درخت حوزه‌های تخصصی

در تاریخچه آموزش عالی کشور ما، دهه 1370 شاهد توسعه پژوهشهای علمی در اکثر زمینه ها و از جمله علوم تربیتی و رفتاری بوده است. در پژوهشهای تربیتی – رفتاری که در کشور ما عمدتاٌ جنیه توصیفی، میدانی و نیمه آزمایشی دارند، فرضیه آزمائی که معمولاٌ با بهره گیری از آزمونهای معنی داری آماری انجام می شود،جایگاه ممتازی یافته است. اما در خصوص شیوه های فرضیه آماری و نیز میزان کارایی آزمونهای معنی داری در پژوهشهای علوم تربیتی و رفتاری نه تنها اتفاق نظر کافی وجود ندارد، بلکه مناظره هایی هم در جریان است. در این مقاله کوشش شده است تا پژوهش در علوم تربیتی – رفتاری در چشم انداز تئوریک وسیعی مورد بررسی قرار گیرد تا موقعیت فرضیه آزمایی در آن با توجه با دیدگاههای شناخت شناسی و روش علمی مشخص شود. برای حصول این نتیجه، نخست تعریف و تبینی از مفهوم فرضیه عرضه می شود و دیدگاههای دو مکتب تجربه گرایی و عقلگرایی و دو رویکرد متناظر با آنها یعنی استقرایی گری رایشنباخ و استنباطی گری پوپر در این خصوص بررسی و مقایسه خواهد شد. سپس به برخی از انتقادات وارده به فرضیه آزمایی از طریق اعمال آزمونهای معنی داری اشاره خواهد شد. مطالب و تحلیلهای این مقاله برخی از ضعف های مبنایی و تئوریک پژوهش در علوم تربیتی و رفتاری را نشان می دهند و ضمناٌ مدلل دارند که اگر بنا باشد این علوم به طور بنیادی پیشرفت حاصل کنند باید برخی از وجوه متدلوژی تحقیق مورد بازاندیشی قرار گیرد.

پژوهش حاضر یک مطالعه موردی از مربیان مرکز پیش دبستانی دانشگاه تهران تحت عنوان بررسی رابطه رضایت شغلی‘عزت نفس و سلامت روانی است .نمونه مورد مطالعه مشتمل بر 35 نفر از مربیان زن مهدکودک شاغل در دانشگاه تهران میباشد.اجرای پرسشنامه عزت نفس نشان داد که به استثنای یک نفر از مربیان سایر مربیان از عزت نفس متعادلی برخوردارند.نتایج مقیاس علائم روانی بیانگر آن بود که مربیان در مجموع از ناراحتی های روانی حاد یا شدید رنج نمی برند.اجرای پرسشنامه های رضایت شغلی حاکی از این بود که مربیان از شغل خود چندان رضایتی ندارند.نتایج پرسشنامه فرسودگی شغلی نشان داد که مربیان در ابعاد سه گانه فرسودگی شغلی یعنی خستگی عاطفی‘مسخ شخصیت و عدم موفقیت فردی دارای نمرات بالایی هستند به عبارت دیگر اکثر آنها در شغل خود دچار فرسودگی شغلی شده اند. همچنین رابطه وضعیت تأهل (مجرد و متأهل) و سابقه کار(بالا و متوسط)مربیان بر میزان رضایت شغلی‘فرسودگی شغلی‘عزت نفس و ابعاد نه گانه علائم روانی آنان بررسی شد‘نتایج تفاوت معناداری را بین دو گروه مربیان مجرد و متأهل ‘ و مربیان با سابقه کار بالا و متوسط درهمه مقیاس ها به استثنای جنبه عدم موفقیت فردی نشان نداد.

انسان ها موجوداتی اجتماعی هستند؛ اما مدارهای عصبی مرتبط با شناخت و رفتارهای اجتماعی آنها به خوبی شناسایی و مشخص نشده است. مطالعات انجام شده روی انسان ها و سایر نخستی ها حاکی از آن است که چندین ساختار مغزی در هدایت رفتارهای اجتماعی در انسان ها دخالت دارد: آمیگدال، ناحیه شکمی داخلی کورتکس پیشانی و کورتکس های مرتبط با نواحی بدنی حسی نیمکره راست از جمله این ساختارها هستند. این ساختارها واسطه ای هستند بین بازنمایی های ادراکی از محرک های اجتماعی (مانند چهره هم نوعان) و بازخوانی اطلاعاتی (یا برانگیختن رفتارهایی) که این گونه محرک ها فعال می سازند. یکی از مناقشات فعلی این است که شناخت اجتماعی تا چه حد وابسته به پردازش هایی است که صرفا به محرک های اجتماعی اختصاص دارند؛ و نقش آگاهی اکتسابی و ذاتی در این پدیده تا چه حد است.

