درخت حوزه‌های تخصصی

جهانی شدن یک فرآیند چندبعدی است که پیامدهای مثبت و منفی متعددی بر کارکردهای مرز دارد. جهانی شدن کارکرد سنتی مرزها را پیچیده کرده است. از یک سو، با ضرورت تسهیل تجارت و همکاری، مرزها را به کانال هایی برای ارتباط تبدیل می کند و از سوی دیگر، با تشدید تهدیدات فراملی مانند قاچاق، آن ها را مجبور به ایفای نقش پالایشگر و محافظ می نماید. با توجه به این موضوع هدف از نگارش این پژوهش، شناخت پیامدهای جهانی شدن بر کارکردهای مرز به ویژه مرزهای ایران است. به لحاظ روش شناسی پژوهش حاضر ازنظر هدف، کاربردی و به لحاظ ماهیت داده ها و شیوه اجرا، از نوع پژوهش های کیفی است. ابزار گردآوری داده ها مصاحبه نیمه ساختاریافته با 23 نفر از کارشناسان و خبرگان آشنا به موضوع بوده که داده های به دست آمده با استفاده از تکنیک تحلیل مضمون، تجزیه وتحلیل گردید. یافته های تحقیق نشان داد که جهانی شدن به عنوان یک پدیده چندبعدی، فرصت هایی از جمله افزایش تعاملات بین المللی، توسعه اقتصادی مناطق مرزی و بهبود وضعیت اجتماعی ساکنان مرزی را ایجاد کرده است، اما در مقابل، چالش هایی مانند تغییر مفهوم امنیت مرزی، افزایش تهدیدات فرامرزی، تغییر در شیوه های مدیریتی و پیامدهای محلی را نیز به همراه داشته است. این پژوهش با تمرکز بر ویژگی های بومی مرزهای ایران، خلأهای علمی پژوهش های قبلی را پر کرده و درک بهتری از تحولات نوین مرزی فراهم می آورد. ارائه تحلیلی تلفیقی از نظریه ها و داده های نوین جغرافیای سیاسی، وجه تمایز این مقاله است که کمک می کند این مطالعه بتواند چارچوبی روشن و عمیق برای سیاست گذاران و پژوهشگران جهت فهم بهتر مرزهای ایران و جهانی شدن فراهم آورد.

ویژگی های شیوه زندگی مدرن ایجاب می کند که افراد به جز مکان های اول و دوم، مکان های دیگری – تحت عنوان مکان های سوم- برای گذران وقت، زدودن تنش های زندگی روزمره، و تقویت روابط اجتماعی داشته باشند. فضاهای شهری عمومی از جمله مکان های سوم مهمی هستند که علاوه بر ارتقاء سطح بهزیستی ذهنی و احساسی، به نظر می رسد می توانند کیفیت تجربه خودشناسی را بهبود ببخشند. پژوهش حاضر در زمره ی تحقیقات کاربردی و توصیفی- تحلیلی است که با مطالعه داده های حاصل از پرسشنامه برای یک نمونه 390 نفری به بررسی کیفیت مکان سوم و اثر آن در بهزیستی ذهنی و اصالت وجودی پرداخته است. جامعه آماری تحقیق افراد 18 ساله و بزرگتر ساکن در شهر شیراز است که با هدف بهره مندی از کارکردهای مکان سوم، حداقل یک بار در فضای عمومی پیرامون ارگ کریم خان حضور داشته اند. تحلیل داده ها با استفاده از نرم افزار SPSS و آزمون های آماری شامل ضرایب همبستگی، تحلیل رگرسیون چندگانه، تحلیل واریانس یکطرفه و آزمون T تک نمونه ای انجام شده است. یافته های پژوهش نشان داد که کیفیت مکان سوم در هر یک از ابعاد سه گانه آن از سطح متوسط بالاتر است. سطح بهزیستی ذهنی و اصالت وجودی نیز بالاتر از سطح متوسط ارزیابی شد. نتایج حاصل از تحلیل رگرسیون نشان داد که کیفیت مکان سوم اثر مثبت و معناداری بر بهزیستی ذهنی و اصالت وجودی دارد به طوری که بیش از 58 درصد از واریانس بهزیستی ذهنی و 46 درصد از واریانس اصالت وجودی به وسیله ی واریانس کیفیت مکان سوم تبیین می شود.

