درخت حوزه‌های تخصصی

«چالدران» که نام آن در تاریخ ایران با جنگ مشهور صفویان و عثمانی در این ناحیه به سال 920ق/1514م. پیوند خورده است، در تقسیمات جغرافیایی و اداری قلمرو ایران عصر صفوی، جزو ایالت آذربایجان و از توابع خوی به شمار می رفت. این ناحیه تا پیش از این رویداد نظامی، عمدتاً در حاشیه تحولات تاریخی قرار داشت، اما این نبرد نام آن را به کانون توجهات تاریخی کشاند. مقاله پیش رو بر آن است تا با روش تاریخی-تطبیقی، بسامد نام این منطقه را در نقشه های ترسیمی اروپاییانی که فرسنگ ها دورتر از ایران و در شهرهای اروپایی درباره چهره جغرافیایی ایران عصر صفوی می اندیشیدند، تجزیه و تحلیل کند. براساس نقشه های اروپایی، این نام برای یک مقطع زمانی خاص، یعنی از نیمه سده 10ق/16م. تا نیمه سده 11ق/17م، در نقشه های اروپایی از ایران پدیدار گردید و بعد از مدتی در نقشه ها فراموش شد. بنابراین سؤال مشخص مقاله آن است که در نتیجه چه عواملی نام چالدران در مقطع زمانی یادشده پدیدار و سپس به فراموشی سپرده شد؟ یافته های مقاله نشان می دهد که برآمدن و برافتادن نام چالدران در نقشه نگاری اروپایی، بازتابی از اهمیت ژئوپلیتیک مقطعی رویدادهای تاریخی بوده و نه صرفاً واقعیت های طبیعی ناحیه مورد نظر. به عبارت دقیق تر، شهرت نبرد چالدران عامل اصلی پدیداری این نام در نقشه ها بود و با تثبیت تدریجی روابط صفوی-عثمانی و فروکش کردن منحنی تنش های نظامی دو طرف، این نام به تدریج از نقشه ها فراموش شد. این فرایند، شکاف بین واقعیت های بومی و بازنمایی های برون مرزی در نقشه نگاری اروپا را آشکار می سازد.

داد و دهش از مهمترین نکات اخلاقی در دین زرتشتی می باشد. از روزگاران قدیم، زرتشتیان با خیرات و برپایی گهنبارها موجب خشنودی خود و خرسندی دیگران شده اند. زرتشتیان ایران به ویژه زرتشتیان کرمان با وقف نمودن زمین، باغ، آب و خانه خود، برای برطرف نمودن نیازهای جامعه و پرداخت هزینه جشن ها و تحصیل دانش آموزان، در این کار خیر پیشگام بودند. فشارهای اجتماعی و اقتصادی و محدودیت های به وجود آمده برای اقلیت های دینی در دوره های گذشته، زندگی زرتشتیان را تحت تاثیر قرارداد و شرایط سختی داشتند که فقر و بی سوادی از مهمترین این مشکلات بود. بنابراین پیدایش موقوفات، این شرایط را تغییر داد. این مقاله درپی پاسخگویی به این سوال است که موقوفات زرتشتی کرمان در دوره قاجار و پهلوی چه تاثیری بر وضعیت اجتماعی و فرهنگی زرتشتیان این شهر داشته است؟ با بررسی های انجام شده در این پژوهش مشخص گردید که بیشتر این موقوفات بعد از دستور لغو جزیه در زمان ناصرالدین شاه قاجار وقف شده اند که علاوه بر تأثیرات درونی جامعه بر وضعیت اجتماعی شهر کرمان نیز تأثیر داشته اند. این موقوفات با نظارت و تولیت انجمن زرتشتیان کرمان در انجام کارهای آموزشی، درمانی، ورزشی و آیینی، تاثیر مهمی بر وضعیت اجتماعی و فرهنگی زرتشتیان کرمان داشت. پژوهش حاضر با روش تحقیق تاریخی با استفاده از اسناد، وقفنامه ها و منابع کتابخانه ای انجام و به شیوه توصیفی و تحلیلی تدوین شده است.

