واکاوی شباهت ها و تفاوت های سبکی تاریخ بیهقی و تاریخ جهانگشای جوینی با به کارگیری فرانقش تجربی هلیدی(مقاله علمی وزارت علوم)
منبع:
زبان پژوهی سال ۱۷ پاییز ۱۴۰۴ شماره ۵۶
219-252
حوزههای تخصصی:
برمبنای دستور نقش گرای نظام مند، زبان از لایه های گوناگونی تشکیل شده است و بافت موقعیتی، که عاملی برون متنی است، با این لایه ها در ارتباط است. سه پهنه کلی برای انتقال معانی از بافت موقعیتی به درون زبان وجود دارد؛ این سه پهنه با نام «فرانقش» نامیده می شوند. از میان این سه فرانقش، فرانقش اندیشگانی، دربرگیرنده دو فرانقش تجربی و منطقی و ابزاری برای ارزیابی میزان گذرایی متن است. نظریه موردبحث از این فرانقش برای تحلیل معنا در سطح های گوناگونی همچون معنا شناسی و واژ-دستور بهره می گیرد. در این پژوهش، کوشیده ایم از این ابزار زبانی برای تحلیل سبک شناسانه تاریخ بیهقی و تاریخ جهانگشای جوینی استفاده کنیم. اگرچه این دو کتاب سیاقی مشترک دارند، تفاوت هایی اساسی مابین آن ها وجود دارد. با هدف بازنمود این شباهت ها و تفاوت ها، پانصد بند از تاریخ بیهقی و پانصد بند از تاریخ جهانگشا را برمبنای فرانقش تجربی تجزیه و تحلیل کرده ایم. برجسته ترین شباهت یافت شده، فراوانی بالای فرایند مادی است. این فرایند برای بیان رخدادها و اتفاقاتی به کار برده می شود که در جهان بیرون رقم خورده است. دومین شباهت، فراوانی بالای فرایند رابطه ای در پیکره هر دوی این کتاب هاست که ابزاری برای توصیف ازطریق نسبت دادن مفاهیم و رخدادها به یکدیگر است. سومین شباهت، کمترین استفاده از فرایند وجودی است که سازه ای است برای گفتن از موجودیت یک ماهیت یا شخص. مجموع این شباهت ها با درنظر گرفتن این مسئله که هر دوی این آثار تلاش هایی برای ثبت تاریخ هستند، این گمانه را ایجاد می کند که این نظریه می تواند در تحلیل سبک کتاب های تاریخ نگاری موثر باشد. ازسوی دیگر، تفاوت های گوناگونی که در تحلیل داده ها به دست آمد، همچون فراوانی بالای عناصر حاشیه ای در تاریخ جهانگشای، بیان گر این موضوع است که فرانقش تجربی در بازنمایی سبک متفاوت این دو کتاب موفق بوده است. این تفاوت ها که در سطح های گوناگونی، همچون تفاوت زبانی، ادبی و اجتماعی، قابل بررسی هستند، بازنمایاننده بافت موقعیتی متمایزی اند که در زمان نویسنده حاکم بوده است.