درخت حوزه‌های تخصصی

این پژوهش به صورت مسئله محور به ارزیابیِ دیدگاه های شکاکانه مستشرقان درباره انکارِ وجودِ تاریخیِ پیامبر اسلام (ص) می پردازد. مسئله آن است که آیا شواهدِ متنی و باستان شناختیِ قرنِ هفتم میلادی می تواند این انکار را تأیید یا رد کند. رویکرد مطالعه، تحلیلِ انتقادی - مقایسه ایِ دو جریانِ اصلی (رویکردِ انتقادی و شکاکیتِ رادیکال) با تمرکز بر مبانی روش شناختی و پیش فرض های معرفتی آن هاست و ادعای فقدانِ شواهدِ هم عصر کانون بررسی قرار می گیرد. بازخوانی منسجمِ شواهد نشان می دهد تاریخ گذاری ها و داده های برون دینی آزمون پذیر با فرضیه انکار سازگار نیست و بیشتر ناظر به قرائتی افراطی و فاقد اتکای کافی است تا تحلیلی مستند. برآیند یافته ها، ضمن تأکید بر احتیاط روش شناختی، تصویری واقع گرایانه از زمینه تاریخیِ پیامبر (ص) به دست می دهد و نشان می دهد ارزیابیِ تاریخی باید بر هم نهادیِ شواهد و نه استنتاج های تک مبنایی متکی باشد.

نسخه مصور تاریخ بلعمی متعلق به دوره ایلخانی، قدیمی ترین نمونه مصور از این کتاب و از اولین متون مصور تاریخی به زبان فارسی است. هدف این مقاله، مطالعه و شناسایی بازتاب مفاهیم و باورهای شیعی در نگاره های این نسخه مصور بوده و در پی پاسخ به این سؤال است که بازتاب باورهای شیعی در نگاره های نسخه مصور تاریخ بلعمی از دوره ایلخانی، از چه جنبه هایی قابل پیگیری و تشخیص است؟ این مقاله به روش توصیفی_تحلیلی و تاریخی تهیه شده و شیوه گردآوری اطلاعات آن کتابخانه ای_اسنادی است. بررسی های صورت گرفته، نشان دهنده بروز و بازتاب باورهای شیعی در نگاره های نسخه مذکور بوده؛ این باورها از وجوه و جنبه های زیر قابل پیگیری و تشخیص اند: 1- بازتاب مفهوم حدیث ثقلین و تأکید بر جایگاه والای اهل بیت عترت و طهارت (ع) در نگاره نسب شناسی پیامبر (ص) 2- تجلی اندیشه علوی در چند نگاره؛ با محوریت نقش و جایگاه ممتاز امام علی (ع) به عنوان یار دیرین پیامبر (ص)، قهرمانِ جان فشانِ راه اسلام و سرسلسله امامت شیعه 3- وجود اندک تصویرسازی منزلت بخش از سه خلیفه نخست از خلفای راشدین.

با استقرار جمهوری اسلامی ایران، مشارکت همه اقشار، ازجمله جامعه ارامنه، در امور سیاسی و قانون گذاری صورتی تازه یافت. بر پایه قانون انتخابات، دو کرسی نمایندگی ویژه «ارامنه تهران و شمال ایران» و «ارامنه اصفهان و جنوب ایران» در مجلس شورای اسلامی پیش بینی شده است. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی–تحلیلی و بر پایه منابع کتابخانه ای و مشروح مذاکرات مجلس، عملکرد نمایندگان ارمنی را از نخستین دوره تا پایان مجلس یازدهم بررسی می کند. یافته ها نشان می دهد این نمایندگان با رویکردی تعاملی و همکاری مؤثر با سایر نمایندگان و نهادهای دولتی، در پیگیری مطالبات حقوقی و اجتماعی جامعه ارامنه نقش آفرین بوده اند. از مهم ترین اقدامات آنان، اصلاح یا تعدیل برخی تفاوت ها در اصول قانونی مانند دیه، ارث، حق شهادت، تخصیص بودجه سالانه و سایر مسائل مدنی مربوط به پیروان جوامع دینی شناخته شده در ایران است. همچنین، کوشش برای صیانت از هویت فرهنگی و توسعه آموزش به زبان مادری، به تقویت پایگاه حقوقی و اجتماعی این جامعه و تحکیم هم زیستی و احترام متقابل میان پیروان جوامع دینی شناخته شده و جامعه ایران انجامیده است.