ماوراءالنّهر، به دلیل غنای اقتصادی و موقعیت استراتژیک، از مراکز کلیدی تأمین مالی خلافت مروانی بود. سیاست های مالی این دوره، به ویژه در اخذ خراج و جزیه، با چالش هایی نظیر مقاومت های محلّی و تنوّع فرهنگی مواجه شد. بررسی این سیاست ها به دلیل تأثیر آن ها بر ثبات اقتصادی و سیاسی منطقه و فقدان پژوهش های متمرکز بر این موضوع، ضروری است. هدف پژوهش، تبیین سیاست های مالی مروانیان و نگرش حکمرانان به شیوه های اخذ مالیات در ماوراءالنّهر است، با این سؤال که این سیاست ها چگونه شکل گرفتند و چه تأثیری داشتند؟ روش تحقیق تاریخی با رویکرد توصیفی تحلیلی است و با تکیه بر منابع تاریخی، به تحلیل داده ها پرداخته است. یافته ها نشان می دهد که سیاست های مالی مروانیان ترکیبی از رویکردهای متمرکز دوران عبدالملک و قتیبه، دوران سرکوبگرانه یزید بن مهلّب و عصر اصلاحی عمربن عبدالعزیز بود. عبدالملک با استانداردسازی دیوان خراج، کارایی را افزایش داد، امّا فشارهای مالیاتی یزید بن مهلّب به کاهش تولید و شورش منجر شد. اصلاحات عمر با تأکید بر عدالت اسلامی، رضایت عمومی را جلب کرد، امّا به دلیل مقاومت نخبگان، پایدار نماند. نصر بن سیار با ساماندهی مالیاتی، ثبات نسبی ایجاد کرد، ولی گسترش اسلام و معافیت های مالیاتی، درآمد خلافت را کاهش داد. این پژوهش، با تحلیل جامع سیاست های مالی مروانیان، نشان می دهد که فقدان انسجام و سوءمدیریت، به تضعیف نفوذ خلافت در ماوراءالنّهر کمک کرد و بر ضرورت مطالعه عمیق تر نظام های مالیاتی در تاریخ اسلامی تأکید دارد.

مروارید به سبب بهای فراوان و همچنین کاربرد مداوم آن در میان قشر حاکم و ثروتمند ، همواره یکی از کالاهای مورد تقاضا در سرزمین های اسلامی و غیراسلامی بود و تولید و تجارت آن، هم به عنوان یک فعالیت اقتصادی و هم به عنوان جلوه ای از تمدن مسلمانان رونق داشت و سود زیادی عاید صیادان و بازرگانان مسلمان می کرد. بنادر و جزایر خلیج فارس و جزیره العرب از سده های سوم و چهارم هجری تا پس از حمله مغولان، از مهمترین مراکز صید و تجارت مروارید به شمار می آمد. بازرگانان این بنادر علاوه بر خرید و فروش داخلی مروارید، آن را به سرزمین های غیراسلامی به ویژه مناطقی همانند هند، چین، آفریقا از طریق مسیرهای تجاری دریایی و زمینی صادر می کردند. همچنین این بازرگانان به عنوان واسطه، نقش فراوانی در فروش مرواریدهایی که از خارج از جهان اسلام به بنادر اسلامی وارد می شد، داشتند. در این پژوهش، بر آنیم تا با روش توصیفی- تحلیلی و با استفاده از متون تاریخی، جغرافیایی، پزشکی، ادبی و شعری مسلمانان تا قرن نهم هجری، اطلاعاتی مانند انواع مروارید، مبادی و مقاصد و راههای تجارت، اهمیت دارویی و کاربردهای درمانی و صنعتی مروارید، را جمع آوری کرده و به این سوال ها پاسخ دهیم که -1- بهترین انواع مروارید از چه مناطقی صید و استخراج می شد؟ 2-مروارید چه جایگاهی در اقتصاد و تجارت و زندگی اجتماعی مسلمانان داشته است؟ 2-کاربردها و انگیزه های خرید و فروش مروارید چه بود؟ یافته های پژوهش حاکی از آن است که مروارید، ضمن داشتن ارزش زینتی و کاربرد درمانی، ارزش اقتصادی بالایی داشته و با توجه به تنوع مروارید و گستردگی مراکز صید، ارزش صادراتی و اهمیت تجاری بالایی داشته است. شایان ذکر است بحث تولید و تجارت مروارید علاوه بر سرزمین های شرق جهان اسلام، در بنادر سرزمین هایی همانند چین و هند که مسلمانان با آنها روابط تجاری گسترده ای داشته اند، نیز بررسی شده است.

نسخه خطی یگانه و منتشرنشده اثر فارسی سده هشتم هجری موسوم به الولد الشفیق که در کتابخانه سلیمانیه استانبول نگهداری می شود، تاکنون به طور مستقل و نظام مند موردمطالعه قرار نگرفته است و منبع مهمی برای شناخت تاریخ و فرهنگ آناتولی قرون وسطی به شمار می آید. این اثر در بستر سیاسی و فرهنگی اواخر دوره ایلخانی و آغاز عصر پسا ایلخانی نگاشته شده است؛ دوره ای که ساختارهای حکمرانی ناشی از سلطه مغولان دچار دگرگونی شده و الگوهای تازه ای از قدرت و مشروعیت شکل می گرفت. این مقاله با رویکرد تاریخ نگارانه به بررسی اثر می پردازد؛ به این معنا که متن به عنوان یک منبع تاریخی تحلیل شده است، شامل بررسی شیوه روایت وقایع، اعتبار و انتخاب منابع و انگیزه های مؤلف در بازنمایی حافظه تاریخی و مشروعیت سیاسی است. این مطالعه نشان می دهد که ارجاعات متن به دودمان سلجوقی نه به معنای استمرار واقعی قدرت آن سلسله، بلکه به عنوان بخشی از گفتمان مشروعیت بخشی و بازنمایی حافظه تاریخی در میان نخبگان دیوانی، قضات، اعضای دیوان و کارگزاران حکومتی دوره پساایلخانی قابل فهم است. باتوجه به تمام شواهد، به نظر می رسد، الولد الشفیق نه به منظور تحسین مستقیم ایلخانان، بلکه برای مخاطب محلی نیغده نوشته شده و بیانگر نگرانی های سیاسی و اجتماعی آن منطقه در مواجهه با تهدیدهای قره مانیان و تغییرات قدرت در آناتولی است. علاوه بر تحلیل محتوای اثر، مقاله به بررسی اطلاعات موجود درباره زندگی و جایگاه اجتماعی مؤلف، قاضی احمد نیغده ای و انگیزه ها و اهداف او در نگارش اثر می پردازد. همچنین مخاطبان اثر شناسایی شده و نقش آن ها در دریافت پیام های سیاسی و فرهنگی متن تحلیل می شود.

