زبان پژوهی

در این پژوهش کوشیدیم تا در چارچوب نظریه خودواحد-وزنی (Ladd, 1996) و با بهره گیری از دسته بندی کانون در چارچوب نظریه ساخت اطلاع لمبرکت (Lambrecht, 1994) به بررسی آوا شناختی انواع کانون گسترده و کانون محدودِ اطلاعی و اصلاحی در زبان فارسی بپردازیم. سپس، با تحلیل تغییرات زیروبمی در منحنی های آهنگ جمله های ضبط شده به پرسش های پژوهش پاسخ دهیم. در بررسی و تحلیل داده ها سه نشانه نوایی دامنه زیروبمی یا سطح ارتفاع قله زیروبمی، ترادف و دیرش عناصر زنجیره ای دارای تکیه زیروبمی عمدتاً موردنظر بود. یافته ها نشان داد که در جمله های خبری در حرکت از کانون جمله ای به کانونی موضوعی در سازه دوم به عنوان یک سازه مشترک در هر 6 شرایط کانونی شاهد افزایش دامنه زیروبمی هستیم. درمورد ترادف نیز می توان گفت که در حرکت از کانون جمله ای به کانون گزاره ای وکانون موضوعی در جایگاه سازه دوم ترادف زودهنگام تر رخ می دهد و در کانون موضوعی اصلاحی نسبت به حالت اطلاعی ترادف زودهنگام تر است. در هر سه کانون جمله ای، گزاره ای و موضوعی دیرش سازه کانونی اول بیش از سازه کانونی دوم و در سازه دوم بیش از سازه سوم است. درسازه کانونی دوم نیز در حرکت از کانون جمله ای به گزاره ای و موضوعی شاهد افزایش دیرش هجای تکیه بر کانونی هستیم.

این پژوهش بر آن است تا ویژگی های زبانی-جنسیتی شخصیت های سینمای معاصر ایران را موردبررسی قرار دهد. به این منظور، 32 اثر از 4 کارگردانِ تأثیرگذار در تاریخ سینمای ایران انتخاب شدند که مشتمل اند بر مهرجویی، بنی اعتماد، کیمیایی و میلانی. با بررسی کیفی 8 اثر با موضوعات اجتماعی از هر یک از این کارگردانان براساس الگوی کارگزاران اجتماعی ون لیوون (Van Leeuween, 2008) مشاهده کردیم داده های زبانی-جنسیتی در همه آثار این کارگردانان وجود دارد. در آثار مهرجویی، زنان تصویری منفعل از جنسیت زن و تصویری فعال از جنسیت مرد در زبان خود ترسیم می کنند. همچنین شیء انگاری زن ازسوی هر دو شخصیت (مردان و زنان) دیده می شود. درحالی که زنان با اشاره به قدرت فیزیکی به مردان هویت می دهند. در آثار بنی اعتماد، شیء انگاری فیزیک مرد ازسوی شخصیت های زن دیده می شود و روی هم رفته زنان در آثار بنی اعتماد فعال و کنشگر هستند. در داده های زبانی-جنسیتیِ آثار کیمیایی شخصیت های زن و مرد، جنسیت زن را منفعل ترسیم می کنند درحالی که مردان جنسیت مرد را فعال نشان می دهند. در آثار میلانی زنان جنسیت زن و مردان جنسیت مرد را فعال نشان می دهند. همانند آثار کیمیایی شیء انگاری زن و مرد ازسوی همه شخصیت ها در آثار میلانی نیز دیده می شود. درنهایت، از مقایسه ویژگی های زبانی-جنسیتی شخصیت های آثار کارگردانان زن (میلانی و بنی اعتماد) و مرد (مهرجویی و کیمیایی) نتیجه گرفتیم در آثار کارگردانان زن، جنسیت زن ازسوی شخصیت های زن، کنشگر و فعال بازنمایی می شود و در بسیاری از آثار کارگردانان مرد فعال بودنِ جنسیت مرد نیز در زبانِ جنسیتی شخصیت های زن بازنمایی می شود.

