منافع ملی

راهبرد مصون سازی نه تنها به عنوان یک ابزار سیاسی و امنیتی، بلکه به عنوان یک استراتژی پیچیده و چندبعدی در روابط بین الملل عمل می کند که نیازمند دقت در تحلیل تهدیدات و فرصت هاست. این پژوهش به بررسی سیاست خارجی ایران در چارچوب راهبرد مصون سازی می پردازد؛ راهبردی که میان دو رویکرد همکاری و موازنه سازی، تعادل برقرار می کند. هدف اصلی پژوهش، تحلیل امکان پذیری و پیامدهای اتخاذ این راهبرد در سیاست خارجی ایران در محیط امنیتی پیچیده منطقه ای و نظام بین الملل آنارشیک است. سؤال پژوهش این است که «چگونه می توان سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران را در چارچوب راهبرد مصون سازی به عنوان الگویی برای مدیریت تهدیدات و فرصت ها تبیین کرد؟» روش پژوهش توصیفی تحلیلی است. فرضیه عبارت است از: جمهوری اسلامی ایران در چارچوب راهبرد مصون سازی به عنوان رویکردی چندجانبه گرایانه و کاهش دهنده ریسک، می تواند با تکیه بر تقویت ظرفیت های داخلی، گسترش عمق استراتژیک و بهره گیری از دیپلماسی هدفمند به مدیریت تهدیدات نظام بین الملل و تأمین منافع بپردازد و فرصت های جدیدی برای تعاملات دیپلماتیک و اقتصادی ایجاد نماید. یافته های پژوهش نشان می دهد که در شرایط بی اعتمادی متقابل و عدم قطعیت در نظم منطقه ای، راهبرد مصون سازی انعطاف پذیری بالایی دارد و به ایران امکان می دهد میان قدرت های منطقه ای و بین المللی تعامل متوازن تری برقرار کند. نتیجه گیری اصلی این است که راهبرد مصون سازی، با در نظر گرفتن تنگناهای ساختاری و هنجاری، مناسب ترین گزینه برای افزایش قدرت چانه زنی ایران است.

بافت اجتماعی متنوع و متکثر جامعه ایرانی، «هویت ملی» را به مسئله ای بنیادین تبدیل کرده است. دانش و آگاهی های تاریخی که همواره از مهم ترین منابع شناخت «هویت» به شمار می رود؛ اگر با شیوه های علمی نوین آموزش داده شود، انسجام و پایداری ملی را موجب می شود، اما اگر با روش های ناکارآمد، شبه علمی، و غیر اصولی آموزش داده شود، به همان نسبت می تواند مخاطره آمیز تلقی شود. به طور کلی در پیوند با هویت، دو نوع آگاهی می تواند در کلاس تاریخ شکل بگیرد: یکی مبتنی بر «هویت تاریخی» و دیگری مبتنی بر «آگاهی ملی»؛ این مقاله با طرح همین مسئله درصدد پاسخ به این پرسش اصلی است که با توجه به انواع گوناگون آموزش های تاریخی و مسائل متناظر با آن، درس تاریخ در جامعه متکثری چون ایران، چگونه تدریس شود و حامل چه نوع آگاهی های تاریخی باشد که در عین تحکیم هویت ملی، نه در تعارض با هویت قومی قرار گیرد و نه به بحران هویت بینجامد؟ این مقاله می کوشد ضمن انتقاد بر روش های جاری آموزش تاریخ در ایران، از روش تدریس مبتنی بر حلقه کندوکاو فکری درس تاریخ جهت کسب «هویت ملی» و «وحدت ملی» دفاع کند؛ روشی که قادر خواهد بود پیوند حیطه شناخت و عاطفه را بر اساس نظریه یادگیری بلوم محقق سازد. یافته های تحقیق نشان می دهد بدون توجه به بافت و ساختار جامعه متنوع و متکثر ایران و آگاهی های تاریخی متناظر با آن، مخاطرات هویتی متعددی پدید می آید که یا منجر به ملی گرایی افراطی (شوونیسم) و یا تندروی فرقه گرایانه (پان ایسم) خواهد شد. برای جلوگیری از این نوع تعارضات، مبنای شکل گیری هویت باید بر «منافع ملی» و آموزش تاریخ نیز باید بر «آگاهی ملی» استوار باشد. مقاله بر پایه نظریه یادگیری بلوم معتقد است؛ «آگاهی تاریخی» و «آگاهی ملی» در حیطه «شناختی» و «تعلق هویتی» در حیطه «عاطفی» شکل می گیرد. با توجه به اینکه «هویت ملی» امری است حاصلِ «پیوند» دو حیطه «شناختی و عاطفی» و برای پیوند، نیازمند شکل گیری «تفکر سطح بالا» هستیم؛ درنتیجه، مدل پیشنهادی تدریس تاریخ، «حلقه کندوکاو فکری» است. اجرای آن، تفکر سطح بالا را محقق ساخته و دستاورد مطلوب یعنی افزایش آگاهی های ملی، تحکیم هویت ملی در چهارچوب «وحدت ملی» در جامعه متکثر ایرانی است. 