نمایش سنتی ترکیه، به معنای سرگرمی های دراماتیکی که از دیرباز در زیست اجتماعی مردم عثمانی به عنوان «تماشا» در فضای باز و بدون متن اجرا می شدند، بر تیپ سازی و طرحی اولیه مبتنی بود و با کاربست کمینه دکور و ملزومات صحنه در قالب مصادیقی انتزاعی شکل می گرفت. حال آنکه آنچه در قرن نوزدهم، هم نوا با سایر گرایش های غرب گرایانه و تجددطلبانه در قالب تئاتر غربی در این کشور ریشه می دواند، به معنای اجرای متن های ارسطویی در فضای بسته سالن ها بود. این تحول که نمایش سنتی ترک را به موازات دوران تنظیمات، مشروطیت و در نهایت، جمهوریت تئاتر می رساند، از یک سو، در قالب گذر از قراردادهای نمایشی به قواعد تئاتری و از سوی دیگر، در معنای گذر گفتمان روایی از قلمرو «دایجسیس» به «میمسیس» جلوه می یافت. پژوهش حاضر ضمن تجزیه وتحلیل موردی نمایشنامه های ازدواج شاعر از ابراهیم شناسی (1859)، افندی استانبول از مصاحب زاده جلال (1913) و یک مهمان آمد... از جلال الدین ازینه (1939)، دگرگونی درام ترکی را از منظری روایت شناختی در بستر تاریخ بررسی کرده است. بر این اساس، به طور کلی می توان گفت اگرچه تئاتر ترکیه در آغاز نسبتی آشنا با نمایش سنتی حفظ کرده، ادبیات نمایشی به مرور از گفتمان روایی «دایجتیک» فاصله گرفته و در نهایت با مختصاتی «میمتیک» قوام یافته است.

در دهه های اخیر افزایش تحرکات اسلامی سبب توجه فزاینده پژوهشگران به ریشه ها و سوابق چنین جنبش هایی در جوامع اسلامی شده است. در این زمینه، مطالعه واکنش مسلمانان به حضور استعماری قدرت های بزرگ اروپایی در سرزمین های اسلامی نظریه های مختلفی را به بار آورده است. پیرو این رویکرد، تحقیق حاضر به مطالعه حرکت فرقه ای اسلامی موسوم به «سنوسیه» در شمال آفریقا، به ویژه لیبی، در فاصله ۱۸۵۰-۱۹۱۴م. اختصاص دارد که مبارزات موفق این فرقه علیه قدرت های استعمارگر اروپایی به بیداری جهان اسلام کمک کرد. یافته ها نشان می دهد که از لحاظ عقیدتی، سنوسیه بر اساس برداشتی محلی از اسلام - طریقت شکل گرفته بود. این ویژگی توسعه جنبش را در داخل و خارج از لیبی محدود می کرد. از زاویه منابع مالی، جنبش سنوسیه بیش از هرچیز وابسته به تجارت برده بود که با سیاست جلوگیری تجارت برده از سوی قدرت های بزرگ در سده ۱۹م. غیرقابل اتکا شد. در عرصه اقدامات سیاسی - نظامی به نظر می رسد که سرچشمه موفقیت های سنوسیه را باید در سیاست استعماری بریتانیا در مصر و سودان، و فرانسه در الجزایر و تونس جست وجو کرد که جهت جلوگیری از برخورد، ترجیح دادند بیابان لیبی منطقه ای حائل میان مستعمراتشان باشد. این در حالی بود که ضعف مانع از مداخله عثمانی در امور لیبی می شد. سنوسیه ضمن پذیرش مشروعیت خلافت عثمانی و با استفاده از خلأ قدرت موجود، از اواسط سده ۱۹م. خود را در لیبی تثبیت کردند. از آن پس تا آغاز جنگ جهانی اول (۱۹۱۴م.) سنوسیه رهبری جهاد و نیز مبارزه علیه استعمار فرانسه و ایتالیا را در لیبی در پیش گرفتند.