پژوهش حاضر به بررسی نقش و جایگاه بنیان های ژئوپلیتیکی در شکل دهی به سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در دوره زمانی ۱۳۷۹ تا ۱۴۰4 می پردازد و تلاش دارد تا با نگاهی تحلیلی، چالش های ناشی از تداوم استفاده از مؤلفه های ثابت ژئوپلیتیکی را در بستری از تحولات نوین منطقه ای و جهانی واکاوی کند. مؤلفه هایی نظیر موقعیت جغرافیایی استراتژیک ایران در چهارراه آسیای جنوب غربی، منابع عظیم انرژی (نفت و گاز)، توانمندی های دفاعی و بازدارندگی نظامی، و نفوذ منطقه ای از طریق حمایت از محور مقاومت، در طی دو دهه گذشته، ابزارهای اصلی قدرت ژئوپلیتیکی جمهوری اسلامی بوده اند که در راهبردهای سیاست خارجی به طور مکرر و تقریباً بدون نوآوری مورداستفاده قرار گرفته اند. اگرچه این مؤلفه ها در مقاطع مختلف موجب تقویت نقش ایران در موازنه های منطقه ای شده اند، اما تکیه مفرط و انحصاری بر آن ها در کنار غفلت از مؤلفه های مکمل همچون ژئواکونومی، دیپلماسی چندجانبه، و ظرفیت های نرم افزاری قدرت، منجر به شکل گیری نوعی وابستگی ژئوپلیتیکی ساختاری شده است. این وابستگی، توان کشور را برای انطباق با نظم نوظهور بین المللی کاهش داده و کشور را در برابر تحولات پویای منطقه ای از جمله بحران اوکراین، جابه جایی مسیرهای انرژی جهانی، تغییرات در بازارهای بین المللی، و تحولات ژئواستراتژیک در قفقاز جنوبی به ویژه پروژه دالان زنگه زور آسیب پذیر ساخته است. پژوهش حاضر با بهره گیری از رویکرد کیفی و روش توصیفی - تحلیلی، بر پایه تحلیل محتوای منابع مکتوب، داده های رسمی و مطالعات سیاستی، تلاش دارد ضمن شناسایی نقاط ضعف و محدودیت های کنونی، بر ضرورت بازتعریف بنیان های قدرت ژئوپلیتیکی ایران تأکید کند.

یکی از راهکارهای اساسی کاهش آسیب پذیری در نظام های اجتماعی افزایش میزان تاب آوری این جوامع در برابر اختلال و آشفتگی ایجادشده در نظام های بوم شناختی است. این تحقیق با هدف ارزیابی تأثیر اقدامات احیایی دریاچه ارومیه بر میزان تاب آوری اقتصادی و اجتماعی ساکنین روستای آغداش از توابع شهرستان میاندوآب که در استان آذربایجان غربی قرار دارد، انجام شده است. برای جمع آوری اطلاعات از روش نظرسنجی کیفی استفاده شده است. برای ارزیابی نگرش جوامع محلی پرسشنامه محقق ساخته با حجم نمونه 62 نفر با استفاده از روش نمونه گیری هدفمند گلوله برفی تکمیل شد. نتایج نشان داد از دیدگاه جوامع محلی در بعد اجتماعی، اقدامات ستاد احیای دریاچه ارومیه، سبب بهبود آموزش و ترویج کشاورزی، بهبود مهارت، افزایش سلامت و بهداشت و افزایش شاخص تعاون و همکاری در بین ساکنین شده است. در بعد اقتصادی فعالیت های ستاد احیای دریاچه ارومیه در زمینه تنوع کشت محصولات کشاورزی و ایجاد فرصت های شغلی مؤثر بوده است. طبق نتایج مدل تحلیل عاملی شاخص های مهاجرت، آموزش و ترویج، مهارت افزایی، امنیت غذایی، اشتغال زنان، منابع درآمدی جایگزین، تنوع کشت به عنوان شاخص های مناسب برای ارزیابی تاب آوری جوامع محلی معرفی شد. در زمینه اتخاذ رویکردهای تنوع بخشی به منابع معیشتی پیشنهاد می شود با استفاده از انواع روش های آموزشی و ترویجی، دانش و مهارت روستائیان در زمینه هایی چون اصلاح الگوی کشت، راهکارهای صرفه جویی در مصرف آب، استفاده از محصولات پربازده، استفاده از سایر مشاغل درآمد افزایش یابد. در این راستا، توسعه زنجیره ارزش گیاهان دارویی، به عنوان گزینه ای مطلوب جهت ایجاد اشتغال و فراهم آوردن معیشت جایگزین در منطقه موردمطالعه پیشنهاد می شود.