روابط دوجانبه ایران و ترکیه با پیروزی حزب عدالت و توسعه در انتخابات پارلمانی در سال 2003 به طور اساسی تغییر یافت. "رجب طیب اردوغان" نخست وزیر ترکیه، در قالب تلفیق سیاسیت نگاه به شرق و نگاه به غرب سعی می کند با توجه به منافع ملی برای بدست آوردن مناطق تازه نفوذ و گسترش قدرت اقتصادی خود قدم بردارد. در این میان نگاه ترکیه به ایران شامل منافع گسترده اقتصادی و بهبود روابط سیاسی است. در سطح منطقه ای نیز همکاری ایران و ترکیه می تواند منجر به بهبود روابط ایران با قدرت های فرا منطقه ای شود

در این مقاله قصد بررسی عوامل همگرایی ایران و سوریه را داریم که به دو عامل منافع مشترک و دشمن و تهدید مشترک در این مورد می پردازیم و در پایان مقاله به این موضوع می پردازیم که تحولات اخیر سوریه چه تأثیری در این همگرایی داشته است. نکته مهم، همکاری سوریه با جنبش های آزادی بخش فلسطینی و لبنانی بود که با توجه به رویکرد جدید ایران پس از انقلاب در قبال همگی فلسطین، همگی این ها در پیوند دو کشور پس از 1979 نقش قابل توجهی داشت. روابط ایران و سوریه پس از انقلاب اسلامی ایران به تدریج توسعه یافت و دو کشور عملاً به هم پیمانان راهبردی مبدل شده اند. سوریه عالی ترین سطح روابط یک کشور عربی با ایران را دارد

شکل گیری بحران سوریه همزمان با پیدایش بهار عربی و بیداری اسلامی بود، برخی تحلیلگران سیاسی فکر کردند بحران سوریه نیز از جنس جنبش های انقلابی کشورهای منطقه است، امّا شکل گیری گروه های تروریستی و بنیادگرایان تکفیری- سلفیکه در فعالیتی همسو با یکدیگر علیه منافع ملّت سوریه، این کشور را عرصه تاخت و تاز خود قرارداده اند، جمهوری اسلامی ایران را در موقعیتی قرارداد که دقیقترتحولات این کشور و منطقه را رصد نموده و در این جدال ژئوپلیتیکی، از منافع دولت و ملّت سوریه حمایت نماید. با پیچیده تر شدن دامنه درگیری ها و پیشروی های گروه های تروریستی در خاک سوریه و خطر حمله قریب الوقوع به مناطق تحت کنترل حکومت سوریه از جمله استان لاذقیه، رئیس جمهور سوریه از روس ها تقاضای مداخله مستقیم نظامی در خاک سوریه برای مقابله با تروریست های داعش و النصره را اعلام کرد. با حمایت ایران و عراق از مداخله نظامی روسیه در سوریه، ائتلافی در سوریه شکل گرفت که با واکنش بازیگران منطقه ای و بین المللی مخالف نظام سوریه همچون ایالات متحده، ترکیه و عربستان سعودی مواجه شد. این ائتلاف چهارگانه در مقابل ائتلاف ضد داعش به رهبری ایالات متحده تعریف شد و پیامدهای منطقه ای و بین المللی زیادی نیز به همراه داشته است.

مقاله حاضر بر آن است که به این سئوال پاسخ دهد که تاکتیک های سیاست خارجی آمریکا در قبال تحولات اخیر منطقه خاورمیانه بر چه مبنایی طراحی شده است؟ با استفاده از چارچوب نظری رئالیسم به عنوان مبنای تحلیل موضوع تحقیق به بررسی سیاست خارجی آمریکا و تاکتیک های آن پرداخته است. در واقع تاکتیک های سیاست خارجی آمریکا در منطقه به موضوعات عینی مربوط می شود که می تواند تهدیدی برای منافع ملی امریکا در منطقه باشد. دولت آمریکا برای مقابله با این تهدیدات، الف- به خطر افتادن تامین جریان انرژی و شریان نفت منطقه، ب- به خطر افتادن کشورهای مستبد منطقه، پ- به خطر افتادن امنیت و منافع اسرائیل، ج- افزایش قدرت منطقه ای ایران از تاکتیک های گوناگونی بهره برده است.کانون تمرکز این مقاله بررسی تاکتیک های سیاست خارجی امریکا است و در این بررسی از روش اثباتی تبیینی استفاده شده است