سنت اذان گویی با صوت خوش در میان ایرانیان، قدمتی همپای ورود اسلام به ایران دارد. این سنت اسلامی از راه تلفیق با فرهنگ و هنر ایرانی توانسته جلوه های ویژه ای را در تاریخ موسیقی و معماری ایران رقم بزند و طی دوره های متناوب، حفظ و گسترش یابد. در این بین، اذان مرحوم مؤذن زاده اردبیلی، هم به لحاظ شناخت و تأثیرپذیری از آواز بیات ترک (گوشه روح الارواح) و هم به جهت خلق و نوآوری در لحن و تکنیک های آوایی، جزو ماندگارترین اذان های ایرانی محسوب می شود. مجموعه این ویژگی هاست که اذان ایرانی را از سایر اذان ها در جهان اسلام متمایز می کند. در این پژوهش که با روش نشانه شناسی فرهنگی انجام گرفته است، نشان داده شد که طنین اذان مؤذن زاده از فراز گلدسته های مساجد، تجسم هم زمان موسیقی و معماری ایرانی - اسلامی است که تجربه شنیداری ویژه ای در خاطره جمعی ایرانی برجای گذارده است. بر اساس نتایج به دست آمده، نقش نشانه ای تلفیق موسیقی و معماری در اذان مؤذن زاده، نقش انتظامی و معنادهی به کنش و مناسک دینی و آمیختگی اذان مؤذن زاده با زمان قدسی، ازجمله مهم ترین دلایل ماندگاری این اذان در خاطره جمعی ایرانی شناخته شدند.

شهر رویان پایتخت سلسله ای کوچک، اما بادوام، به نام «پادوسبانان» بوده است. قلمرو این سلسله که نسب آن به کیوس، برادر بزرگ تر انوشیروان، می رسیده، در غرب طبرستان قرار داشته است. این سلسله سرانجام با قدرت گرفتن حکومت صفوی از بین رفت. منابع مکتوب متعددی از ولایت رویان و مرکز آن نام برده و به وضعیت آن اشاره کرده اند که نشان از اهمیت این شهر دارد. علاوه بر این، تاکنون چندین بررسی باستان شناسی در منطقه کجور انجام شده و زمینه را برای ارزیابی مکان احتمالی شهر رویان با تلفیق مدارک تاریخی فراهم کرده است. در این مطالعه نگارندگان با توجه به اشاراتی که در متون تاریخی به رویان شده و به ویژه بررسی های باستان شناسی انجام شده در ارتباط با منطقه، محوطه ها و قلاع دوره اسلامی، وسعت آن ها و همچنین مختصات جغرافیایی آن ها را مشخص کرده و سپس به کمک نرم افزار «آرک مپ» موقعیت هر محوطه و قلعه را با نشان دادن وسعت آن بر روی نقشه مشخص کرده اند. پرسش اصلی این پژوهش عبارت است از: «بر پایه شواهد باستان شناختی و اطلاعات منابع مکتوب، کدام محوطه های تاریخی را می توان با موقعیت شهر تاریخی رویان منطبق دانست و کدام محوطه، بیشترین همخوانی را با موقعیت این شهر تاریخی دارد؟». روش پژوهش مبتنی بر مطالعه کتابخانه ای و میدانی است. نتایج نشان داد محوطه ای که تا پیش از این به عنوان محل شهر رویان پیشنهاد شده بود، اگرچه محوطه بزرگی بوده است، به نظر می رسد «محوطه پول 1» هم از نظر وسعت محوطه و قلعه آن و همچنین مطابقت با منابع تاریخی می تواند به عنوان شهر رویان شناخته شود.

نسخه شماره 705 کتابخانه و موزه ملی ملک، رساله ای است با عنوان «جغرافیای عراق عجم و عرب»، تألیف محمد میرزا مهندس (تاریخ نگارش رساله: 1301 و 1302ق)، نوه فتحعلی شاه قاجار، که در دوره ناصرالدین شاه به کار مهندسی و نقشه کشی مشغول بوده، سفرهای متعدد رفته و ضمناً تألیفات پرشماری دارد که از آن جمله می توان به روزنامه هایی اشاره کرد که برای مقامات دولتی می نوشته است. نوشتار حاضر، گزارشی است از محتوای رساله مذکور که حجمی بیش از 400 صفحه دارد. هدف پژوهش حاضر این است که محققان در حوزه ایران شناسی، عراق شناسی و تاریخچه اماکن مقدسه را از اهمیت این نسخه آگاه سازد و زمینه ای برای تصحیح و چاپ این اثر فراهم گردد. این رساله، در قالب سفرنامه تهران تا عتبات عالیات نوشته شده و حاوی اطلاعات ارزشمند جغرافیایی و تاریخی از ایرانِ عهد ناصری است؛ کوه ها، رودها، آب وهوای مناطق مختلف، مقابر و زیارتگاه ها، کاروانسراها و آب انبارها، پل ها و یخچال ها، اطلاعات تاریخی در مورد مکان های کهن، محصولات هر شهر، طول و عرض جغرافیایی شهرها، فواصل شهرها و منازل از یکدیگر و توصیف حرم های شریفه در ایران و عراق (عثمانی آن روز) همگی نکاتی است که مؤلف در حین سفر هنگام گذر از مناطق مختلف ثبت کرده است. با نظر به آثار منتشرشده، به نظر می رسد این رساله تاکنون مورد مطالعه قرار نگرفته و در این پژوهش هم بیشتر بخش مربوط به جغرافیای ایران در آن بررسی شده و بخش مربوط به جغرافیای عراق و توصیف حرم های ائمه در عتبات عالیات محتاج نگارش مقاله ای دیگر است.

