درخت حوزه‌های تخصصی

تفکر «الحقُ لِمَن غَلَب»، در عصر امویان بوجود آمد و تا مدت ها به نظام حاکمیت مسلمانان، مشروعیت بخشید. در تحقیقات تاریخی، به عوامل فرهنگی پیدایش و پذیرش این انگاره توجهی نشده است. پژوهش حاضر درصدد پاسخ به این سوال است که رخدادهای تاریخی عصر سه خلیفه نخست، چه عواملی را برای بسترسازی فرهنگی انگاره «الحقُ لِمَن غَلَب» فراهم آورده است؟ این تحقیق که یک پژوهش تاریخی است، با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی، تاریخ فرهنگی عصر خلفا را بررسی کرده و در روند چینش اطلاعات و تحلیل، از مفاهیم و گزاره های دانش کلام و دانش روانشناسی اجتماعی هم بهره برده است. براساس یافته های پژوهش، عواملی چون عدم باور به مرجعیت دین در حاکمیت سیاسی، ارزشمند جلوه کردن غلبه مادی در برتری سیاسی، ضعیف شدن غیرت دینی و فعال سازی گسست های قومی و نژادی در نتیجه رخدادهای عصر خلفای سه گانه، بستر فرهنگی لازم را برای ایجاد انگاره تغلب فراهم آورده است.