نیشابور به واسطه برخورداری از پیشینه تمدنی (از دوره باستان تا معاصر)، از ظرفیت ممتازی جهت پژوهش در گرایش های گوناگون تاریخ برخوردار است. هدف پژوهش حاضر، آسیب شناسی تحلیلی تولیدات دانشگاهی در حوزه تاریخ پژوهی نیشابور در بازه زمانی ۱۳۵۷–۱۴۰۴ش، با اتکا به روش شناسی ترکیبی (تحلیل محتوای کیفی و کمیِ ۳۴ پایان نامه) است. پرسش کانونی این پژوهش بر شناسایی الگوهای تکرارشونده، کاستی های روش شناختی و گسست های معرفتیِ کارنامه تاریخ پژوهی نیشابور با تکیه بر پایان نامه ها متمرکز است. یافته ها نشان می دهد که ۸۵٪ پژوهش ها در انحصار زمانی خاص بوده (قرون ۳–۷ق) و ادوار پیشااسلامی و تحولات معاصر (از دوره صفوی تا انقلاب اسلامی) کمتر مورد بررسی قرار گرفته اند. از سوی دیگر، سلطه گفتمان سیاسی-مذهبی (۷۰٪ عناوین) نیشابور را صرفاً به صحنه کنش نخبگان محدود ساخته و از توجه به دیگر طبقات خودداری شده است. بحران روش شناختی نیز در اتکای ۹۴٪ پژوهش ها به متون کلاسیک، فارغ از توجه به رهیافت های باستان شناسی شهری، منابع آرشیوی و یا تحلیل گفتمان به تولید روایت های توصیفی انجامیده است. همچنین، ناترازی مقاطع (۹۱.۲٪ کارشناسی ارشد در مقابل ۸.۸٪ دکتری) و پراکندگی جغرافیایی شکننده (تمرکز ۶۲.۵٪ تولیدات در تهران و مشهد ۱۵.۶٪ در نیشابور)، دیگر آسیب مشهود است می شود. درمجموع، هرچند تاریخ پژوهی نیشابور در عرصه پایان نامه ها طی یک دهه اخیر با رشد کمی همراه گردیده، اما فاقد پیوستار تمدنی، تنوع موضوعی و عمق روش شناختی لازم برای بازخوانیِ چندلایه تاریخ نیشابور است. راهکارهای پیشنهادی برای توقف و اصلاح این چرخه معیوب، اتخاذ رویکردهای میان رشته ای، توسعه زیرساخت های پژوهشی و بازتعریف نقش دانشگاه نیشابور به عنوان کانون پژوهش های بومی است.

نظریه ی امامت شیعیان برخلاف اهل سنت پیشینی است. با این وجود الزامات حکومت داری در مصر، تغییراتی در تفسیر خلافت فاطمی از مسأله ی امامت ایجاد کرد. خلافت الحاکم بامرالله بزنگاهی است که سازمان دعوت اسماعیلی را به این گذار از نظریه پردازی پیشینی به تأمل پسینی در واقعیت های سیاسی سوق داد. با عطف نظر به اهمیتی که این گذار در تاریخ تفکر شیعی دارد، مقاله درصدد پاسخ بدین پرسش برآمد که بحران های سیاسی و مذهبی خلافت الحاکم چه نقشی در صورت بندی انگاره یِ امامت اسماعیلیه ایفا کرد؟ رهیافت نگارندگان جهت پاسخ بدین پرسش مطالعه ی موردی «اثبات الامامه» نیشابوری از چشم انداز بصیرت های تاریخ انگاره است. کاربست این رهیافت ما را بدین نتیجه رهنمون می نماید که تغییرات افراطی سیاست های الحاکم، تردیدهایی که القادر بالله عباسی در نسب علوی فاطمیان ایجاد نمود و تضعیف مشروعیت فاطمیان تحت تأثیر باورهای غالیانه به اولوهیت الحاکم، بحران هایی بود که نیشابوری را به بازپرداختی پسینی از انگاره ی امامت اسماعیلیه واداشت. بدین ترتیب، نیشابوری نه تنها از بایستگی امامت منصوص به معنای شیعی اش دفاع کرد، بلکه بر آن شد تا حامیان دولت فاطمی که تحت تأثیر رویه ی حکومت داری الحاکم دچار تردید شده بودند را اقناع سازد. لذا سعی کرد تا مردم را در پرتو مفاهیمی همچون ضرورت اطاعت از امام خیرخواه به دامان خلافت فاطمی بازگرداند. به همین ترتیب تلون مزاج سیاسی خلیفه را با استناد به الزامات حاکمیت بر مردمی که واجد روحیات متغیر و متفاوتی هستند توجیه نمود.