برای بررسی عوامل مهم افت تحصیلی در دبیرستانهای پسرانه شهرستان اهواز، به 400 نفر از دانش آموزان پایه های اول تا چهارم سه رشته ریاضی، تجربی (انسانی که به صورت تصادفی انتخاب شده بودند، دو مقیاس علل افت تحصیلی و شاخص افت تحصیلی داده شد. این دو پرسشنامه توسط پژوهشگران ساخته شده اند. در این پژوهش چهار فرضیه مورد آزمون قرار گرفتند که عبارتند از: 1. عوامل مختلف حاصل از تحلیل عوامل با تعداد مردودیهای دوران تحصیل دانش آموزان همبستگی ساده دارند. 2. عوامل مختلف حاصل از تحلیل عوامل با تعداد تجدیدیهای دوران تحصیل دانش آموزان همبستگی ساده دارند. 3. عوامل مختلف حاصل از تحلیل عوامل با تعداد مردودیهای دوران تحصیل دانش آموزان همبستگی چند گانه دارند. 4. عوامل مختلف حاصل از تحلیل عوامل با تعداد تجدیدیهای دوران تحصیل دانش آموزان همبستگی چندگانه دارند. تحلیل عوامل روی داده های حاصل از مقیاس علل افت تحصیلی 10 عامل را به عنوان عوامل مهم افت تحصیلی در دبیرستانهای اهواز مشخص ساخت که عبارتند از: 1. مسائل مربوط به برنامه ریزی آموزشی، 2. مشکلات خانوادگی و سلامتی، 3. مشکلات محیطی، 4. مسائل اجتماعی – رفتاری، 5. مسائل مربوط به رشد، 6. مسائل مربوط به امتحان، 7. مسائل مربوط به کتب درسی، 8. مسائل آموزشی، 9. مسائل عمومی، 10. اختلافات خانوادگی، از اینها، عوامل برنامه ریزی آموزشی، مسائل مربوط به امتحان، مسائل مربوط به کتب درسی و مسائل آموزشی با شاخص «میزان مردودی» همبستگی پایین ولی معنی دار دارند. همچنین عوامل مشکلات خانوادگی و سلامتی، مشکلات محیطی – آموزشگاهی، مسائل آموزشی، مسائل عمومی و اختلافات خانوادگی با میزان تجدیدی آزمودنیها، همبستگی مثبت معنی دار دارند. تحلیل رگرسیون چندگانه مرحله ای آشکار ساخت که تنها عامل 6، یعنی مسائل مربوط به امتحان، با میزان مردودی دانش آموزان همبستگی مستقل دارد، در حالی که عوامل 2، 9، 8، و 3، یعنی عوامل مشکلات خانوادگی و وضعیت سلامتی، مسائل عمومی، مسائل آموزشی، و مشکلات محیطی آموزشگاهی با میزان تجدیدی دانش آموزان همبستگی چندگانه دارند.

با توجه به تأثیر نگرش در رفتار در عملکرد مدیران، پژوهش حاضر به بررسی رابطه نگرش مدیران صنایع استان اصفهان نسبت به علوم رفتاری مهم در فاصله سالهای 79-1377 اختصاص یافته است. مرور پژوهشها بیانگر اهمیت هر دو مبحث مدیریت و نگرش بود، ولی مرور مزبور فقدان تحقیقات مشابه، چه در ایران و چه در سایر کشورها، را نیز نشان داد. بر همین اساس، پرسشنامه محقق ساخته ای برای سنجش نگرش مدیران نسبت به علوم رفتاری به همراه دو پرسشنامه دیگر تنظیم گردید. پایایی و روایی پرسشنامه در مرحلة مقدماتی تحقیق مورد سنجش و تأیید قرار گرفت و سپس پرسشنامه ها اجرا گردید. جامعة آماری پژوهش را کلیه مدیران صنایع استان در نیمه اول سال 1379، و نمونه مورد بررسی را مدیران مراکز صنعتی دارای حداقل یکصد نفر کارمند یا کارگر، تشکیل داد. پژوهش حاضر، توصیفی و از نوع پیمایشی بوده است. داده های توصیفی مربوط به 124 نفر از مدیران که پرسشنامه ها را تکمیل و اعاده کرده بودند مورد محاسبه قرار گرفت. تحلیل داده ها در رابطه با یافته های جانبی و به ویژه سه فرضیة اصلی پژوهش انجام پذیرفت. بررسی فرضیه اول، بیانگر وجود تفاوت معنی دار بین نگرش مدیران فارغ التحصیل رشته های دانشگاهی مدیریت با مهندسی – فنی (0.05=?) و همچنین بین نگرش مدیران فارغ التحصیل رشته های دانشگاهی مدیریت با مدیران دیپلمه بود (0.01=?). فرضیه دوم تحقیق تأیید نشد؛ بنابراین، نگرش متفاوت مدیران دارای سوابق خدمت و مدیریت متفاوت مورد تأیید قرار نگرفت. آزمون فرضیه سوم، بیانگر وجود نگرش متفاوت مدیرانی بود که میزان آشنایی آنان با علوم رفتاری متفاوت بود. در راستای یافته های اصلی پژوهش، محدودیتهای تحقیق و همچنین پیشنهادهای سودمند برای پژوهشگران و مسؤولان، مدیران، و برنامه ریزان ارائه گردیده است.