تاریخ اهل بیت(ع)، به مثابه یکی از غنی ترین و مهمترین شاخه های تاریخ اسلام، دربردارنده لایه ها و زمینه های پیچیده ای از مفاهیم مختلف است که در طول قرون متمادی در تعامل با شرایط اجتماعی و حوادث سیاسی شکل گرفته و در میراث روایت شده این مکتب ثبت شده است. این گستر دگی لایه ها، تحلیل داده های مربوط را به فرآیندی حساس و چندوجهی بدل کرده است که در آن فهم زمینه های فرهنگی و ایدئولوژیک، تفسیر ظرایف متنی و دقت در انتخاب منابع -که اغلب متضمن رویکرد اعتقادی و تفسیری است- نقشی تعیین کننده داشته ومنجر به حجم وسیعی از اطلاعات شده است. این حجم وسیع و متنوع، چالش های قابل توجهی برای پردازش های انسانی ایجاد نموده است. در دهه اخیر، تحولات علمی و فناوری نوین، به ویژه در حوزه هوش مصنوعی، به گونه ای گسترده وارد عرصه مطالعات علوم انسانی شده اند. ورود فناوری های نوظهور به حوزه مطالعات تاریخی، به ویژه بهره گیری از الگوریتم های هوش مصنوعی در تحلیل متون و داده های تاریخی، افق های جدیدی را پیش روی پژوهشگران گشوده است. توانایی پردازش انبوه داده، کشف الگوهای پنهان، بازسازی شبکه های ارتباطی تاریخی و حتی شبیه سازی رویدادها از جمله ظرفیت هایی است که این فناوری در اختیار محققان می گذارد. با وجود این فرصت های بی بدیل، خطرات و آسیب هایی نیز بروز نموده که از مهم ترین آن ها، پدیده «سوگیری الگوریتمی» است. مسأله این پژوهش این است که سوگیری الگوریتمی در حوزه مطالعات تاریخ اهل بیت(ع)، یا پدیده «سامتا» چگونه می توانند به تحریف یا کاهش واقعیت های تاریخی منتهی شده و روایت های جانبدارانه در سطوح کلان تر بازتولید کنند. این پژوهش با هدف شناسایی گونه های مختلف سوگیری الگوریتمی در تحلیل داده های تاریخ اهل بیت (ع) و ارائه چارچوبی عملی برای کاهش آن ها طراحی و اجرا شده است. برای این منظور، یک مطالعه موردی دقیق بر روی واقعه عاشورا – به عنوان نقطه اوج تاریخی و معنوی تاریخ اهل بیت علیهم السلام– انتخاب شد. در این روش طیفی از مدل های هوش مصنوعی گزینش گردید. پاسخ ها در پنج محور کلیدی شامل: شناسایی مفاهیم کلیدی، بررسی زمینه تاریخی، ارزیابی روشی، تحلیل روان شناختی و تحلیل گفتمان انتقادی، تفکیک و کدگذاری گردید. از مقایسه تطبیقی پاسخ ها و اعتبارسنجی خروجی ها بر اساس منبع «الارشاد» شیخ مفید و تحلیل انتقادی و میان رشته ای داده ها، پنج نوع سوگیری (تاریخی، نمونه برداری، تأیید، الگوریتمی-فنی و سوگیری فرهنگی-ایدئولوژیک) مشخص شد. یافته ها نشان داد که هر یک از این انواع سوگیری ها، درخورِ تحلیل بومی و انتقادی است. به عنوان نمونه، برخی مدل ها؛ روایت های خطی و غیرانتقادی ارائه دادند که اغلب به ترتیب زمانی وقایع بسنده می کرد و از نقد روایات و بررسی اسناد غافل می ماند. در مقابل، مدل های دیگری، روایتی با تأکید بر ساختار قدرت و شکاف های اجتماعی-سیاسی ارائه کرد که خود بازتاب دهنده سوگیری خاص موجود در داده های آموزشی آن بود. همچنین، نمونه هایی از سوگیری نمونه برداری مشاهده شد که گروهی از مدل ها به دلیل اتکای تقریباً انحصاری بر منبع «الارشاد» عملاً روایت های غیرشیعی را حذف یا کم رنگ کرده بودند. مواردی از سوگیری تأیید نیز مشهود بود که در آن، مدل ها صرفاً بازتولیدکننده گفتمان رایج معاصر در محیط توسعه خود بودند و رویداد بزرگ عاشورا را عمدتاً در قالب «الگوی مقاومت در برابر ظلم» تفسیر کرده و به پیچیدگی های تاریخی بی اعتنا ماندند. افزون بر این، محدودیت های فنی مانند سقف طول متن خروجی، منجر به تحلیل های سطحی یا تک بعدی شده بود. در این میان، اثر ساختار و جامعه سازنده برجسته بود: فرهنگ و ارزش های غالب در بستر توسعه، نوع رویکرد به واقعه عاشورا و انتخاب عناصر تاریخ نگاری را به طرز محسوس شکل می داد. هم چنین، ترکیب منابع تغذیه – از متون کلاسیک اسلامی تا منابع دیجیتال غیراختصاصی – به طور مستقیم بر زاویه دید و اولویت های تحلیلی مدل ها اثر گذاشت. بر اساس تحلیل نتایج، چارچوبی راهبردی با عنوان «مهند» برای کاهش سوگیری الگوریتمی در تحلیل داده ها تدوین شد. این چارچوب، با انتخاب آگاهانه و جامع منابع، بومی سازی الگوریتم ها، مشارکت مستمر بین رشته ای، اعتبارسنجی چندلایه و طراحی پروتکل های اخلاقی و دینی، منجر به ارائه راهکارهایی نظام مند و بومی گردید که می تواند مبنای به کارگیری مسئولانه هوش مصنوعی در مطالعات این حوزه قرار گیرد. اهمیت چارچوب مهند نه تنها در بهبود صحت تحلیل های هوش مصنوعی در مطالعات تاریخی شیعه و اهل بیت(ع) است، بلکه در پیشگیری از انحرافات روایی و حفظ میراث فرهنگی و اعتقادی تشیع نیز نقشی اساسی ایفا می کند. در نهایت، این پژوهش اثبات می کند: استفاده از هوش مصنوعی در تاریخ اهل بیت(ع)، اگر با رویکرد انتقادی، اخلاقی و میان رشته ای همراه شود (همانند رویکرد مهند) نه تنها از آسیب سوگیری ها می کاهد، بلکه ابزاری ارزشمند برای بازشناسی دقیق و عمیق تر حقایق تاریخی خواهد بود.

الهادی الی الحق (حک. ۲۸۴- ۲۹۸ق) در مدت ۱۴ سال حکومت خود به اصلاح امور و رفع چالش های موجود در منطقه ی یمن پرداخت. اصلاحات اقتصادی وی موجب جلب اعتماد مردم و قبایل یمنی گردید. پژوهش حاضر با در نظر گرفتن اوضاع نابسامان اقتصادی یمن در نیمه دوم قرن سوم هجری، مهم ترین اصلاحات اقتصادی الهادی را با روش توصیفی- تحلیلی مورد بررسی قرار داده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که الهادی با تأسّی از احکام و قوانین اسلامی همچون الزام والیان به اجرای شریعت اسلامی، أخذ جزیه و خراج، اجرای قوانین اسلامی در امور بازار و تجارت و رسیدگی به فقرا و ضعیفان، توانست یک نظام اقتصادی کارآمد ایجاد نماید و ضمن کمک به پایداری و امنیت اقتصادی، افزایش نفوذ سیاسی و تقویت و تثبیت حکومت خود را رقم بزند.