حاج آقا محسن عراقی یکی از مالکان و واقفان صاحب نفوذ استان مرکزی در دوره قاجار است که در تحولات سیاسی و اجتماعی اراک نقشی اساسی ایفا نوده است. این پژوهش با اتکا به اسناد و مدارک تاریخی، مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و متون اداری عصر قاجار، نقش او و خاندان محسنی را در مدیریت شبکه گسترده املاک و موقوفات و تأثیر آن بر ساختار قدرت محلی در اراک را  بررسی کرده است. و مقرر است به این شوال پاسخ دهد که: این موقوفات، در دوره پیش و پس از حیات حاج آقا محسن، چه تاثیری  بر استمرار یا تحول الگوهای قدرت محلی  داشته اند؟  و انقلاب مشروطه تا چه حد توانست در مناسبات سنتی ارباب رعیتی و نظام وقف مداخله نماید؟ یافته های پژوهش نشان می دهد خاندان محسنی با تکیه بر دارایی های گسترده خود، علی رغم اعتراضات رعایا، تا پایان دوره ناصری و حتی پس از مشروطه توانستند جایگاه اجتماعی و سیاسی خویش را حفظ کنند. بررسی مشروح مذاکرات مجلس نیز بیانگر آن است که علی رغم  انتقادهای متعدد نسبت به شیوه زمین داری و نحوه مدیریت موقوفات این خاندان، اراده ای مؤثر برای دگرگونی ساختاری در میان نمایندگان وجود نداشت و اعتراضات علیه آنان عملاً بی نتیجه ماند. بدین ترتیب، ورثه حاج آقا محسن در سایه تحولات سیاسی عصر مشروطه همچنان نفوذ اقتصادی و اجتماعی خود را تداوم بخشیدند و شکایات دادخواهان نیز به نتیجه ای نرسید.

خاندان بیات از روزگار سلطنت شاه عباس اول صفوی تا اواخر دوره قاجار، یکی از نیرومندترین خاندان های محلی در شمال غرب ایران به شمار می رفت که با تکیه بر جایگاه ایلی و موقعیت سوق الجیشی ماکو، توانست حکومت موروثی خود را در این ناحیه تثبیت کند. در دوره قاجار، هم زمان با تضعیف دولت مرکزی و گسترش مداخلات قدرت های خارجی در مرزهای شمال غرب، خوانین ماکو کوشیدند تا از این وضعیت برای تحکیم خودمختاری محلی بهره برند؛ اما رقابت های خانوادگی، منازعات ارضی و نزاع بر سر جانشینی به ابزاری برای مداخله و نفوذ غیرمستقیم دولت مرکزی در امور ماکو تبدیل گردید. پژوهش حاضر با روش توصیفی–تحلیلی و تبیینی، در پی پاسخ به این سؤال است که ماهیت و ریشه های منازعات درون خاندانی بیات ها و نقش متقابل دولت مرکزی در شکل دهی و بهره برداری از این شکاف ها چه بود؟ یافته ها نشان می دهد که پس از درگذشت علی خان بیات در سال ۱۲۸۴ قمری، اختلافات میان شاخه های مختلف خاندان بر سر املاک و جانشینی تشدید شد. دولت مرکزی قاجار نیز با سیاست آگاهانه تفرقه و تضعیف، کوشید از این شکاف ها برای کنترل منطقه و تحدید نفوذ خوانین بهره گیرد. پیامد نهایی این فرآیند، بروز درگیری های مسلحانه، شورش های محلی، حذف فیزیکی برخی خان ها (از جمله عزت الله خان) بود.

مشروعیت حکومت صفویان یکی از مسائل مهم در تاریخ سیاسی و مذهبی ایران است که به شیوه های مختلفی توجیه و تقویت شده است. صفویان، با تأکید بر مفاهیم دینی، تاریخی و ایدئولوژیک، سعی داشتند جنگ های خود علیه ازبکان، رقیب مذهبی خود، را مشروع جلوه دهند. یکی از مهم ترین ابزارهای آنان، استفاده از آموزه های اسلامی مانند آیات قرآن و احادیث بود که در قالب مفاهیمی چون "جهاد مقدس" و "دفاع از تشیع" تبیین می شد. این پژوهش با تمرکز بر این رویکرد آیه نگارانه، به بررسی مسئله اصلی می پردازد که تاریخ نگاران صفوی چگونه با استفاده از آیات قرآن، جنگ های شاه اسماعیل با ازبکان را روایت کرده اند و این شیوه چه تأثیری بر مشروعیت حکومت صفوی و شکل گیری هویت شیعی آنها داشته است؟ این پژوهش با استفاده از روش توصیف وتحلیل، محتوای کیفی متون تاریخی صفوی را مورد بررسی قرار داده است. یافته های مطالعه نشان می دهد که تاریخ نگاران صفوی با استفاده از آیات قرآن، روایت هایی را ایجاد کرده اند که در آن، شاه اسماعیل به عنوان رهبر الهی معرفی شده و ازبکان به عنوان دشمنان دین و مخالفان نظم الهی ترسیم شده اند. این رویکرد نه تنها به مشروعیت بخشی حکومت صفوی کمک کرده، بلکه در تقویت هویت شیعی و ایجاد گفتمان سیاسی-مذهبی مؤثر بوده است.

