکت عموماً از نواحی ایلی و مناطقی بودند که در آن روابط ارباب-رعیتی حاکم بود. آن ها باید خود را با شرایط کار در محیط صنعتی مدرن وفق می دادند. نبود قوانین و مقرراتی که از آن ها دربرابر حوادث ناشی از کار محافظت کند، شدت و کثرت این نوع از حوادث را افزایش داده بود. بااین حال، به تدریج طی دهه 1300ش در قالب سازوکار صندوق های احتیاط مقرراتی در این زمینه وضع شد. هدف : یافتن زمینه های تشکیل صندوق های احتیاط در شرکت نفت انگلیس و ایران. روش/رویکرد : روش پژوهش حاضر تاریخی است و برای جمع آوری اطلاعات از اسناد آرشیویِ شرکت نفت انگلیس و ایران استفاده شده است. برای تحلیل مسئله پژوهش نیز از رویکرد بسیج طبقاتی در تبیین سیاست گذاری های اجتماعی استفاده شده است. یافته ها و نتایج : درخواست کارگران برای تأمین خدمات درمانی و اجتماعی از شرکت نفت به عنوان کارفرما ازیک سو و فراهم شدن امکان همراهی نسبی دیوان سالاری دولت ایران با اعتراضات کارگران باتوجه به فضای بین دو جنگ جهانی و منتظم ترشدن امور دولت ایران در دهه 1300 ازسوی دیگر، زمینه را برای تدوین و تصویب چنین مقرراتی مهیا کرد. تدوین و تصویب نظام نامه استخدام کارکنان شرکت نفت ایران و انگلیس در سال های ابتدایی دهه 1300ش نتیجه چنین شرایط و درخواست هایی بود. بااین حال شرکت نفت با تصویب نظام نامه ای تبعیض آمیز، خواسته کارگران ایرانی را به خدماتی حداقلی در قالب نوعی صندوق احتیاط محدود کرد که بسیاری از خواسته های کارگران را برآورده نمی کرد.

هدف: نظر به اینکه تاریخ شفاهی به عنوان یکی از شاخه های علم تاریخ، امروزه در سازمان ها ازجمله سازمان فراجا جایگاه مشخصی یافته است، این مقاله به دنبال آن است که از منظری آسیب شناسانه مهم ترین آسیب های تاریخ شفاهی دفاع مقدس در سازمان فراجا را بررسی و تحلیل کند. روش : مقاله حاضر با روش تحلیل محتوای آثار انتخاب شده به بررسی و احصای مهم ترین آسیب های این آثار برآمده است. هم چنین قسمت دیگری از داده ها حاصل تجارب زیسته سازمانی و بررسی میدانی موضوع است.   یافته ها: برهه زمانی دفاع مقدس در سازمان نیروی انتظامی، مقطع بسیار مهمی بود که مدیران، فرماندهان و کارکنان این سازمان در جبهه های جنگ و یا در داخل کشور در حوزه امنیت و انتظام به خدمت مشغول بودند. از این نظر تدوین خاطرات آن ها در قالب های گوناگون برای امروز و آینده سازمان بسی مهم است. با بررسی شواهد و مستندات، دستاوردهای پژوهش نشان می دهد که ازنظر ساختاری، روشی و محتوایی و عوامل انسانی دخیل در تدوین تاریخ شفاهیِ دفاع مقدس، آسیب هایی وجود دارد. نتایج: باوجود ارزشمندبودن آثار منتشرشده، به علت نبود مورخ سازمانی برای تاریخ شفاهی و رعایت نشدن سازوکارهای فنی، عموماً آثاری تولید شده است که از استانداردهای پذیرفته شده در تاریخ شفاهی فاصله دارد. عموم آثاری تولید شده به نخبه گرایی و تاریخ مذکر میل زیادی دارد. ملاحظات سازمانی و ارائه روایت رسمی از رویدادها و تلاش برای الگوسازی از افراد، تاحدودی بین روایت و واقعیت فاصله ایجاد کرده است.