قطب شاهیان نام سلسله ای است از سلاطین گلکنده و حیدرآباد در منطقه دکن در جنوب کشور هند، که به دست گورکانیان منقرض شدند. یکی از دستاوردهای این حکومت محلی، راه اندازی عاشوراخانه ها بود که به منظور برپایی مراسم محرم و ترویج تشیع در ناحیه دکن بنا شد. پژوهش پیش رو با رویکرد توصفی- تحلیلی و مبتنی بر منابع کتابخانه ای، درصدد پاسخ به این پرسش اصلی است که نقش عاشوراخانه ها در گسترش تشیع در منطقه دکن چه بوده است؟ یافته های این پژوهش نشان می دهد که عاشوراخانه های دوره قطب شاهیان در راستای فرایند تبلیغ تشیع شکل گرفت تا بتواند از تفکرات علمای شیعی حمایت کند و اندیشه ایشان را ترویج دهد؛ ولی افزون بر تحقق این هدف، ثمرات بسیاری به همراه داشت که ازجمله مهم ترین آنها می توان به این موارد اشاره کرد: آشنا شدن مردم با اسلام و فرهنگ تشیع و در رأس آن برگزاری مراسم محرم، پیدایش بیشترین جمعیت شیعیان هند در حیدر آباد پایتخت قطب شاهیان که نخستین محل ایجاد عاشورا خانه بوده است، تقویت روح همبستگی و همزیستی بین شیعیان و اهل سنّت و هندوها از طریق حضور آنها در مراسم عاشوراخانه، تقویت روابط اقشار مختلف شیعه و سنّی و هندو با حکومت قطب شاهیان و سرانجام الگو قرار گرفتن برای پیدایش امام باره ها در دوران گورکانی که کارکردی شبیه عاشوراخانه داشتند.

از اواخر قرن نونزده، دفاع از منافع استراتژیک هند و بهره برداری اقتصادی از منابع و راه های تجاری خوزستان، دو محور اصلی سیاست بریتانیا در این ایالت بود و در این راستا بریتانیا اقدام به تاسیس مراکز سیاسی مهمی با عنوان کنسولگری کرد. این پژوهش با رویکردی توصیفی-تحلیلی و بهره گیری از منابع کتابخانه ای و اسنادی در پیِ پاسخ به این سوالات است که کنسولگریهای بریتانیا در خوزستان، چه کارکردهایی داشتند؟یافته های پژوهش بیانگر آن است کنسولگری ها علاوه بر مأموریت های سیاسی و اقتصادی، در امور فرهنگی، اجتماعی و نظامی منطقه نیز مداخله داشتند؛ از جمله ایجاد امنیت راه ها، حمایت از شرکت های بریتانیایی، مذاکره با شیوخ و خان ها، و حتی تأسیس مدارس و درمانگاه ها برای جلب اعتماد مردم بود. یافته ها نشان می دهد کنسول ها عملاً نقش مشاور و حاکم غیررسمی ایالت را ایفا می کردند و با گسترش نفوذ بریتانیا در ساختار محلی، زمینه وابستگی سیاسی و اقتصادی خوزستان به منافع استعماری را فراهم ساختند.

علامه مجلسی(1037-1110ق) از عالمان نامدار عصر صفوی است که با قدرت قلم و میراث فکری خود نقشی ژرف و ماندگار در نظام مندکردن آموزه های اثنی عشری و تثبیت باورهای شیعی در ایران ایفا کرد. او، نه تنها در میدان فقه و حدیث بلکه در عرصه تاریخ نگاری مذهبی نیز، شخصیتی صاحب سبک است. کتاب جلاءالعیون از آثار شاخص اوست که در آن حیاتِ معصومان(ع) را با توجه به نیازهای دینی و فرهنگی زمانه خود روایت کرده است. این پژوهش با رویکرد معناکاوی به بررسی ارتباط میان تاریخ نگاری مجلسی در جلاءالعیون و بافت سیاسی -فرهنگی زمانه او می پردازد. نتایج تحقیق نشان می دهد که متن جلاءالعیون بر چهار مؤلفه استوار است: اثبات حقانیت امامت ائمه(ع)، غیریت سازی اهل سنت، تأکید بر بُعد عاطفی مصائب اهل بیت(ع) و نیز، مقام رضای اهل بیت(ع) بر قضای الهی در مصائب زندگی. علامه مجلسی از رهگذر این مؤلفه ها در پی تقویت گفتمان امامیه و تحکیم هویت شیعی در جامعه ایرانی بود؛ مؤلفه هایی که عمیقاً از شرایط تاریخی و فرهنگی عصر او تأثیر پذیرفته اند.