در آستانه فروپاشی زندیه و گسترش بحران مشروعیت سیاسی در ایران، زمینه برای رقابت میان طوایف و نیروهای مختلف قدرت طلب فراهم شد. در این میان، قاجاریه به عنوان یکی از طوایف قزلباش، با تکیه بر پیشینه نظامی، پیوندهای خاندانی و فرصت ناشی از خلأ قدرت پس از انقراض صفویه، توانست به تدریج موقعیت خود را تقویت کند. آقا محمدخان قاجار رهبر این طایفه و بنیان گذار سلسله قاجاریه، در یکی از مهم ترین تصمیم های سیاسی خود، شهر تهران را به عنوان پایتخت برگزید؛ انتخابی که تأثیر بلندمدتی بر ساختار سیاسی و جغرافیایی ایران بر جای گذاشت. این پژوهش با هدف بررسی علل و انگیزه های این تصمیم و با بهره گیری از منابع تاریخی و رویکرد توصیفی- تحلیلی، در پی پاسخ به این پرسش است که چرا تهران با وجود شهرهای کهن تر و پرنفوذتر، به عنوان مرکز قدرت حکومت جدید برگزیده شد؟ یافته های پژوهش نشان می دهد که این انتخاب حاصل مجموعه ای از عوامل هم پوشان جغرافیایی، نظامی، سیاسی و اقتصادی بوده است. موقعیت جغرافیایی تهران در ناحیه ای مرکزی و نسبتاً دور از کانون های ناامن آن دوره، نزدیکی به استرآباد به عنوان زادگاه قاجارها و نقطه اتکای نیروی انسانی وفادار به خاندان قاجار و قرار گرفتن در مسیرهای مهم تجاری و ارتباطی شمال و مرکز ایران، همگی از جمله دلایل مهم این انتخاب به شمار می آیند.

با آغاز جنگ سرد، شوروی در تقابل شدیدی با آمریکا به عنوان نماد امپریالیسم قرار داشت. حمایت اقتصادی و اعزام کارشناسان اصل چهار به ایران، از نظر شوروی به عنوان اقدامی علیه شوروی و به منظور ترویج ارزش های سرمایه داری تلقی می شد. این تلقی متأثر از تقابل ایدئولوژیکی و ژئوپلیتیکی کمونیسم با جهان سرمایه داری بود. بنابراین هواخواهان کمونیسم در ایران، باید شرایط را چنان بر کارشناسان آمریکایی سخت می کردند که خود مستعفی و از ایران خارج شوند. حزب توده، مهم ترین نیروی حامی کمونیسم در ایران، از گسترش نفوذ آمریکا در ایران نگران بود و کمک های اصل چهار ترومن را تهدیدی برای خود و امنیت ملی ایران قلمداد می کرد. مسئله این پژوهش که با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با تمرکز بر اسناد منتشرنشده و مطبوعات ارائه شده، این است که حزب توده در دوران نخست وزیری دکتر مصدق چه مواضع و تاکتیک های رسانه ای در مقابل کارشناسان اصل چهار آمریکا اتخاذ کرده بود و آثار این مواضع بر تغییر رویکرد آمریکا در ارائه کمک های اصل چهار چگونه ارزیابی می شود؟ بر پایه یافته ها، حزب توده هم گرا با مشیِ جهانی کمونیسم، به ضدیت با گسترش نفوذ آمریکا پرداخت و در نشریات وابسته خود، مخالف کمک های اصل چهار و شیوه زندگی آمریکایی بود. این حزب با ایجاد اعتصابات و تاکتیک های متنوع تخریب رسانه ای در راستای اهداف خود، تلاش می کرد برنامه کمک های آمریکا را یوغی بر گردن ایرانیان بنمایاند که از سوی جاسوسان مستشار نما عرضه می شد تا هم دولت مصدق را محدود و هم اقدامات کارشناسان آمریکایی را کم یا بی اثر کند.