درپیِ تحولات نوگرایانه در روسیه از زمان حکومت پتر کبیر (1682م-1725م)، نگاه این دولت به ایران تغییر کرد و ماهیت استعماری پیدا کرد. روس ها پس ازآن، نگاهی ویژه به ایالات شمالی ایران داشتند و تلاش می کردند در این مناطق نفوذ کنند. دراین میان ایالت استرآباد، جایگاهی ویژه برای دولت روسیه پیدا کرد؛ زیرا راه رسیدن آن ها به مناطق شرقی ایران و نزدیک شدن به هندوستان را تسهیل می کرد. روس ها تلاش زیادی کردند که در زمینه های مختلف به ویژه بُعد اقتصادی، بر منطقه استرآباد تسلط یابند. از سال 1293ق/1876م امتیاز ماهی گیری در سواحل ایرانی دریای مازندران و رودخانه هایی که به آن وارد می شد ازجمله سواحل استرآباد به تاجری روسی به نام لیانازوف واگذار شد. این امتیاز در سال های بعد نیز تمدید شد و پس از مرگ لیانازوف به فرزندانش واگذار شد و تا وقوع انقلاب اکتبر 1917م در دست این خانواده باقی ماند. اینکه، خاندان لیانازوف چه اقداماتی در منطقه استرآباد انجام دادند؟ و فعالیت های آن ها چه تأثیری در این منطقه به جای گذاشت؟ پرسش های اصلی پژوهش حاضر است. هدف : بررسی عملکرد شرکت تجاری لیانازوف در ایالت استرآباد. روش : در این پژوهش به روش توصیفی–تحلیلی و با استفاده از اسناد منتشرنشده وزارت امور خارجه، به پرسش ها پاسخ داده شده است. یافته ها و نتیجه : خاندان لیانازوف اگرچه به ساخت تأسیسات ماهی گیری و بناهایی همچون انبار، حمام، پل، و بیمارستان در منطقه استرآباد اقدام کردند، ولی سلطه آن ها بر فعالیت ماهی گیری و شیلات، دست تعدّی آن ها بر ساکنان محلی به ویژه ترکمن ها را باز گذاشت. این مسئله، برخورد با لیانازوف ها را اجتناب ناپذیر می کرد.

به گواهی اسناد و شواهد باستان شناسانه که در سال های اخیر به دست آمده اند، پیش از تسلط اقوام آریایی بر فلات ایران و تشکیل پادشاهی مادها، در نواحی شمال غربی فلات ایران مردمانی زندگی می کردند که با نام مانّایی ها در تاریخ شناخته می شوند. باتوجه به منابع تاریخی و اسناد و مدارک محدودی که به دست آمده، این مردمان در سه قرن نخست هزاره یکم پیش از میلاد مسیح، سرزمین های اطراف دریاچه ارومیه را در اختیار داشته و با دولت هایی همچون آشور و اورارتو که در همسایگی آن ها قرار داشتند همواره در تعامل و تقابل بوده اند. علی رغم تهاجم اقوام همسایه به مرزهای آن ها، مانّایی ها توانسته اند نام خود را در تاریخ ثبت کنند و صفحه ای از صفحات بی پایان زمان را به نام خود رقم بزنند. متأسفانه دانسته های ما درباره آنان محدود به چند نام و نشان مختصر در سالنامه های آشوری و اورارتویی است، اما خوشبختانه در نتیجه حفریات باستان شناسی در سال های منتهی به سده 21م، تعدادی آجر منقوش لعاب دار از محوطه باستانی قلایچی یافت شده که می توانند مورخان و باستان شناسان را در شناخت ویژگی های فرهنگی و هنری مانّاها یاری دهند. نقش مایه های ترسیم شده بر روی این آجرها، تصاویر نمادینی را به نمایش می گذارند که نشان دهنده ارزش ها و معانی پنهان برگرفته از باورها و سنت های موجود در میان آن مردمان است. به همین علت نقوش و تصاویر باستانی، به عنوان مدارکی دست اول همواره موردتوجه مورخان و باستان شناسان قرار داشته اند. باتوجه به کمبود داده های مادی و مکتوب نظیر کتیبه یا نوشتار از زبان مانّایی ها و عدم آشنایی محققان با خط و زبان این قوم باستانی، نقوش و تصاویر برجای مانده از آن ها اهمیتی دوچندان می یابد، زیرا مطالعه و شناخت فرهنگ و آیین این مردمان در گرو شناخت مفاهیم پنهان در همین نقش مایه هاست. این پژوهش با استفاده از منابع کتابخانه ای و روش توصیفی - تحلیلی بر آن است تا اندک شواهد برجای مانده از تمدن مانّا را مورد بررسی، خوانش و تفسیر قرار دهد.