جهان اسلام در قرون میانه، مواجه با تحولاتی بود که منجر به شکل گیری ادبیات اندرزنامه نویسی گشت. اندرزنامه نویسی تجلی ای پیشینه فرهنگی و از تجربه ای سیاسی ناشی می شود که در آن آیین حکومت داری تبیین می گردد. اکثر موضوعات آن، مسائل اخلاقی بوده که به طور مستقیم به اصلاح رفتار حاکم و ارزیابی اعمال او می پردازد. در مغرب اسلامی با روی کار آمدن مرابطون به عنوان اولین تجربه بربرها برای ایجاد دولتی منسجم، مسئله مشروعیت یابی و نیز فراگرفتن شیوه حکومت داری به رسم دولت های اسلامی مورد توجه قرار گرفت. پژوهش پیش رو با ارزیابی بستر فرهنگیِ حاکمیت یافتن مرابطون، به تاثیر و نقش اندرزنامه نویسی در تثبیت حاکمیت و آیین حکومت داری آنها، با توجه به رساله «السیاسه او الاشاره فی تدبیر الاماره» مرادی حضرمی می پردازد. یافته های پژوهش نشان می دهد که مرابطون، به دلیل فقدان پیشینه حاکمیتی به دنبال تثبیت قدرت فرهنگی خود بوده و در این میان جدا از خلافت عباسی با کاربست مفهوم سلطنت و استفاده از رویکرد اندرزنامه نویسان موفق به ایجاد دولت خود در مغرب شدند.

این پژوهش با هدف بررسی عملکرد مدیریتی «شبکه وکالت ائمه»، بر آن است تا با تکیه بر مدل «مدیریت استراتژیک فرآیندی» و با بهره گیری از منابع کتابخانه ای، تاریخچه، اهداف و رسالت ها، اصول حاکم بر شبکه و ساختار مدیریتی سازمان وکالت را تفسیر و تبیین کند و با نگرشی تحلیلی انتقادی بر مهندسی هرمی شبکه وکالت، در پی حصول به این نتیجه است که سیستم مدیریتی حاکم بر شبکه، مبتنی بر اصولی خاص و سازمان یافته بوده و چینش نیروها و چارت سازمانی آن، به صورتی کاملاً نظام مند و با استراتژی مشخص و شفاف برنامه ریزی شده بود.

منطقه ماوراءالنهر که در گذشته بخشی از حوزه جغرافیایی و فرهنگی ایران به شمار می رفت، از دوره صفویه به بعد به واسطه استقرار ازبکان و خانات محلی، به کانونی از منازعات سیاسی و نظامی با ایران تبدیل شد. در عصر قاجار، روابط ایران با خانات بخارا و خوارزم بیش از پیش در قالب درگیری های مرزی، یورش های نظامی، غارت و اسارت شیعیان جلوه گر شد. پرسش اصلی این پژوهش آن است که مناسبات ایران و خانات ماوراءالنهر درآن عصر بیشتر بر پایه چه شیوه هایی استوار بود؟ بررسی منابع تاریخی نشان می دهد که رویکرد قاجارها عمدتاً بر اقدامات مقطعی و بازدارنده اعم از لشکرکشی های محدود و اعزام سفرا متمرکز بود و از پشتوانه نظامی و دیپلماسی منسجم برخوردار نبود. در مقابل، خانات منطقه با تکیه بر اختلافات مذهبی و منافع اقتصادی، سیاستی خصمانه در پیش گرفتند که به یورش های مکرر به خراسان و ویرانی شهرهایی چون مرو انجامید. نتیجه این رویارویی ها نشان می دهد که ضعف ساختاری دولت قاجار و ناتوانی در بهره گیری مؤثر از ابزارهای سیاسی و نظامی، همراه با مداخلات روس و انگلیس، سرانجام به جدایی کامل این مناطق از ایران و الحاق اجباری آنها به قلمرو روسیه انجامید.

ارمنیان از مهم ترین اقلیت های قومی- دینی ایران در دوره جدید بوده اند که تحولات سیاسی سرزمین ارمنستان، به ویژه پس از تقسیم آن میان روسیه و عثمانی در عصر قاجار، بر کنش سیاسی آنان تأثیر عمیق گذاشت. در این بستر، حزب داشناکسیون به عنوان حزبی رادیکال با سابقه مبارزه مسلحانه در قفقاز شکل گرفت و هم زمان با اوج گیری جنبش مشروطه ایران، به ویژه پس از اقدامات محمدعلی شاه قاجار علیه مشروطه خواهان، به این جنبش پیوست. مسئله اصلی پژوهش بررسی سهم این حزب در ورود و گسترش گفتمان خشونت در فرهنگ سیاسی عصر مشروطه است. ضرورت این تحقیق از اهمیت شناخت عوامل مؤثر بر رادیکالیزه شدن فضای سیاسی و ناکامی های نظام نوپای مشروطه ناشی می شود. پژوهش با روش تحلیلی- تاریخی و با بهره گیری از چارچوب نظری سامان سیاسی هانتینگتون انجام شده است. یافته ها نشان می دهد پیشینه تشکیلاتی و الگوی مبارزه مسلحانه داشناک، در تقویت گرایش های خشونت گرا در درون جریان مشروطه خواهی نقش معناداری داشته است.