در چند دهه ی اخیر تحقیقات متعددی راجع به نام دریاهای جنوب ایران به زبان فارسی نگاشته شده که مراد بسیاری از آن ها اثبات صحت و اصالت نام فارس برای پهنه ی آبی واقع در غرب تنگه ی هرمز بوده است. مقاله ی «دریای مکران در اسناد و منابع تاریخی» نوشته ی محسن ابوالقاسمی، سامان مصفا، احمدرضا قائم مقامی و فرح زاهدی نیز از جمله پژوهش هایی است که به منظور بررسی نام تاریخی و اصیل دیگر دریای جنوب ایران، دریای عمان (مکران)، نگارش یافته است. در مقاله ی یادشده ادعای اصالت و تاریخی بودن نام مکران برای دیگر دریای جنوب ایران و رواج نام عمان برای این پهنه ی آبی بعد از سده هجدهم میلادی با دخالت دولت بریتانیا مطرح شده است. هدف مقاله ی حاضر به آزمون گذاشتن ادعای نویسندگان مقاله با محک متون تاریخی و جغرافیایی سده های میانه و بررسی ساختاری، روشی و ادبی مقاله ی مذکور است. یافته های پژوهش حاضر نشان می دهد ادعای اصلی مقاله ی «دریای مکران در اسناد و منابع تاریخی» بالکل باطل و به نوعی تحریف آشکار تاریخ است. همچنین، مقاله دارای ایرادهای ساختاری، روشی و ادبی بسیار و اساسی نیز است. با این همه، جدی ترین ایراد آن، انتحال بسیاری از عبارات و بندهای آن، از جمله مدعای اصلی آن، از دیگر تحقیقات است.

غزوه بنی المصطلق، به عنوان یکی از وقایع تأثیرگذار در تاریخ صدر اسلام در کنار ابعاد نظامی، حاوی بحران اجتماعی عمیقی ناشی از تحریکات جریان نفاق بود. در این میان، پیامبر اسلام (ص) با بهره گیری از عقلانیت دینی، تدابیر راهبردی و شناخت دقیق از ساختار اجتماعی جامعه اسلامی، توانست این بحران را به شکلی مناسب مدیریت نماید. پژوهش حاضر با استفاده از الگوی تحلیلی سوات (SWOT) که مبتنی بر چهار محور قوت، ضعف، فرصت و تهدید است، به دنبال پاسخ گویی به این پرسش است که در مواجهه با بحران مزبور، پیامبر اسلام (ص) چگونه برخورد کرد و آن را مدیریت نمود؟ یافته های پژوهش حکایت از آن دارد که پیامبر (ص) با اتکا به نقاط قوتی همچون مشروعیت الهی، وحدت بخشی شخصیتی و انسجام روانی یاران، توانست از فرصت هایی نظیر نزول آیات افشاگر نفاق، فضای پیروزی نظامی و همراهی عاطفی برخی یاران بهره برداری کند؛ و تهدیدهای جدی ای نظیر وقوع جنگ داخلی، تضعیف وحدت اجتماعی و بی اعتمادی عمومی را مهار نماید. همچنین به نظر می رسد به واسطه ی عملکرد به هنگام پیامبر (ص) در جریان بحران مذکور، ضعف هایی مانند نفوذ اجتماعی عبدالله بن اُبی و منازعات قبیله ای حل نشده با رویه هایی نظیر تغییر میدان بحران و اجتناب از برخورد مستقیم جبران شد.