فرهنگستان زبان و ادب فارسی افزون بر دیگر اهداف و وظایف خود، به ویژه در پی حفظ و تقویت زبان فارسی به عنوان زبان رسمی کشور مطابق با بند 15 قانون اساسی است. یکی از راهکارهای اساسی برای دست یابی به چنین هدفی، انتخاب معادل های فارسی مناسب برای واژه هایی است که از زبان های خارجی وارد زبان فارسی می شوند. ناگفته پیداست که این کار فرهنگستان زبان و ادب فارسی ستودنی است؛ بااین حال، پرسشی که مطرح می شود این است که این معادل یابی ها و ترجمه ها تا چه میزان موردپذیرش جامعه و به ویژه اهل فن قرار می گیرند. برهمین اساس، در پژوهش حاضر برآنیم تا میزان کاربرد و پذیرش واژگان مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی در حوزه مهندسی عمران را با توجه به آخرین اثر چاپ شده ازسوی این سازمان با نام «هزارواژه مهندسی: مجموعه واژه های سرامیک، مهندسی عمران، مهندسی محیط زیست و انرژی، مهندسی نقشه برداری و هوافضا (جلد 3)» موردارزیابی قرار دهیم. به این منظور، جامعه آماری متشکل از 120 نفر از کارشناسان این حوزه شامل 40 نفر از استادهای هیأت علمی، 40 نفر از دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری مهندسی عمران و همچنین 40 نفر از مهندسین عمران فعال در حوزه ساخت وساز گزینش شده و با اجرای دو پرسش نامه شامل 100 واژه تخصصی در حوزه مهندسی عمران، گزارشی از میزان پذیرش واژگان مصوب فرهنگستان ارائه شد. نتیجه گیری نهایی پژوهش نمایانگر آن است که واژگان مصوب فرهنگستان در این حوزه به طور معناداری ازسوی کارشناسان این حوزه موردتأیید قرار گرفته است چراکه درصد بالایی از آزمودنی ها این معادل ها را قابل قبول می دانند؛ این درحالی است که میزان کاربرد و حتی آشنایی با معادل های مصوب فرهنگستان در مقایسه با میزان پذیرش آن ها کمتر است. چنین تناسبی بیان گر یک حقیقت است؛ و آن اینکه ظاهراً فرهنگستان زبان و ادب فارسی، برخلاف تصویری که گاهی در فضای رسانه ای بیان می شود، توانسته به خوبی رسالت خود در حوزه واژه گزینی مناسب برای اصطلاح های تخصصی مهندسی عمران را به سرانجام برساند ولی از جنبه تبلیغ و همگانی سازی آن ها چندان موفق نبوده است.

درک و شناخت احساسات دیگران عامل مهمی در تعامل های اجتماعی است و کمبود این توانایی بر کیفیت ارتباطات تأثیر می گذارد. به سبب آنکه امکان دسترسی مستقیم به ذهن دیگران وجود ندارد، برای دریافت احساس دیگران به منابع غیرمستقیم اطلاعات مثل زبان بدن ، هیجان ها ی چهره و صدا تکیه می کنیم. بنابراین پژوهش حاضر با هدف پیش بینی شناسایی نوای هیجانی گفتار زبان ناآشنا براساس درک هیجان چهره با توجه به متغیر میانجی جنسیت در فارسی زبانان انجام گرفت. طرح پژوهش کاربردی از نوع توصیفی- همبستگی و جامعه آماری، فارسی زبانان 20 تا 40 سال شهر تهران بود. دویست فارسی زبان به روش نمونه دردسترس انتخاب شدند تا تکلیفی مبتنی بر رایانه که دربردارنده دو بخش شنیداری و دیداری بود را انجام دهند. افراد نمونه ابتدا هیجان گوینده در جمله های دارای شش هیجان اصلی به زبانی ناآشنا و سپس هیجان تصویر چهره را مشخص کردند. بر اساس داده های به دست آمده، ابتدا شاخص های توصیفی میانگین و انحراف استاندارد محاسبه و سپس فرضیه های پژوهش با روش تحلیل رگرسیون با استفاده از نرم افزار اس.پی.اس.اس (نسخه 21) موردتجزیه و تحلیل قرار گرفت. یافته های پژوهش نشان داد که درک هیجان چهره به طور معناداری درک هیجان گفتار را پیش بینی می کند(p<0/05). بررسی متغیر میانجی جنسیت نیز، روشن نمود که شناسایی نوای هیجانی گفتار توسط شرکت کنندگان براساس جنسیت آن ها متفاوت بود یعنی با افزایش درک هیجان چهره، درک هیجان گفتار در زنان بیشتر از مردان افزایش یافت. یافته های این پژوهش نشان داد که درک هیجان چهره می تواند به ما در پیش بینی شناسایی نوای هیجانی گفتار کمک کند. همچنین، متغیر جنسیت نیز می تواند تأثیری در این رابطه داشته باشد. نتایج این پژوهش نشان داد که درک هیجان چهره می تواند به ما در پیش بینی شناسایی نوای هیجانی گفتار کمک کند. همچنین، متغیر جنسیت نیز می تواند تأثیری در این رابطه داشته باشد.