پس از حمله مغولان به ایران، مهم ترین تغییر فرهنگی در سران این حکومت، تغییر دین آنها از آیین شمنی مغولی به دین اسلام بود. در این میان، تغییر مذهب غازان خان و اولجایتو از تسنن به تشیع و رسمیت یافتن آن نیز حادثه ای تأثیرگذار بود که نتایج فرهنگی، اجتماعی و سیاسی فراوانی درپی داشت. اولجایتو پس از گرایش به تشیع، تلاش فراوانی در گسترش این مذهب در جامعه و انجام برخی دستورات خاص دینی مرتبط با این مذهب انجام داد. این تغییر مذهب و اقدامات بعدی در آثار مورخان فارسی زبان به گونه های مختلفی گزارش شده است. این نوشتار با روش وصفی و با تکیه بر منابع تاریخی، درصدد پاسخ به این سؤال است که تأثیر انگیزه ها و اعتقادات مورخان و یا فضای مذهبی حاکم در گزارش این وقایع چگونه بوده است؟ یافته ها نشان می دهد که گرایش های مذهبی مورخان در نحوه گزارش های این افراد تأثیر مستقیم داشته است. برخی از مورخان، گزارش ها را به تفصیل ذکر کرده، برخی دیگر به اجمال و برخی دیگر از بیان آن صرف نظر کرده اند که به نظر می رسد نحوه گزارش بسیاری از آنها ناشی از عقاید مذهبی این مورخان و یا تحت تأثیر فضای فکری زمانه بوده و این رویکردها تأثیر فراوانی در تشتت آرای مورخان معاصر و رهیافت دیدگاه مورخان اهل تسنن در مکتوبات آنها، به عنوان متن اصلی در تحلیل وقایع دوره تشیع اولجایتو گذاشته است.

تکفیر یک رفتار پُردامنه در جوامع دینی به درازای تاریخ ادیان است. سابقه این امر در جهان اسلام به دوره رسول خدا(ص) بازمی گردد. مقاله پیش رو با هدف بررسی چرایی و چگونگی تکفیر، به تطورات فکر تکفیری در سه سده نخست اسلامی از طریق گردآوری داده های کتابخانه ای (تاریخی، حدیثی و تفسیری) با روش تحلیل رخدادهای تاریخی پرداخته است. نتایج حاکی از آن است که اندیشه تکفیر از یک ساختار ساده درون دینی (تفاوت فهم) برآمده و پس از طی فرآیند تبدیل یک رفتار فردی برآمده از شرایط اجتماعی، به یک امر سیاسی و اجتماعی تبدیل شده و به مرور زمان تحت تاثیر دولت ها، کارکردی سیاسی یافته است؛ آنگاه در اثر تکاپوهای متکلمان، به نظریه ای کلامی مبدل شده و از طریق فقیهان، جنبه فقهی به خود گرفته است. سرانجام در قالب نسخه جدیدی (فهم متفاوتی از دین) به عرصه اجتماع وارد و به ابزاری دینی برای حذف رقیبان سیاسی- فکری تبدیل شده است. از نظر تاریخی، بخشی از این تحول در سده نخست و بخشی در سده های دوم و سوم چهره بسته، اما بیشتر تدوین نظری آن در سده دوم و سوم صورت گرفته است.