نظام رفتگری در شیراز دوره پهلوی، به عنوان بخشی از فرایند نوسازی و مدرنیزاسیون شهری، با تحولات اجتماعی و چالش های ساختاری مواجه بود. دو سؤال اصلی پژوهش این است که رفتگران به عنوان قشر نوپدیدِ برآمده از مدرنیته، در شهری سنتی مانند شیراز با چه چالش های اجتماعی، نهادی و اقتصادی مواجه بودند؟ و سیاست های نوسازی و تمرکزگرایی دولت مرکزی چه تأثیری بر نظام رفتگری و تغییرات ساختاری آن در شیراز دوره پهلوی داشت؟ این مطالعه با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با بهره گیری از اسناد آرشیوی، گزارش های مطبوعات محلی و منابع کتابخانه ای انجام شده است. یافته ها نشان می دهد که رفتگران، فراتر از وظایف فنّی، نظیر نظافت معابر و مدیریت پسماند، نقش های چندوجهی شامل لایروبی جوی ها، حمل زباله به خارج شهر، آبیاری درختان و حتی مشارکت در عملیات آتش نشانی ایفا می کردند. این فعالیت ها نه تنها به بهبود بهداشت و نظم شهری کمک کرد، بلکه به عنوان نمادی از اقتدار دولت و نظم اجتماعی در فضاهای عمومی عمل می کرد. هم راستا با سیاست های تمرکزگرایانه پهلوی و تقویت نهادهای بوروکراتیک محلی، فعالیت های رفتگران ساختارمند شد، اما این قشر با مشکلات متعددی مثل حقوق ناچیز، تأخیر مکرر در پرداخت ها، نبود بیمه اجتماعی، فقدان امنیت شغلی، تبعیض فضایی در تخصیص منابع شهری و نبود مسکن سازمانی مواجه بودند. ورود ابزارهای مکانیزه، تقسیم کار نوین و استفاده از لباس فرم، اگرچه ظاهر کار را بهبود بخشید، اما نتوانست نابرابری های عمیق اجتماعی و طبقاتی را برطرف کند. این پژوهش نشان می دهد که رفتگران با وجود نقش کلیدی در تأمین نظم، امنیت و بهداشت شهری، از حمایت های حقوقی و معیشتی کافی برخوردار نبودند. 

پدیده جنگ روایت ها یکی از مؤلفه های محوری در شکل گیری، تثبیت و تضعیف گفتمان ها در جوامع انسانی، به ویژه در بستر منازعات سیاسی و عقیدتی است. این پدیده در ادبیات ارتباطات، یکی از شاخه های اصلی جنگ نرم و جلوه ای از جنگ شناختی محسوب می شود که با بهره گیری از رسانه، روایت و اقناع، به بازسازی واقعیت در ذهن مخاطبان می پردازد. این پژوهش با تمرکز بر نسبت جنگ روایت ها با دو مفهوم بنیادین اخلاق و مصلحت، به بررسی تطبیقی در دو جریان فکری - سیاسی معصومان (ع) و جریان های فکری - سیاسی وابسته به قدرت حاکم در سده های نخستین اسلامی می پردازد. پرسش اصلی آن است که دو جریان اصلی تا چه حد به بیان حقایق و ارزش های اخلاقی پایبند بوده یا روایتگری را در خدمت اهداف مصلحت گرایانه قرار داده اند. پژوهش حاضر با روش توصیفی - تحلیلی و بر پایه منابع معتبر فریقین، ابتدا مفاهیم روایت، اخلاق و مصلحت را تعریف و سپس شیوه های روایتی، همچون تحریف، حذف، تأویل هدایت شده و جعل را شناسایی و مقایسه کرده و در ادامه، نسبت هدف و وسیله در روایتگری واکاوی شده و این مسئله بررسی می شود که «آیا مشروعیت هدف می تواند به کارگیری ابزارهای غیراخلاقی در روایت پردازی را توجیه کند؟». نتایج نشان می دهد که جریان های سیاسی وابسته به قدرت غالباً اهداف سیاسی را مجوز دستکاری در روایت ها تلقی کرده اند، درمقابل، جریان فکری معصومان (ع) بر پایبندی به حقیقت و رعایت موازین اخلاقی در منطق روایتگری استوار بوده است. این مطالعه درنهایت پیامدهای این دو منطق بر حافظه جمعی مسلمانان و تولید معرفت دینی را به روش تطبیقی تحلیل کرده است.

دوره قاجار را باید یکی از مهم ترین و نوآورترین ادوار تاریخ هنر ایران به شمار آورد؛ عصری که در آن پیوند میان سنت های هنری گذشته و جریان های نوین برقرار شد. کاشی نگاری این دوره تنها بیان کننده ذوق و مهارت هنرمندان نیست، بلکه بستری برای بازتاب جلوه های ادبیات و روایت های داستانی نیز فراهم کرده است. در میان مضامین گوناگون، حضور پررنگ داستان های عاشقانه و عارفانه جایگاه ویژه ای دارد. علی محمد اصفهانی، از برجسته ترین هنرمندان و کاشی کاران این دوره، با بهره گیری از توانایی های خود در نقاشی و کاشی نگاری، آثاری آفرید که ترکیب زیبایی از نقوش ختایی و اسلیمی و نگارگری ایرانی است؛ بر این اساس، پژوهش حاضر به دنبال پاسخ به دو پرسش اصلی است: نخست آنکه کدام داستان های عاشقانه و عارفانه در کاشی نگاری دوره قاجار بازتاب یافته اند؟ و دوم، علی محمد اصفهانی با استفاده از چه شیوه ها و ویژگی های تصویری به بازنمایی این مضامین پرداخته است؟ هدف اصلی مقاله، تحلیل و بررسی جایگاه داستان های عاشقانه و عارفانه در آثار کاشی نگاری این هنرمند است. رویکرد پژوهش حاضر، توصیفی تحلیلی بوده و گردآوری داده ها برپایه منابع کتابخانه ای و اسنادی صورت گرفته است. یافته ها نشان می دهد که اصفهانی با تلفیق مهارت های نقاشی و کاشی نگاری، توانسته است مضامین ادبیات کلاسیک فارسی به ویژه روایت های خمسه نظامی را در قالب نقوش کاشی به تصویر بکشد. او با استفاده از ترکیب بندی های هندسی متنوع مانند قاب های بیضی و مستطیل، رعایت اصول پرسپکتیو و ایجاد عمق بصری، موفق شده است روایت های عاشقانه و عارفانه را به گونه ای هنرمندانه و اثرگذار در آثار خود بازتاب دهد.