نمادپردازی آوایی، به نشانه های زبانی خاصی می پردازد که رابطه میان دال و مدلول بیش از آنکه قراردادی باشد، برآمده از نوعی رابطه طبیعی است. اگرچه، بنا بر اصل بنیادین سوسوری قراردادی بودن رابطه میان دال و مدلول، همچنان معتبر است ولی مطالعات دیگری نیز صورت گرفته که نشان می دهند برخی روابط معنادار میان تعدادی از دال و مدلول های زبانی وجود دارد که به نظر می رسد عوامل شنیداری، دیداری، مجاورت، توالی خاص واج ها و... نیز در ایجاد برانگیختی معنایی و نسبت میان دال و مدلول نقش ایفا می کنند. به ویژه متون ادبی از این عوامل برای ایجاد تصاویر ادبی و انتقال معنا به مخاطب بسیار سود می جویند. هینتون و همکاران (1994) در تحلیل ارتباط میان صورت و معنا، هر نوع ارتباط انگیخته میان نشانه و معنا را نمادپردازی آوایی نامیده و بر اساس میزان انگیختگی، آن را به چهار گونه عینی، تقلیدی، ترکیبی و قراردادی تقسیم نموده اند. در این پژوهش، شعر مهدی اخوان ثالث (م. امید) بر اساس دیدگاه هینتون مطالعه قرارگرفته است و در کنار آن، با قدری گسترش معنایی، اصطلاح «نمادپردازی آوایی» برای هرگونه هم نشینی یا مجاورت نشانه های آوایی به کاررفته است که به ایجاد یک معنای ضمنی، فراتر از رابطه مستقیم دال و مدلول، انجامیده است. به شیوه تحلیلی و آماری، واژگانی که دارای ویژگی انگیختگی بوده اند، از سه دفتر اصلی شعر اخوان (زمستان، آخر شاهنامه و از این اوستا) استخراج و تحلیل شده است، و همچنین با بررسی شواهدی از دفترهای دیگر شعر نیمایی اخوان، تغییری در نتایج مقاله دیده نمی شود.

مدت ها باور بر این بوده است که نحو، پیشرانه تپنده اصلیِ انسان خردمند است. برخی (Berwick & Chomsky, 2015) حتی ادعا کرده اند که نحو، و به ویژه ادغام، پیش نیاز بنیادی برای انسان شدن است و ما را از انسان راست قامت، و همچنین از پلیستوسن متمایز می کند. برویک و چامسکی (همان) استدلال می کنند که درک ریاضیاتی و فیزیکی ما از فرگشت زبانیِ ادغام سرچشمه می گیرد. ولی در نحو ماتریس، شاهد وجود ادغام اولیه و دگرادغام هستیم. دراصطلاح علم فیزیک و ریاضی، ادغام اولیه معادل ضرب ماتریسی و دگرادغام با ضرب تنسوری برابر است. در پژوهش حاضر، تلاش بر این است تا با لنزی کمینه گرا به نحو ماتریس بنگریم و برهم نهی کوانتومیِ حاضر در زنجیره های نحوی را، که سبب پیشنهاد دو عملیات جدید ادغام عام و خاص می شود، بررسی نماییم. همچنین نشان داده خواهد شد که انسان شدن ما حاصلِ فرگشت ظرفیت شناختیِ تنسورسازی (دگرادغام)، درکنار ضرب ماتریسی (ادغام اولیه) است. سپس مزیت های فیزیکی، ریاضیاتی و زیست شناختی دیدگاه مذکور را با فرضیه (نا)محبوبِ «تمام آنچه که نیاز دارید ادغام است» مقایسه می کنیم. درنتیجه، خواهیم دید که قوه نطقِ انسانی، به دلایل ارتباطی فرگشت نیافته و ماهیت و سرشت زیست شناختی آن همواره برای اقناع شرایط تحمیلی به وسیله ادغام عام و ادغام خاص بوده است.