این پژوهش با هدف تحلیل رویکرد فکری روزنامه «مساوات» در مواجهه با بحران های عصر مشروطه و پاسخ به این پرسش که راهکار این روزنامه برای برون رفت از بحران ها چه بود، انجام شده است. روش پژوهش تاریخی-تحلیلی بوده و یافته ها نشان می دهد که گردانندگان «مساوات» ریشه بحران ها را در استبداد داخلی و استعمار خارجی می دانستند. آن ها راه حل را در پروژه ای دوجانبه دنبال کردند. از یک سو، پذیرش نظام مشروطه به عنوان الگویی سیاسی مبتنی بر آزادی و حاکمیت قانون، و از سوی دیگر، تحقق عدالت و مساوات به عنوان شرط لازم برای ترقی اجتماعی. ویژگی برجسته رویکرد «مساوات»، تلاش برای برقراری پیوند میان مفاهیم مدرن و آموزه های اسلامی بود. آن ها با تفسیر نوینی از متون دینی، به مفاهیم نوینی چون آزادی و برابری، مشروعیت اسلامی بخشیدند تا در برابر مخالفان مشروطه ایستادگی کنند. نتیجه آنکه، اگرچه پروژه اصلاحی این روزنامه به دلیل شرایط متلاطم سیاسی ناتمام ماند، اما این گفتمان که درپی بومی سازی مدرنیته بود، درکی ارزشمند از یکی از مهم ترین کوشش های فکری آن دوران برای عبور از بحران ارائه می دهد.

مقنیان، به عنوان متخصصان حفر قنات و تأمین آب در اقلیم خشک، نقشی بی بدیل در پایداری کشاورزی و آبادانی خراسان ایفا می کرده اند. این مقاله به بررسی جایگاه، نقش و ویژگی های حیات اجتماعی و فرهنگی مقنیان خراسانی در دوره پرفراز و نشیب قاجار می پردازد. با اتکا به روش تحقیق تاریخی-تحلیلی و استفاده از منابع کتابخانه ای و اسنادی، هدف اصلی این پژوهش واکاوی چگونگی سازماندهی این حرفه حیاتی، تعاملات آنها با سایر اقشار جامعه و بازتاب مهارت ها و باورهایشان در تار و پود زندگی اجتماعی و فرهنگی خراسانیان است. نتایج تحقیق نشان می دهد که مقنیان خراسانی، به رغم دشواری ها و مخاطرات فراوان شغلی، از مهارت های فنی و دانش بومی عمیقی برخوردار بودند که آنها را به عنصری کلیدی در اقتصاد آبی و معیشت جامعه قاجاری تبدیل کرده بود. حیات اجتماعی آنها با روابط درون گروهی مستحکم، تعاملات پیچیده با مالکان و کشاورزان، و ایفای نقش در حل و فصل اختلافات آبی مشخص می شد. از منظر فرهنگی، باورها، آداب و رسوم خاص، فرهنگ شفاهی غنی (شامل داستان ها و اصطلاحات خاص) و حضور در جشن ها و مناسک مرتبط با آب، بخش جدایی ناپذیری از هویت این قشر بود. این مقاله با روش توصیفی و تحلیلی سعی دارد تا با روشن ساختن ابعاد ناگفته ای از زندگی مقنیان، تصویر جامع تر و عمیق تری از نقش آنها در توسعه تمدن آبی ایران و بافت اجتماعی-فرهنگی خراسان قاجاری ارائه دهد و به درک بهتر از تاریخ اجتماعی و اقتصادی این منطقه کمک کند.

بازنمایی و تقدیس عبدالله بن عباس در تاریخ نگاری عباسی، بخشی از راهبرد مشروعیت سازی سیاسی و دینی خلفای عباسی در مواجهه با علویان بود. مسئله اصلی مقاله آن است که چگونه عباسیان، با فاصله گرفتن از الگوی وصایت ابوهاشم بن محمدبن حنفیه، از طریق شباهت سازی عبدالله بن عباس با پیامبر، کوشیدند مشروعیت نسبی و معرفتی خلافت خود را از طریق نیاکان شان و فاصله گرفتن از ریشه های علوی قیامشان تثبیت کنند. در همین جهت، مجموعه ای از روایت ها درباره تولد، رؤیت جبرئیل، دعای پیامبر برای اعطای علم تأویل، نابینایی سال های پایانی عمر و حتی نحوه بازنمایی ظاهری عبدالله بن عباس، به ابزارهایی برای ساخت چهره ای شبه نبوی از وی بدل شد. روش پژوهش مبتنی بر تحلیل گفتمان تاریخی و روایی با رویکرد حافظه فرهنگی «یان آسمن» است. بر این مبنا، روایت های متون عصر عباسی نه به مثابه گزارش های عینی بلکه به عنوان ساز و کارهای حافظه جمعی برای بازآفرینی گذشته و تثبیت هویت سیاسی خاندان عباسی بررسی شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که عباسیان عبدالله بن عباس را در قالب الگویی قدسی و واسطه ای میان نبوت و خلافت بازسازی کرده اند؛ الگویی که از رهگذر تقدیس فضائل، جعل سن و نسبت دادن معجزات روایی، وی را به صورت نیای معنوی و معرفتی خلفای عباسی تصویر می کند. این بازنمایی ها بخشی از پروژه کلان عباسیان در تبدیل تاریخ به حافظه ای سیاسی و مشروعیت ساز است.

