مرتضی توکلی زیارتگاهی

خانواده در ایران کش وقوس های فراوانی را از سر گذارند. خانواده ایرانی از زمان تصویب قانون خانواده در سال 1310 تا تشکیل دادگاه های خانواده در سال 1391، همواره موضوع سیاستگذاری دولت قرار گرفت و خودبنیادی اش برای حل مسائلش به تدریج رو به تحلیل گذاشت. این روند از ساخت فرایندی حکایت دارد که قضایی سازی نامیده ایم. قضایی سازی ضمن همدستی با دو رسانه پول و قدرت توانست مناسبات فرهنگی پیرامون ازدواج را به حقوق قضایی فردی و مراسمات کالایی بدل کند و تا امروز به تحریف جهان زیست خانواده ایرانی کمر بندد. مطالعه حاضر در صدد است تا نشان دهد که چگونه قضایی سازی موجبات تضعیف پیوندهای جمعی را در عرصه خانوادگی فراهم آورده و از طریق ایجاد سازوکارهای قضایی حول مناسبات فرهنگی خانواده ایرانی به کالایی شدن و تورم قضایی آن منجر گردد. روش مطالعه حاضر، روش عینیت بخشی دیالکتیکی یورگن هابرماس بوده و با تکنیک کتابخانه ای به تحلیل انتقادی فرایند قضایی سازی پرداخته است. نتایج نشان می دهد که قضایی سازی به شکل مستقیم و غیرمستقیم پیامدهای هزینه باری را به خانواده ایرانی تحمیل کرده است که کالایی شدن مناسبات پیرامون ازدواج، افزایش اختلافات خانوادگی و رواج طلاق، گسترش دامنه شروط ضمن عقد، رشد بازار مشاوره و چرخه ارجاع، و رواج گرایش به روابط آزاد خارج از ازدواج از این جمله اند.

سنت اذان گویی با صوت خوش در میان ایرانیان، قدمتی همپای ورود اسلام به ایران دارد. این سنت اسلامی از راه تلفیق با فرهنگ و هنر ایرانی توانسته جلوه های ویژه ای را در تاریخ موسیقی و معماری ایران رقم بزند و طی دوره های متناوب، حفظ و گسترش یابد. در این بین، اذان مرحوم مؤذن زاده اردبیلی، هم به لحاظ شناخت و تأثیرپذیری از آواز بیات ترک (گوشه روح الارواح) و هم به جهت خلق و نوآوری در لحن و تکنیک های آوایی، جزو ماندگارترین اذان های ایرانی محسوب می شود. مجموعه این ویژگی هاست که اذان ایرانی را از سایر اذان ها در جهان اسلام متمایز می کند. در این پژوهش که با روش نشانه شناسی فرهنگی انجام گرفته است، نشان داده شد که طنین اذان مؤذن زاده از فراز گلدسته های مساجد، تجسم هم زمان موسیقی و معماری ایرانی - اسلامی است که تجربه شنیداری ویژه ای در خاطره جمعی ایرانی برجای گذارده است. بر اساس نتایج به دست آمده، نقش نشانه ای تلفیق موسیقی و معماری در اذان مؤذن زاده، نقش انتظامی و معنادهی به کنش و مناسک دینی و آمیختگی اذان مؤذن زاده با زمان قدسی، ازجمله مهم ترین دلایل ماندگاری این اذان در خاطره جمعی ایرانی شناخته شدند.