جنسیت در بازتعریف تمایزات اجتماعی، نقش ها و عملکردها، نقش مؤثری دارد. در جوامع گوناگون، هویت جنسیتی به مثابه برساخت اجتماعی، در سطحی فراتر از تفاوت های بیولوژیکی عمل می کند. بازنمایی جنسیت در جوامع سنتی، مسئله ای است که از لابه لای متون تاریخی مشاهده می شود. هدف این پژوهش، مطالعه وضعیت زنان در نظام سیاسی عصر تیمور است. یافته های پژوهش نشان داد که جنسیت و هویت جنسیتی در عصر تیموری تحت تأثیر و تأثر نظام قبیله ای و مردسالار بوده است و زنان از آغاز تکاپوی تیمور در تنگاتنگ جنگ ها، بدون تفکیک جنسیتی در عرصه اجتماع حضور می یافتند؛ از این رو هویت آنان در کنار مردان و در درون قبیله شکل می گرفت. همین امر باعث شد کارکرد زنان در عرصه های سیاسی- نظامی، پررنگ تر جلوه کند. ساختار حکومت تیموری که برپایه ازدواج با زنان قبایل مهم شکل گرفته بود، فرصتی فراهم آورد تا استراتژی زنان از جنگاوری تا سیاست و حتی شفاعت در جهت صلح و رفاه قبیله و حکومت موفقیت آمیز شود. زنان باوجود تبعیض جنسیتی توانستند با سازوکارهای زنانه و تجلی ظرافت زنانه، قدرت خود را در جامعه پدرسالار عصر تیمور و درون دستگاه تیموری نشان دهند. این پژوهش، به طور مشخص به دوران حکومت تیمور می پردازد.

سنگ های قیمتی در مناسبات تجاری دوره ایلخانی و تیموری جایگاه قابل توجهی داشته است. در برخی از مناطق بازار هایی پیرامون سنگ های گران بها پدید آمده بود. رواج استفاده از سنگ های قیمتی در میان مردم، به ویژه طبقات اشراف، همراه با امنیت و ثبات نسبی در این دوره ها، موجب شکل گیری تجارت آن ها شد. پژوهش پیشِ رو بر آن است تا با استفاده از منابع تاریخی به بررسی وضعیت تجارت سنگ های قیمتی در دوره ایلخانی و تیموری بپردازد. روش پژوهش تاریخی و به شیوه توصیفی تحلیلی بوده و داده ها براساس روش کتابخانه ای گردآوری شده است. یافته ها نشان می دهد عواملی چون کیفیت و تنوع سنگ ها، تقاضای بالا در بازارهای داخلی و خارجی، موقعیت جغرافیایی ایران در مسیرهای تجاری، و نقش تاجران متخصص در قیمت گذاری، از مهم ترین علل رونق این تجارت بوده اند.  با وجود فقدان برخی معادن سنگ های قیمتی، ایران از منابع غنی فیروزه و مروارید برخوردار بود که افزون بر تأمین نیاز داخلی، بخشی از آن صادر می شد. تجارت سنگ های قیمتی در دوره ایلخانی بیشتر در نواحی غربی کشور و در دوره تیموری در نواحی شرقی از رونق زیادی برخوردار بوده است. در دوره ایلخانی بخش اعظم مروارید صیدشده در شهر بغداد جهت صادرات درجه بندی و آماده سازی می شد. تجارت سنگ های قیمتی در دوره تیموری نیز در شهرهایی چون تبریز، سلطانیه، سمرقند و هرات انجام می شد. در این میان سمرقند و هرات اهمیت بیشتری داشتند. در این دوره واردات سنگ های قیمتی در سمرقند صورت می گرفت و هنرمندان مرتبط با این حوزه در شهر هرات مشغول به فعالیت بودند