این پژوهش باهدف ارزیابی انتقادی روش تاریخی ناصربن عبدالله قفاری در کتاب أصول مذهب الشیعه: عرض و نقد انجام شده است؛ اثری که با غلبه رویکرد کلامی- جدلی، بخش مهمی از استدلال های خود را بر داده های تاریخی استوار می سازد. باتکیه بر اصول معتبر روش شناسی تاریخ نگاری، شامل نقد سند و متن، پرهیز از پیش داوری، دقت در تحلیل، رعایت امانت در نقل و تفسیر، و التزام به مشهورات و مسلمات تاریخی، این مقاله نشان می دهد که کاربست تاریخ در اثر قفاری، از آسیب های ساختاری جدی رنج می برد. یافته ها حاکی است که نویسنده در موارد متعدد، با پیش فرض گرایی عقیدتی به گزینش منابع دست زده، بسیاری از گزارش ها را دچار تقطیع، تحریف معنایی و تدلیس نموده، و گاه با استناد به روایات ضعیف یا منابع غیرتاریخی، نتایج کلی و نادرستی را درباره خاستگاه و تطور تشیع استخراج کرده است. علاوه بر این، در برخی موارد، تحلیل های وی با مسلمات تاریخ اسلام تعارض دارد یا مبتنی بر فهم نادرست از متون اصلی است. این پژوهش با ارائه شواهد تطبیقی تلاش می کند تصویری روشمند از آسیب های روش تاریخی قفاری به دست دهد و بر ضرورت تمایز میان رویکرد علمی و جدلی در مطالعات تاریخ تشیع تأکید کند.

موقعیت جغرافیایی سرزمین شام، آن را در طول تاریخ به سرزمینی مهاجرپذیر و درنتیجه، محل تضارب آرا و رشد اندیشه های مغایر تبدیل کرده است. پس از فتح شام و ورود اسلام به این منطقه، در آغاز، فرماندهی و حکومت کسانی که از اندیشه ها و مواضع اهل بیت(ع) فاصله داشتند سبب شد عقاید شیعی در این سرزمین نشر نیابد و حتی بذر دشمنی با ایشان در آن سامان پراکنده گردد. در بازه زمانی قرن سوم تا سقوط عباسیان، علی رغم وجود این فضا، تاریخ شاهد رشد پویای شیعه امامیه در این منطقه است که بخشی از آن، تابعی از مهاجرت افراد و گروه های مختلف شیعه امامیه بود. تمرکز بر ظرفیت سازی راهبرد مهاجرت شیعیان امامی به این منطقه می تواند به عنوان یک تجریه زیسته در اختیار شیعیان قرار گیرد. این نوشتار در پی آن است که با روش توصیفی- تحلیلی و با استفاده از نظریه پخش به این سؤالات پاسخ دهد که این مهاجرت ها چه ظرفیت ها و راهکارهایی برای نشر و گسترش عقاید شیعه به وجود آوردند؟ و در این مسیر چه موانعی در مقابل آنها بوده است؟ یافته های پژوهش حاکی از آن است که علی رغم موانع سیاسی، فرهنگی و اجتماعی، شیعه امامیه در منطقه شام در مقابل این محیط ناپذیرا منفعل نشد؛ بلکه مهاجرت برخی از صحابه شیعه، بذر محبت اهل بیت((ع)) را در نواحی این منطقه کاشت و علاوه بر آن، حکومت های شیعی محلی که برخی از آنان حاصل مهاجرت به این منطقه بودند، روند رشد شیعه را تسهیل کردند. همچنین عالمان تراز اول حوزه های علمیه عراق نیز با حفظ حلقه ارتباط خود با مردم این منطقه و ارسال مبلغان توانستند به جامعه شیعی، هویت و انسجام بخشند تا جایی که در ادوار بعد، برخی مناطق شام ازجمله جبل عامل این ظرفیت را یافت که به مرکزی برای صدور اندیشه های شیعی به مناطق دیگر تبدیل شود.