در خوانش پرفسور هایز، متن سومری را به عنوان وقف نامه ای مذهبی برای خدای Meslamtaea و زندگی شاه شولگی تفسیر نموده که ما آن را شاه/خدای ساکن ایلام خواندیم. وی شولگی را شاه اور، کیلولا را مقام رسمی سومری و مهر را به عنوان ابزار نیایش آورده و ساختار متن را آیینی، سلسله مراتبی و در خدمت تثبیت سلطنت نشان داده بود ولی ما در خوانش جدید با رویکرد نشانه شناسانه، اسطوره محور و زمینه محور، متن را به سندی سیاسی میان دو قدرت بازخوانی نمودیم. شخصیت های تازه ای چون آزیتا (شاه ایلام)، گوینده ایلامی و شخص نویسنده لوح که کیلولا را زیبا و پسر مقام تقسیم کننده سهم ها وآشنای خود با لفط تانوگوم آورده راوی بوده و به تقسیم شدن نسخه هایی از لوح توسط کیلولا اشاره نموده وافعال نیز از حالت نیایشی خارج شده و به کنش های سیاسی بدل شده اند .با توجه ترتیب نام ها در متن که با نام شاه ایلام شروع می شود، نشان دهنده انتقال لوح به ایلام و مالکیت نهایی آن است ولی از طرفی چون لوح با زبان سومری نوشته شده، پس برتری سیاسی سومر در همان ابتدا مشخص است. گوینده، که کیلولا را «آشنای من» خطاب می کند، به احتمال زیاد ایلامی بوده و در حال ثبت اطاعت از فرمان شولگی می باشد و چنانچه به طبعیت از دستور وی به زنده نگه داشتن فردی که شاه سومر بخشیده بوده اشاره نموده می نماید. در واقع این رفتار، نشانه ای از احترام سیاسی و پذیرش اقتدار طرف مقابل است، چون از نظر تاریخی، در عهد شولگی، سومر قدرت مندترین نیروی منطقه بوده و شولگی خود را شاه چهارگوشه جهان که ایلام هم بخشی از آن بوده می نامیده است. بنابراین متن لوح با این واقعیت تاریخی هم خوانی دارد و در واقع ایلامی ها به سرکردگی پادشاه خود به لاگاش آمده، مهر را دریافت نموده و فرمان را اطاعت کرده اند، ولی نه از سر برتری، بلکه از سر دیپلماسی و تثبیت رابطه سند را با نام شاه خود ثبت نموده و به ایلام برده اند.[1] در مجموع، این متن نه فقط یک وقف نامه مذهبی، بلکه سندی چندلایه است که در خوانش دوم، لایه های سیاسی، دیوانی، و انسانی آن آشکار می شود. کیلولا، مقام سومری، در مرکز این تعامل ایستاده؛ و لوح، گواهی ست بر لحظه ای که قدرت، احترام متقابل سیاسی در پیمان نامه ها، و شناخت متقابل که در دل خطوط میخی ثبت شده اند.

پیشینه و اهداف: نهاد تربیت معلم در ایران از آغاز شکل گیری آموزش نوین، یکی از مهم ترین سازوکارهای انتقال ارزش های فرهنگی، تاریخی و اجتماعی و در نتیجه شکل دهی به هویت جمعی بوده است. با این حال، نقش هم زمان این نهاد در تقویت هویت ملی و بازنمایی مؤلفه های هویت محلی، به ویژه در سطح مطالعات منطقه ای، کمتر به صورت تاریخی و نظام مند بررسی شده است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل نقش مراکز تربیت معلم در استان مرکزی در شکل گیری و تقویت توأمان هویت ملی و محلی انجام شده است .روش: این مطالعه با رویکرد تاریخی- تحلیلی و در چارچوب پارادایم تفسیری انجام شده است. داده ها از طریق بررسی اسناد آموزشی و اداری مرتبط با مراکز تربیت معلم استان مرکزی، منابع کتابخانه ای و مصاحبه های نیمه ساختاریافته با معلمان پیشکسوت و مدیران آموزشی گردآوری و به صورت تفسیری تحلیل شده اند.یافته ها: یافته ها نشان می دهد که از اواخر دوره قاجار تا دوران معاصر، تأسیس و گسترش دانشسراها و مراکز تربیت معلم در شهرهایی چون اراک، ساوه، خمین و تفرش، نقشی مؤثر در تربیت نیروی انسانی بومی و انتقال ارزش های فرهنگی داشته است. این مراکز علاوه بر کارکرد آموزشی، در بازتولید حافظه تاریخی منطقه و تقویت احساس تعلق به هویت ملی در سطح محلی نقش آفرین بوده اند. نتیجه گیری: نتایج پژوهش بیانگر آن است که استمرار مأموریت تربیت معلم در قالب دانشگاه فرهنگیان، در صورت توجه به ظرفیت های بومی و منطقه ای، می تواند به انسجام فرهنگی و هویتی نظام آموزشی کمک کند. نوآوری این تحقیق در تحلیل تاریخی نقش تربیت معلم در پیوند میان هویت ملی و محلی در قالب یک مطالعه موردی استانی است.