لوایح و طرح هایی که در مجلس مطرح می شد، در موارد متعددی دچار سیکل معطلی و ماندگاری شده، گاهی ماه ها و حتی تا سال ها بعد همچنان بلاتکلیف می ماند و چه بسا به فراموشی و بایگانی سپرده می شد. مجلس بیست ویکم با انبوهی از لوایح و طرح های معطل مربوط به مجالس گذشته مواجه شد که لاجرم در این دوره از مجلس باید بررسی و تعیین تکلیف می شدند. هدف این پژوهش تحلیل و بررسی لوایح و طرح های معوقه در مجلس بیست ویکم شورای ملی می باشد که به روش توصیفی تحلیلی انجام خواهد شد. یافته های پژوهش نشان می دهد براساس اسناد موجود در مجلس شورای ملی، لوایح و طرح هایی وجود دارد که از دوره های قبل از مجلس بیست ویکم شورای ملی به این مجلس منتقل و در دستور کار قرارگرفته بودند. موارد ارسالی که عمدتاً لوایح هستند، دلایل متعددی برای تأخیر در روند تصویب داشتند. مجلس بیستم عمر دوماهه ای داشت و مجلس بیست ویکم هم پس از دو سال و اندی تشکیل شد. لوایح و طرح های معوقه از مجلس بیستم و قبل از آن و نیز مصوباتی که در دوران فترت میان دو مجلس بیستم، و بیست ویکم تصویب شده بودند، به مجلس بیست ویکم منتقل شدند. در دوره موردپژوهش، لوایح و طرح های معوقه بنا به ضرورت و نیاز، توسط مسؤلان دوباره به چرخه تصویب در مجلس وارد شده و بررسی شدند. از سوی دیگر برخی از لوایح شامل اصلاحات ارضی، کاپیتولاسیون و انجمن های ایالتی و ولایتی، تحت تأثیر فشارهای بیرونی مجلس شورای ملی به مجلس تحمیل شد. سیر طولانی پروسه تصویب درون مجلسی و چرخه معیوب فشارهای بیرون از مجلس شورای ملی، در مجموع دو دسته عوامل مهم در به تعویق افتادن تصویب لوایح و طرح ها و انتقال به مجلس بیست ویکم و پس از آن بود. بی شک چنین میراثی از قبل و پس از آن در مجالس مختلف رواج داشت.

جمعیت فدائیان اسلام به رهبری طلبه جوانی به نام نواب صفوی در دهه 20 شمسی با آرمان ایجاد حکومت اسلامی، مبارزه ده ساله ای را علیه رژیم پهلوی پیگیری نمود. وی تأثیرات مهمی در تحولات آن دهه از خود بر جای نهاد. این مقاله در پی بررسی ابعاد حکومت اسلامی در اندیشه فدائیان اسلام است تا به این پرسش اساسی پاسخ دهد که آیا براساس اندیشه و آراء جمعیت فدائیان اسلام، ایجاد حکومت اسلامی در ایران امکان پذیر بوده است؟ مقاله حاضر برای دستیابی به پاسخ مستدل این پرسش با بهره گیری از روش توصیفی – تحلیلی و با استفاده از روش گردآوی اطلاعات تاریخی کتابخانه ای از منابع مرتبط و به جا مانده از فدائیان اسلام بهره برده است. با تحلیل اطلاعات و ساماندهی آن ها ذیل 5 مؤلفه 1- امکان تولید نظریه حکومت اسلامی 2- توانایی تولید نظریه حکومت اسلامی 3- منابع ایجاد حکومت اسلامی 4- راهبردهای ایجاد حکومت اسلامی و 5- راهکارهای ایجاد حکومت اسلامی در اندیشه آن جمعیت، چنین به نظر رسید که فدائیان در تمامی مؤلفه ها دچار نواقص عدیده ای بوده اند و ایجاد حکومت اسلامی براساس اندیشه و آراء آنان امکان پذیر نبوده است.