اندیشه عثمانیه، به عنوان یکی از جریان های تأثیرگذار در تاریخ اسلام، بر پایه دشمنی با امیرالمؤمنین علی (ع) و اهل بیت (ع) شکل گرفت و در دوره بنی امیه به یک فرهنگ پایدار تبدیل شد؛ اما دیری نپایید که این جریان قدرت خود را از دست داد و توسط اصحاب حدیث تعدیل شد. عوامل و زمینه های تطورات احتمالی این جریان پرسش این مقاله است و این ادعا را دنبال می کند که عثمانیه دست کم پنج مرحله از شکل گیری اولیه تا انتقال آن به غرب جهان اسلام را پشت سر گذاشته است. هدف پژوهش، بررسی مراحل مختلف تطور این جریان و شناخت اثرات آن بر ساختار سیاسی و اجتماعی جهان اسلام است. روش تحقیق شامل تحلیل تاریخی و بررسی اسناد و روایت های آن بر پایه منابع تاریخی، رجالی، فرقه نگاری و حدیثی اهل سنت است که مراحل پنج گانه تحولات این جریان را روشن می کند. یافته ها نشان می دهد که جریان عثمانیه با پیدایش اصطلاحات خاص همچون "دین عثمان" در دوره بنی امیه به عنوان یک اندیشه پایدار شکل گرفت و با سیاست های معاویه، همچون جعل حدیث و سب امام علی (ع)، به فرهنگ غالب تبدیل شد. با روی کار آمدن بنی عباس، این جریان به مرور از مرکز خلافت اسلامی حذف شد و پس از پذیرش اندیشه تربیع خلفا توسط اهل سنت، به حاشیه رانده شد. اما استمرار این اندیشه در مناطق غربی جهان اسلام، از جمله اندلس، نشان دهنده پیوند آن با حکومت بنی امیه است.

مذهب تشیع امامیه برای اولین بار در زمان حکومت صفویه رسمیت یافت. روش صفویان در تغییر مذهب، در مناطق مختلف به تناسب میزان پذیرش مردم آن سرزمین، متفاوت بود. در این میان ساوه، یکی از مراکز سنّی نشین بود که با تدابیر حکومت صفویه به مذهب تشیع گرایش یافت. مردم ساوه، زمینه پذیرش مذهب تشیع را داشتند و شافعی مذهب بودن آنان و نیز هم جواری آنها با دو شهر شیعه نشین، همراه با تدابیر سیاسی، اقتصادی و فرهنگی دولت صفویه، باعث تغییر مذهب آنان بدون اجبار شد. اطلاعات مرتبط با این موضوع، از طریق منابع مکتوب دوران صفویه و قاجار جمع آوری گردید و با روش تاریخی- توصیفی و تحلیلی، مورد بررسی قرار گرفت. با بررسی تلاش حکومت صفویه در تغییر مذهب مردم ساوه، این نتیجه به دست می آید که غالب روش هایی که صفویه در این مسیر از آن بهره بردند، بدون تحمیل و اجبار بوده است. آنها با رونق اقتصادی، فعالیت های فرهنگی و مذهبی و با به کارگیری عالمان شیعه در اداره امور کشوری و اقتصادی، باعث گرایش مردم ساوه به مذهب شیعه امامیه شدند.

دارالعلم های شیعی، یکی از نهادهای علمی و آموزشی در جهان اسلام به شمار می روند که به دلیل وجود کتابخانه و توجه بنیان گذاران آنها به امر آموزش، تأثیر قابل توجهی در روند رشد و اعتلای تمدن اسلامی داشته اند. این مراکز علمی، بیشتر با ذوق و همّت بزرگانی از شیعه در قرن چهارم و پنجم هجری، در بغداد، قاهره و مناطقی دیگر تاسیس شده اند. آشنایی با این دارالعلم ها و تأمل در نقش و کارکرد آنها مقوله ای است که در این نوشتار به آن توجه شده است. سؤالی که در اینجا مطرح است اینکه دارالعلم های شیعی به عنوان یک نهاد آموزشی، چه نقشی در تمدن اسلامی داشته اند؟ بررسی این موضوع با شیوه توصیفی- تحلیلی نشان می دهد دارالعلم های شیعی ضمن اینکه با کارکردهای گوناگون خود، ازجمله کارکرد کتابخانه ای و آموزشی، در رشد تمدن اسلامی موثر بوده اند، درحقیقت، نقش واسطه ای بین مراکز علمی پیشین با مراکز علمی پسین ایفا کرده و در الگودهی به مراکز ادوار بعد تأثیرگذار بوده اند. علت عدم تداومِ ساختِ مراکزی علمی با این نام و همین کارکرد در ادوار بعد (پس از قرن ششم) بدان جهت بوده است که مدتی بعد، مراکز علمی پیشرفته تری با امکانات بیشتر و بهتری در میان شیعیان و اهل سنت ساخته شده و به این ترتیب مرحله دارالعلم ها به پایان رسیده است.