اقلیت های مذهبی دریزد (زرتشتی، مسیحی، کلیمی) درزمینه توسعه ورشد تعلیم وتربیت وونظام آموزش وپرورش، پس از انقلاب مشروطه، از عوامل تحولات متعدد ومهم درجامعه یزد شدند وخود نیز دراین مسیرتغیرات مهمی پذیرفتند. لزوم تغیرات درسیستم آموزشی وتعلیم وتربیت احساس، و به سرعت انجام شد و یزد ازاولین شهر ها ومناطق مورد تغیر و تحول بود و ازاولین گروه هاکه مؤثردراین تغیر وتحولات که نقش پررنگی داشتند اقلیت ها بودند که ازقدیم الایام ازساکنان قدیمی دراین شهربودند. ازاولین گروه ها که نقش زیادی ایفا نمودند زرتشتیان یزدی بودند. انجمن اکابر زرتشیان یزدی ساکن درهند که کاملا عرق و وابستگی به سرزمین مادری احساس می کردند وخاطرات آثارخوش وعالی همزیستی با مسلمانان درمیان آنها دست به دست می شد، دراین تغیرو رشد بسیار مؤثربود. گسترش صنعت چاپ و روزنامه ومدارس پسرانه ودخترانه زرتشتی ومسیحی وکلیمی هم به این جریان سرعت بخشید. سؤالی که مطرح می شود این است که انگیزه ها ،دلایل، زمینه ها ونقش اقلیت های مذهبی در تشکیل ،رشد وتوسعه مدارس وآموزش وپرورش دریزد چه بوده است؟ تبیین فرضیات مطرح توصیفی-تحلیلی مبتنی برآثاراسنادی وکتابخانه ای ومصاحبه بود.

آثار اسلامی معراج نه صرفاً روایت یک واقعه تاریخی بلکه تمثیلی بصری از سلوک به سوی حق تلقی می شوند. این نوشتار به تحلیل نگاره ای از معراج پیامبر اسلام (ص) متعلق به دوره زند و قاجار می پردازد. در این نگاره براق، مرکب پیامبر(ص) به شکلی نمادین و اسطوره ای به تصویر کشیده شده و این تصویر، بستری برای تبلور مفاهیم قدسی در هنر سنتی است. این پژوهش با هدف، بررسی ویژگی های ساختاری اثر معراج پیامبر(ص) متعلق به دوره زند و قاجار با توجه به دیدگاه حسین نصر به هنر دینی، به مطالعه بخش های گوناگون این اثر پرداخته است. سوال این پژوهش عبارت است از: نقش مایه براق در نقاشی معراج متعلق به دوره زند و قاجار را چگونه می توان بر مبنای آرای حسین نصر به هنر دینی، مورد تحلیل و توصیف قرار داد؟ گردآوری داده ها از منابع کتابخانه ای بوده و پژوهش با رویکردی تاریخی و به شیوه توصیفی تحلیلی، به وسیله تحلیل اثر در بستر نگاه حسین نصر صورت گرفته است. این پژوهش نشان می دهد که اثر نامبرده، مصداقی از هنر اسلامی در خدمت تعالی معنوی و سلوک باطنی است؛ هنری که در آن براق، نه صرفاً مرکب پیامبر بلکه نمادی از اتصال آسمان و زمین است. این نقاشی متعلق به اوایل دوره قاجار هم یک تصویر تاریخی و هم تمرینی بصری برای تأمل، شهود و اتصال دوباره به حقیقت مطلق است. بدین ترتیب، هنر نقاشی در دوره قاجار و به ویژه آثار تصویری مذهبی مانند معراج را می توان مصداقی از هنر به مثابه ذکر دانست؛ هنری که به جای سرگرمی، به یادآوری می انجامد.

این پژوهش با رویکرد جامعه شناسی تاریخی، فرایند بازپیکربندی هویت ایرانی در ایالت جبال را از زمان فتح اسلامی تا تثبیت قدرت های محلی مورد بررسی قرار داده است. این پژوهش با عبور از روایت های خطی تاریخ نگارانه، تلاش کرده است تا پویایی های دین، قدرت و فرهنگ را در بستر گذار از ساختارهای پیشااسلامی به نظم خلافت اسلامی تحلیل کند و نشان دهد این گذار چگونه به بازآرایی تدریجی عناصر هویتی ایرانی انجامیده است.روش تحقیق در این پژوهش، مبتنی بر تحلیل تاریخی انتقادی و مطالعه منابع متقدم تاریخی، جغرافیایی و ادبی است و داده ها با تمرکز بر مناسبات قدرت و نقش کنشگران اجتماعی بازخوانی شده اند.یافته ها نشان می دهد که تحول دینی در جبال صرفاً جایگزینی آیینی نبود، بلکه عرصه ای برای رقابت بر سر معنا و مشروعیت اجتماعی بوده است.نخبگان ایرانی با اتکا به میراث فرهنگی و تاریخی خود و در چارچوب نظم جدید سیاسی، به بازتعریف هویت ایرانی و کسب موقعیتی تازه در ساختار قدرت دست یافتند. تثبیت قدرت خاندان های محلی، به ویژه آل بویه و آل زیار، نیز به شکل گیری موازنه ای میان اقتدار خلافت و سنت های ایرانی انجامید.نتایج پژوهش نشان می دهد که بازپیکربندی هویت ایرانی در جبال فرایندی تدریجی و چندبعدی بود که از تعامل دین، قدرت و منابع نمادین در بستر تاریخی شکل گرفت.