تیمور به عنوان وارث الوس جغتایی در اواخر قرن هشتم هجری، از ماوراءالنهر به قلمرو ایلخانی یورش آورد و پس از شکست حکومت های محلی آل مظفر و آل جلایر، منطقه خوزستان را در اختیار گرفت که تا حدود نیم قرن بعد، تحت فرمان نوادگان وی باقی ماند. ظهور مشعشعیان، بلافاصله بعداز تیموریان نشان می دهد که آنان به واسطه شیوه حکومت و نوع عملکرد، زمینه لازم را برای رشد و بسط نهضت مشعشعیان فراهم آورده اند. به علت کمبود داده های تاریخی در باب حوادث خوزستان در قرن نهم هجری، به این موضوع کمتر توجه شده است؛ لذا در این پژوهش تاریخی سعی می شود تا با رویکرد توصیفی-تحلیلی، ازطریق مقایسه منابع و نقد روایات، ضمن تبیین چگونگی حاکمیت تیمور و تیموریان در خوزستان، به این پرسش پاسخ دهد: حاکمیت تیموریان بر خوزستان چه پیامدهای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را در پی داشت؟ این مطالعه نشان می دهد که به واسطه عواملی همچون موقعیت و شرایط جغرافیایی منطقه، وجود رقبای سیاسی متعدد و جز آن، حکومت تیموریان بر خوزستان تقریباً هیچ گاه استحکام نیافت. از طرف دیگر، در برخورد و تعامل حکمرانان تیموری در خوزستان با ساکنان و اهالی منطقه، اغلب از شیوه «غارت» و «مصادره» استفاده می کردند؛ ازاین رو، حاکمیت تیموریان بر خوزستان، تأثیرات شگرفی در اوضاع منطقه داشت که از آن میان می توان به ناامنی اجتماعی، رکود اقتصادی ناشی از آسیب های وارده به بخش کشاورزی، کاهش تجارت و آسیب به ایلات منطقه، و ازنظر فرهنگی، رشد تشیع، مرکزیت یافتن شوشتر برای تشیع و شیعیان، رونق فزون تر تصوف و منجی گرایی در منطقه اشاره کرد که این سه جریان زمینه های ظهور نهضت مشعشعیان را فراهم ساخت. 

رویکرد کلامی- تاریخی ازجمله رویکردهای رایج در نگارش سیره نبوی است که تبیین مؤلفه های آن با بررسی دو کتاب تاریخ اسلام از آغاز تا هجرت نوشته علی دوانی و تاریخ اسلام (از جاهلیت تا رحلت پیامبر اسلام) اثر مهدی پیشوایی در این نوشتار مورد توجه قرار گرفته است. بدین قرار پرسش این خواهد بود: رویکرد کلامی-تاریخی چیست و چه بازتابی در دو اثر تاریخ اسلام از آغاز تا هجرت علی دوانی و تاریخ اسلام مهدی پیشوایی یافته است؟ برای پاسخ به این سؤال، دو اثر یادشده به روش تحلیل محتوا و به صورت مقایسه ای واکاوی و روشن شد که رویکرد کلامی-تاریخی رویکردی دوگانه است که وامدار تاریخ و کلام است، با این توضیح که تکیه اصلی آن بر کلام بوده و نویسندگان به دنبال ارائه الگویی مبتنی بر باورهای کلامی بوده اند. همچنان که روشن شد تمرکز بر تاریخ مقدس، تکیه بر باورهای کلامی، بهره گیری از شواهد و روش تاریخی، تحفظ بر باورهای کلامی، پرداختن به معجزات، بازنمایی نقش حضرت علی(ع) در صدر اسلام و نقد شبهات مستشرقان از ویژگی های رویکرد کلامی-تاریخی است. ازسویی، تخطی از الزامات تاریخ نگاری، ابزاری دیدن تاریخ و خلط کلام با تاریخ از نقدهایی است که به این روش وارد شده است.

پس از حمله مغولان به ایران، مهم ترین تغییر فرهنگی در سران این حکومت، تغییر دین آنها از آیین شمنی مغولی به دین اسلام بود. در این میان، تغییر مذهب غازان خان و اولجایتو از تسنن به تشیع و رسمیت یافتن آن نیز حادثه ای تأثیرگذار بود که نتایج فرهنگی، اجتماعی و سیاسی فراوانی درپی داشت. اولجایتو پس از گرایش به تشیع، تلاش فراوانی در گسترش این مذهب در جامعه و انجام برخی دستورات خاص دینی مرتبط با این مذهب انجام داد. این تغییر مذهب و اقدامات بعدی در آثار مورخان فارسی زبان به گونه های مختلفی گزارش شده است. این نوشتار با روش وصفی و با تکیه بر منابع تاریخی، درصدد پاسخ به این سؤال است که تأثیر انگیزه ها و اعتقادات مورخان و یا فضای مذهبی حاکم در گزارش این وقایع چگونه بوده است؟ یافته ها نشان می دهد که گرایش های مذهبی مورخان در نحوه گزارش های این افراد تأثیر مستقیم داشته است. برخی از مورخان، گزارش ها را به تفصیل ذکر کرده، برخی دیگر به اجمال و برخی دیگر از بیان آن صرف نظر کرده اند که به نظر می رسد نحوه گزارش بسیاری از آنها ناشی از عقاید مذهبی این مورخان و یا تحت تأثیر فضای فکری زمانه بوده و این رویکردها تأثیر فراوانی در تشتت آرای مورخان معاصر و رهیافت دیدگاه مورخان اهل تسنن در مکتوبات آنها، به عنوان متن اصلی در تحلیل وقایع دوره تشیع اولجایتو گذاشته است.