کسری کرموندی

جایگاه علم تاریخ در نظام آموزشی اندیشمندان مسلمان عصر عباسی، به ویژه در پیوند با اهداف تربیتی و اجتماعی، از موضوعات کمتر واکاوی شده در مطالعات تاریخ آموزش وپرورش اسلامی است. تمرکز پژوهش های پیشین اغلب بر کارکردهای سیاسی یا روایت محور تاریخ بوده و به نقش آن به مثابه یک ماده آموزشیِ تربیت ساز توجه کمتری شده است براین اساس، پرسش اصلی پژوهش حاضر چنین طرح می شود: اهمیت و ضرورت آموزش تاریخ در آثار جاحظ و ابن سحنون چیست و این آموزش چه اهداف تربیتی و اجتماعی را دنبال می کند؟ تحقیق حاضر باتکیه بر روش شناسی تاریخی و با کاربست رویکرد توصیفی–تحلیلی انجام شده است. داده ها از طریق روش اسنادی–کتابخانه ای و بامطالعه مستقیم آثار اصلی این دو متفکر، از جمله البیان و التبیین جاحظ و آداب المعلمین ابن سحنون، همراه با منابع دست اول تاریخی و تربیتی گردآوری و به شیوه تحلیل کیفی بررسی شده اند. یافته ها نشان می دهد که هر دو اندیشمند، تاریخ را عنصری اساسی در برنامه آموزشی می دانند، اما در نوع نگاه و غایت تربیتی آنها تفاوت های معناداری دارند. جاحظ با رویکردی عقلانی–انتقادی، تاریخ عمومی و مباحث مربوط به ملل و نحل را ابزاری برای گسترش افق های فکری، پرورش تفکر نقاد و تقویت انسجام اجتماعی در جامعه ای چندفرهنگی تلقی می کند. در مقابل، ابن سحنون با تأکید بر تاریخ جنگ های اعراب، رویکردی هویت ساز و دفاعی را دنبال می کند که هدف آن تربیت نسلی مسئول، شجاع و متعهد به ارزش های اسلامی از طریق الگوسازی از روایت های نخستین است.

آموزه های ایدئولوژیک از ارکان اساسی در شکل گیری حکومت ها و نظام های اجتماعی به  شمار می روند. این آموزه ها روابط قدرت را تنظیم، مشروعیت حاکمان را تبیین و جهت گیری سیاست های داخلی و خارجی را تعیین می کنند. هر نظام سیاسی بر پایه چهارچوبی ایدئولوژیک استوار می شود که ارزش ها، قوانین و ساختارهای آن را تعریف می کند. این چهارچوب، حوزه های گوناگونی از اقتصاد و فرهنگ گرفته تا مذهب، هنر و حتی معماری را تحت تأثیر قرار می دهد. در ایرانِ عصر صفوی، این آموزه ها نه تنها ساختار سیاسی و اجتماعی را متحول کردند، بلکه سبک های هنری و معماری را نیز عمیقاً تحت الشعاع خود قرار دادند. صفویان با تکیه بر مشروعیت مذهبی و تمرکز قدرت، بخشی از هویت سیاسی و فرهنگی خویش را در قالب معماری شهری و بناهای باشکوه به نمایش گذاشتند. یکی از برجسته ترین جلوه های این تأثیرگذاری را می توان در مسجد شیخ  لطف الله اصفهان مشاهده کرد. پرسش اصلی این پژوهش آن است که آموزه های شیعی در هنر و معماری عصر صفویه، با تأکید بر مسجد شیخ  لطف الله، چگونه بازتاب و نمود یافته است؟ این پژوهش با به کارگیری روش تاریخی و رویکردی توصیفی - تحلیلی و با اتکا بر منابع کتابخانه ای و مشاهده میدانیِ آثار هنری، در پی پاسخ به این پرسش است. به  نظر می رسد حاکمان صفوی با به کارگیری هدفمند آموزه ها در عرصه هنر و معماری، از آن به  عنوان ابزاری مؤثر برای مشروعیت بخشی و ترویج مذهب تشیع بهره برده اند و مسجد شیخ  لطف الله را به نمادی برجسته از معماری سیاسی مذهبی شیعه تبدیل کرده اند.