مد امروز، با تکیه بر خرد گرایی آرمانی، کوشیده تا از تقلید کورکورانه جمعی پرهیز کرده و بر انتخاب آگاهانه فردی تأکید کند. این دیدگاه آرمان گرایانه، بستری را برای برند(ویژند)های پوشاک ایرانی فراهم آورده تا همسو با جریان های گوناگون مد، همچون مد موقر(پوشیده) و پایدار، کسب ارزش کنند. هدف پژوهش حاضر، بازنمایی معانی نهفته ارزش های ویژندهای مد پوشیده پایدار ایرانی در جریان خلق و هم آفرینی ارزش ویژند است. به این منظور، 4000 زنجیره گفت وگو پیرامون 15 ویژند مد پوشیده پایدار ایرانی به روش تصادفی از شبکه های اجتماعی بین المللی (اینستاگرام و یوتیوب) و ملی (باسلام و ترب) گردآوری شدند. سپس، زنجیره های گفت وگویی که درپیوندبا ارزش ویژه ویژندهای موردبررسی بودند، به شیوه هدفمند انتخاب شدند. روش پژوهش ترکیبی از شیوه کیفی و کمی است؛ دراین زمینه از روشی تلفیقی با ماهیتی چندسطحی در معناپردازی پویا و بازاریابی دیدگاه بهره گرفته شد تا امکان واکاوی داده ها با تلفیق ابزارهای یادگیری ماشین فراهم شود. یافته های پژوهش نشان داد ویژندهای پوشاک پوشیده پایدار ایرانی با تکیه بر مفاهیم مد بادوام، مد چرخه ای و مد بازیافتی در پی بازنمایی گرایش های پایداری محیط زیست، هستند؛ ولی ناآگاهی کاربران از مفاهیم مد پایدار، بستر سبزشویی را فراهم آورده است. این امر با هدایت کاربران به سوی برهم کنش های همسو با ارزش های سبزشویی، به عادی سازی سبزشویی می انجامد. درنهایت، الگوی معناپردازی ارزش های ویژندهای مد پوشیده پایدار ایرانی در جریان برهم کنش با کاربران نمایانده شد.

برمبنای دستور نقش گرای نظام مند، زبان از لایه های گوناگونی تشکیل شده است و بافت موقعیتی، که عاملی برون متنی است، با این لایه ها در ارتباط است. سه پهنه کلی برای انتقال معانی از بافت موقعیتی به درون زبان وجود دارد؛ این سه پهنه با نام «فرانقش» نامیده می شوند. از میان این سه فرانقش، فرانقش اندیشگانی، دربرگیرنده دو فرانقش تجربی و منطقی و ابزاری برای ارزیابی میزان گذرایی متن است. نظریه موردبحث از این فرانقش برای تحلیل معنا در سطح های گوناگونی همچون معنا شناسی و واژ-دستور بهره می گیرد. در این پژوهش، کوشیده ایم از این ابزار زبانی برای تحلیل سبک شناسانه تاریخ بیهقی و تاریخ جهانگشای جوینی استفاده کنیم. اگرچه این دو کتاب سیاقی مشترک دارند، تفاوت هایی اساسی مابین آن ها وجود دارد. با هدف بازنمود این شباهت ها و تفاوت ها، پانصد بند از تاریخ بیهقی و پانصد بند از تاریخ جهانگشا را برمبنای فرانقش تجربی تجزیه و تحلیل کرده ایم. برجسته ترین شباهت یافت شده، فراوانی بالای فرایند مادی است. این فرایند برای بیان رخدادها و اتفاقاتی به کار برده می شود که در جهان بیرون رقم خورده است. دومین شباهت، فراوانی بالای فرایند رابطه ای در پیکره هر دوی این کتاب هاست که ابزاری برای توصیف ازطریق نسبت دادن مفاهیم و رخدادها به یکدیگر است. سومین شباهت، کمترین استفاده از فرایند وجودی است که سازه ای است برای گفتن از موجودیت یک ماهیت یا شخص. مجموع این شباهت ها با درنظر گرفتن این مسئله که هر دوی این آثار تلاش هایی برای ثبت تاریخ هستند، این گمانه را ایجاد می کند که این نظریه می تواند در تحلیل سبک کتاب های تاریخ نگاری موثر باشد. ازسوی دیگر، تفاوت های گوناگونی که در تحلیل داده ها به دست آمد، همچون فراوانی بالای عناصر حاشیه ای در تاریخ جهانگشای، بیان گر این موضوع است که فرانقش تجربی در بازنمایی سبک متفاوت این دو کتاب موفق بوده است. این تفاوت ها که در سطح های گوناگونی، همچون تفاوت زبانی، ادبی و اجتماعی، قابل بررسی هستند، بازنمایاننده بافت موقعیتی متمایزی اند که در زمان نویسنده حاکم بوده است.