منافع ملی در هر کشوری باتوّجه به شرایط سیاست جغرافیایی و تاریخی آن کشور منطبق بر ارزش های حیاتی، اصول اساسی و مورد قبول جامعه تبیین می شود. از دید مورگنتا، حداقل منافع ملی یک کشور عبارت است از تأمین امنیت و حمایت از هویت فیزیکی (سرزمینی)، سیاسی و فرهنگی کشور در مقابل تهدید و مخاطرات دیگر دولت های ملی. منافع ملی عبارت است از مبنا و انگیزه ی اصلی رفتار و سیاست. منافع ملی را به کشورها در صحنه ی بین المللی معنای هدف های همیشگی کشور دانست؛ این هدف ها به ارزش های چهارگانه ی زیر اطلاق می گردند: الف) امنیت ملی؛ ب) رفاه اقتصادی؛ ج) حفظ و ازدیاد قدرت کشور؛ د) شخصیت. مفهوم تحلیلی کانونی در نظریه نوواقع گرای سیاست خارجی، منافع ملی و امنیت ملی است. به گونه ای که نسبت این همانی بین منافع ملی و امنیت ملی وجود دارد. با توجه به رویکرد عینی گرای نوواقع گرایی، منافع ملی در چارچوب امنیت ملی تعیّن می یابد. در واقع می توان گفت که علی رغم تمامی اختلافات درباره ماهیت و شاخصه ها و چگونگی تحقق منافع ملی چه در دوره کلاسیک و چه در دوره جهانی شدن، محور اصلی سیاست خارجی هر کشور منافع ملی است

در سال 1991 حمله عراق به کویت و قیام کردها، منجر به ایجاد منطقه پرواز ممنوع در شمال عراق و تشکیل حکومت اقلیم کردستان(بصورت دوفاکتو) شد. در ادامه با سقوط رژیم بعث و تدوین قانون اساسی جدید، اقلیم کردستان به عنوان یک منطقه خودمختار در چارچوب کشور عراق به رسمیت شناخته شد. به گونه ای که امروز حکومت منطقه ای کردستان عراق به مثابه یکی از نیروهای اصلی تاثیر گذار در فرایندهای سیاسی منطقه در تعامل با کشورهای منطقه ای اعم از ج.ا.ایران و ترکیه اهمیتی بیش از پیش یافته است. لذا حضور و نفوذ هر یک از این دو کشور در اقلیم کردستان عراق بر قدرت منطقه و منافع ملی دیگری تاثیر گذار خواهد بود. روابط سیاسی و اقتصادی کردستان عراق و ترکیه در سال های اخیر روند رو به رشدی داشته در این راستا سوال اصلی اینکه روابط سیاسی و اقتصادی ترکیه و اقلیم کردستان چه تاثیری بر قدرت منطقه ای جمهوری اسلامی ایران دارد؟ در فرضیه با توجه به بررسی سیاست های ترکیه در کردستان عراق و نقش اقتصادی و سیاسی آن در منطقه می توان گفت به هر اندازه روابط ترکیه و اقلیم کردستان تقویت شود به همان اندازه نفوذ ایران در اقلیم کاهش و در نتیجه قدرت منطقه ای ایران در خاورمیانه کاهش خواهد یافت. ضمنا روش تحقیق در این پژوهش مبتنی بر رویکرد توصیفی_تحلیلی میباشد، همچنین جمع آوری اطلاعات روش موضوعی و تحلیل محتوا از منابع کتابخانه ای و اسنادی و اینترنتی استفاده شده است.