هنرِ دوره پساایلخانی در کنار دین، به عنصر هویت و مشروعیت بخش حکومت ها تبدیل شد. پیشرفت هنر خوش نویسی و نگارگری در کنار سایر هنرها، جامعه را با پویایی روبه رو ساخت و نوعی تکثر و تنوع را در قالب هویت مغولی - ترکی و ایرانی ایجاد کرد. مکتب خوش نویسی شیراز آل اینجو و آل مظفر در سده هشتم، پیشگام شد و بغداد و تبریز جلایری نیز با ترکیب میراث شیرازیان و نبوغ تبریزیان به نوآوری رسید. خط نستعلیق، تجلی آمیزه دوگانه بالا بود که در تبریز به اوج خود رسید و با کوچ اجباری هنرمندان تبریزی به سمرقند و هرات، کانون هنری نیز تغییر موقعیت داد. با قدرت گیری حکمرانان قراقویونلو و آق قویونلو، مکتب خوش نویسی ترکمان باویژگی های خاص، بار دیگر قوام گرفت. این پژوهش، به روش تحلیل تاریخی به شناسائی تنوع سنخ های خوش نویسی نستعلیق در قلمرو ترکمانان پرداخته و با توجه به سلسله نسبِ خط، فعالیت شش جریان خوش نویسی را به موازات هم شناسایی کرده است که با توجه به استاد سرشاخه، می توان به «شیوه خوارزمی»، «شیوه عبدالحی استرآبادی»، «شیوه خلوتی تبریزی»، «شیوه هرویان»، «شیوه اظهر تبریزی» و «شیوه متفرقه» اشاره کرد. رقابت ها و همراهی هایی بین این شیوه ها وجود داشت. این سنخ شناسی بر اساس جنبه های تخصصی خط شناسی و استاد - شاگردی تنظیم شده است. پژوهش حاضر نشان داده است که نمی توان دوره ترکمانی را به سبب کوتاهی حاکمیت سیاسی نادیده گرفت. هدف مقاله، نشان دادن تداوم سنت خوش نویسی فراتر از مرزها و دربار تیموریان است. پیشرفت خوش نویسی در سلسله ها، با پیشرفت دوره تیموری و صفوی برابری می کند. درضمن، منشأ اصلی خوش نویسی مکتب تیموری، ولایات غرب ایران بود که تاحدودی بدون تغییر به ترکمانان منتقل شد و سپس زمینه شکل گیری مکتب صفوی را ایجاد کرد. البته، جایگاه مکتب ترکمانان را تنها نباید به میانجی گری و ابزار انتقالی تقلیل داد، بلکه بر جنبه زیبایی شناسی و ظرافت قلم نیز افزوده است.

بر خلاف رویکرد غالب بسیاری از پژوهشگران که توافق نامه آگوست 1907م. را امری منطقه ای و حتی برخی آن را محدود به ایران قلمداد کرده اند، به نظر می رسد شرایط بین المللی در پیدایش آن نقش اصلی را عهده دار بوده است. این توافق نامه نه تنها ناشی از تمایل روسیه و بریتانیا، بلکه پیامد الزامات نظام بین الملل در دوره صلح مسلح بود. هر دو ابرقدرت خواستار کسب بیشترین امتیاز در محیط بازی بزرگ بودند؛ ولی ظهور سیاست خارجی تهاجمی آلمان مانع از تحقق خواست آن دو و استمرار بازی بزرگ گردید. در حقیقت، آلمان ها در تلاش برای تغییر بازی با حاصل جمع صفر روسیه و بریتانیا با یک استراتژی بهینه بودند. در نتیجه این وضعیت نوپدید، یعنی ظهور رایش دوم در آلمان، توافق نامه 1907م. جهت رفع اختلافات دو طرف در مناطق محل نزاع، در سنت پترزبورگ امضا گردید. شناسایی و فهم پیامدهای تحولات ساختاری نظام بین الملل دوره صلح مسلح بر تغییر الگوی رفتاری روسیه تزاری و بریتانیا و نیز چگونگی واکنش آن ها به این تحولات - شکل گیری توافق نامه 1907م. - با بهره گیری از رهیافت نوواقع گرایی ساختاری پرسش این پژوهش است. فرضیه تحقیق بر این است که ظهور قدرت منازعه گر آلمان به مثابه موتور شتاب دهنده به تحولات بین روس و انگلیس در آسیا عمل کرد. یافته ها نشان می دهد که از سال های1900م. تا 1907م. باوجود ادامه رقابت روسیه و بریتانیا در آسیا، نه تنها درگیری بریتانیا در سه جنگ بوئر، ترانسوالیا و تبت و شکست روسیه در جنگ موکدن - که با کارشکنی هر دو ابرقدرت علیه یکدیگر همراه بود - بلکه مهم تر از آن، ظهور سیاست خارجی تهاجمی هلشتاین در دولت بولو به مثابه موتور شتاب دهنده تحولات بین المللی، عامل اصلی نزدیکی روس و انگلیس با هدایت فرانسه شد.