گونه های زبانی شهرستان شمیرانات آمیزه ای از دو زبان فارسی و مازندرانی هستند که گوناگونی های صرفی-نحوی قابل ملاحظه ای را نمایان می کنند. هدف از انجام پژوهش حاضر، واکاوی ساخت درونی گروه های اسمیِ وصفی و اضافی در این گونه های زبانی از منظر رده شناسی کرافت (Croft, 2003) است. در این پژوهش، برای نمایش پراکنش منطقه ای الگوهای تشکیل دهنده و شناسایی گرایش غالب در ساختار گروه های اسمی، در دو سطح ترتیب و راهبرد به بررسی پرداخته ایم. به این منظور، معادل گویشی 8 گروه اسمیِ دارای هسته اسمی مفرد که از 41 آبادی شمیرانات گردآوری شده بودند، از پرسش نامه اطلس زبانی ایران استخراج شدند و موردواکاوی قرار گرفتند. الگوی غالب در تشکیل 328 گروه اسمی مطالعه شده در پژوهش حاضر «اسم-پیونده-توصیفگر» شناسایی شد. بررسی ارتباط میان عناصر گروه های اسمی نشان داد که الگوی برجسته در این گونه ها، ازنظر حضور تکواژ افزوده «پیونده»، براساس میزان درهم تنیدگیِ دو عنصر «هیچ» و برپایه ترتیب دو عنصر «اسم-توصیفگر» است. براساس یافته های پژوهش، 78 درصد گونه های زبانی شمیرانات، ازنظر کاربرد الگوی ترتیب و راهبرد در تشکیل گروه اسمی غالباً مانند زبان فارسی رفتار می کنند، 3 درصد آن ها از نظر الگوی ترتیب مانند زبان فارسی اما از نظر کاربرد راهبرد مانند زبان مازندرانی عمل می کنند و 19 درصد آن ها الگوی ترتیب و راهبرد مشابهی مانند زبان مازندرانی دارند. پراکنش منطقه ای این الگوها نشان داد که قسمت عمده بخش غربی شمیرانات از الگوهای ترتیب و راهبرد زبان مازندرانی استفاده می کند درحالی که در بخش های مرکزی و شرقی این شهرستان غالباً الگوی ترتیب و راهبرد زبان فارسی به کار می رود.

با توجه به نبود کتاب دانشگاهی در حوزه آموزش زبان فارسی به غیرفارسی زبانان، در این پژوهش برآنیم افزون بر بیان ویژگی های کتاب استاندارد براساس شاخص های مطرح شده جف زوائر (Zwiers, 2008)، کتاب های آموزشی غیردانشگاهی موجود دراین زمینه را ازنظر بیشترین میزان تطابق با کتاب های آموزش زبان دانشگاهی بررسی نماییم. پرسش مهمی که در این پژوهش در پی پاسخ به آن هستیم، این است که کتاب های آموزش زبان فارسی به غیرفارسی زبانان که برای آموزش دانشگاهی زبان نوشته خواهند شد، باید از چه ویژگی هایی برخوردار باشند وکدام یک از کتاب های تدریس شده موجود در این حوزه (با انتخاب محقق)، بیشترین میزان تطابق با کتاب های دانشگاهی را دارند. این کتاب ها تا چه اندازه ای موفق بوده اند تا نیازهای زبان آموزان را برآورده سازند. در مقاله حاضر، سه کتاب آموزش زبان فارسی ۱. کتاب فارسی بیاموزیم (Zolfaghari et al., 2021) ۲. آموزش زبان فارسی دهخدا (Navab et al., 2017) ۳. آموزش زبان فارسی ثمره (Samareh, 1993) انتخاب گردیده اند. هر یک از این کتاب ها با توجه به معیارها و زیرمعیارهای زبان دانشگاهی ازدیدگاه جف زوائر (Zwiers, 2008) -که مشتمل بر معیار های خواندن، نوشتن، صحبت کردن و شنیدن بودند- موردبررسی قرار گرفته اند. در بررسی انجام گرفته از بین معیارهای اصلی مطرح شده توسط زوائر، معیار خواندن با ضریب 528/0، بیشترین وزن و معیارهای شنیدن و صحبت کردن با وزن 303/0 و نوشتن با وزن 169/0 به ترتیب اولویت های بعدی را به دست آورده اند. از بین سه کتاب موردبررسی کتاب فارسی بیاموزیم ۱با وزن 424/0 بیشترین تطابق و به ترتیب کتاب های آموزش زبان فارسی دهخدا با وزن 358/0 و کتاب آموزش زبان فارسی ثمره با وزن 218/0 رتبه های بعدی را در میزان انطباق با کتاب های دانشگاهی به دست آوردند.