تاتیرات کرونا بر سیاست خارجی را می توان در ابعاد امنیتی، اقتصادی، سیاسی در نظر گرفت. در واقع کرونا در حال تحمیل مناسبات جدیدی در روابط بین المللی است. البته باید خاطر نشان کرد که اینگونه اظهارنظرها ممکن است یک جانبه و با شائبه های سیاسی همراه باشد. هدف محوری این نوشتار تاثیرات کرونا بر سیاست خارجی در یک نگرش کلی است. ولی به طور کلی می توان گفت که سیاست خارجی در دوره پساکرونا متفاوت از دوران گذشته خواهد بود. با این توضیح که پیگیری منافع ملی از سوی دولت ها ادامه می یابد، اما سازوکارهای تحقق منافع ملی ممکن است متفاوت از گذشته باشد. به طور کلی می توان برخی تاثیرات کرونا بر سیاست خارجی را می توان بدین صورت ارایه کرد؛ - گذار از جهان تک- چند قطبی به بلوک بندی جدید؛ - گذار از همگرایی جهانی به تنش های نسبی جهانی بخصوص بین قدرت های بزرگ جهانی؛ - بازگشت بیشتر به ناسیونالیسم در سیاست خارجی؛ - تاکید بر دولت گرایی و گذار نسبی از جهانی شدن؛ - افزایش اهمیت منطقه گرایی در سیاست خارجی و کاهش نسبی تنش های منطقه ای؛

آسیای مرکزی تنها منطقه ای از جهان است که 4 قدرت هسته ای (روسیه، چین، هند و پاکستان) را به هم متصل می کند. کشورهای این منطقه محصور در خشکی هستند. در این زیرسیستم منطقه ای به جز کشورهای آسیای مرکزی، قدرتهای منطقه ای و فرامنطقه ای به رقابت برای تأمین منافع خود مشغول هستند. پرسش اصلی مطرح شده این است که منافع ملی ایران از چالش های موجود در منطقه آسیای مرکزی چگونه تأثیر می پذیرد؟ انگاره حاصل این پاسخ را می دهد که منافع ملی ایران از چالش هایی که در منطقه آسیای مرکزی وجود دارد، تأثیر می پذیرد. این مقاله به روش توصیفی- تحلیلی و با استفاده از منابع اسنادی و سایت های اینترنتی به دنبال بررسی این هدف است که تأثیرپذیری منافع ملی ایران از چالش های موجود در این منطقه چگونه است. نتایج نشان می دهند که با توجه به نقش این منطقه و حضور ابرقدرتها در آن، منافع ملی ایران از چالش هایی که در منطقه آسیای مرکزی وجود دارد، تأثیر می پذیرد.

در این مقاله تلاش شده که سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در دو دوره سازندگی و اصلاحات بر اساس مدل روزنا که در آن بر شخصیت و نقش تصمیم گیرندگان، عوامل بروکراتیک، نظام بین الملل و جامعه داخلی به عنوان عوامل تأثیر گذار در حوزه سیاست خارجی تأکید شده است، مورد بررسی قرار گیرد. با نگاهی به چارچوب نظری روزنا و بررسی تحولات سیاست خارجی دولت های سازندگی و اصلاحات، این نتیجه حاصل شد که سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران گرچه از اصول ثابت پیروی می کند، اما در دوره های مختلف به اقتضای شرایط، تحولاتی را به خود دیده و براساس شرایط، گفتمان های مختلفی بر آن حاکم بوده است که در دوره های مورد بررسی، دو گفتمان منفعت محور و فرهنگ گرای سیاست محور مبنا قرار گرفته است. بررسی این دو دوره نشان می دهد که تغییرات حوزه سیاست خارجی متأثر از عوامل داخلی و خارجی بوده است.

تحولات منطقه قفقاز جنوبی به دلیل مجاورت جغرافیایی و قرابت قومی، دینی و فرهنگی که مردم این منطقه با ایران دارند، بر منافع ملی جمهوری اسلامی ایران تاثیر گذار می باشد. در این راستا ایران در جهت نقش آفرینی در بحران اول قره باغ، سیاست بی طرفی فعال را اتخاذ نمود. این درحالی است که طی بحران دوم، ایران به طور صریح تری از تعلق «قره باغ» به آذربایجان صحبت کرد. این مقاله به بررسی تغییر راهبرد سیاست خارجی ایران در بحران دوم قره باغ و پاسخ به این سؤال می پردازد که «چه عواملی باعث تغییر راهبرد سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در قبال بحران دوم قره باغ شد»؟ به نظر می رسد سیاست ایران به عنوان یک کشور اسلامی و شیعی و در سایه مؤلفه هایی همچون قومیت و مذهب به تغییر راهبرد سیاست خارجی ایران در بحران دوم در قالب تاکید بر تمامیت ارضی آذربایجان ضمن احترام به حقوق اقلیتهای قومی و خدشه ناپذیری مرزهای بین المللی انجامید.این نوشتار بر اساس روش شناسی توصیفی _ تحلیلی و منابع کتابخانه ای انجام گرفته است.