توسعه متوازن فضاهای تفریحی و فراغتی در گستره شهرها ازجمله مهم ترین دغدغه های برنامه ریزان شهری برای ارتقاء ظرفیت گردشگری، افزایش نشاط و کیفیت زندگی در میان شهروندان است. بنابراین آنچه در این پژوهش دنبال می شود، نیازسنجی و تحلیل ساختار فضایی مکان های تفریحی و فراغتی در شهر شیراز به عنوان نمونه موردی پژوهش است. در این پژوهش از فنون کمّی به منظور پیشبرد اهداف استفاده شده است؛ به منظور بررسی نحوه توزیع فضایی مکان فعالیت های تفریحی و فراغتی منتخب شهروندان شیرازی از روش های نزدیک ترین همسایگی، تحلیل تراکم کرنل و بیضی انحراف معیار استفاده شده است. پس از بررسی پیشینه پژوهش، در مجموع 36 نوع مکان فعالیت های تفریحی و فراغتی که در شهر شیراز نیز وجود دارد شناسایی و طبقه بندی شد و پس از ارائه پرسشنامه به شهروندان شهر شیراز، به ترتیب هفت مکان تفریحی و فراغتی شامل رستوران ها، کافی شاپ ها، سینماها، مراکز تجاری، استخرها، پارک ها و باشگاه های ورزشی، به عنوان مکان های محبوب فعالیت های تفریحی و فراغتی شهروندان در سطح شهر شیراز شناسایی شد. نتایج این پژوهش نشان می دهد الگوی توزیع فضایی فعالیت های تفریحی و فراغتی در شهر شیراز به صورت تمرکزگرا بوده و دارای یک پهنه تفریحی و فراغتی گسترده در مرکز شهر است اما با گذر زمان این ساختار به یک ساختار تمرکزگریز تغییریافته و طی سال های اخیر، چندین پهنه تفریحی و فراغتی در بخش غربی و شمال غربی شهر شیراز ایجادشده است و درعین حال توسعه این گونه فعالیت ها در پهنه های جنوبی و جنوب شرقی شیراز کمتر مشاهده می شود.

بازآفرینی شهری به عنوان راهبردی اساسی برای مقابله با فرسودگی کالبدی، نابرابری فضایی، سکونتگاه های غیررسمی و افت کیفیت زندگی مطرح شده است. ایران نیز در بستر شهرنشینی شتابان، با چالش هایی مشابه ازجمله تمرکز جمعیت در کلان شهرها، گسترش بافت های فرسوده، ناکارآمدی حکمرانی و ضعف نهادهای مشارکتی روبه روست. رویکرد اجتماع محور بر نقش شهروندان، نهادهای محلی و سازمان های مدنی در تصمیم گیری و اجرا تأکید دارد، بااین حال تجربه عملی در ایران نشان می دهد ضعف حکمرانی، نبود الگوهای پایدار، محدودیت بودجه ریزی مشارکتی و سیاست های پراکنده، مانع تحقق مؤثر این رویکرد شده است. این پژوهش با بهره گیری از روش های فراتحلیل و فراترکیب، به شناسایی روندها، خلأها و جایگاه واقعی مشارکت اجتماعی در سیاست ها و پروژه های شهری می پردازد. در این راستا، ۵۳ اثر منتشرشده بین سال های 1391 تا 1402 از پایگاه های علمی گردآوری و بر اساس نوع مطالعه، روش، ابزار و مضامین تحلیل شده اند. نتایج فراتحلیل، الگوهای تکرار، روندهای زمانی و فضایی و تمرکز موضوعی را نشان می دهد و فراترکیب، مضامین کیفی و ابعاد مفهومی را در قالب مقوله هایی همچون حکمرانی اجتماع محور، بودجه ریزی مشارکتی، رویکردهای دارایی محور و نقش دفاتر اجتماعی استخراج کرده است. بازآفرینی شهری اجتماع محور در ایران مستلزم چارچوب حکمرانی یکپارچه، تقویت سازوکارهای قانونی و نهادی و تحقق مشارکت مؤثر شهروندان است.

توسعه فعالیت های اقتصادی و تنوع فعالیت های تولیدی مناطق روستایی سبب افزایش میزان سرمایه گذاری، تولید در سطح روستاها و در نهایت پایداری اقتصاد روستایی می گردد. تحقیق حاضر به تحلیل پیوندهای اقتصادی در بخش های کشاورزی، صنعت و خدمات با بهره گیری از ظرفیت های موجود پرداخته است. پژوهش حاضر از روش توصیفی- تحلیلی و روش گردآوری اطلاعات به صورت کتابخانه ای و میدانی استفاده گردید. جامعه آماری 303 نفر از خانوارهای روستایی از طریق فرمول کوکران، در 18 روستای بخش رضویه و 26 نفر از کارشناسان منطقه انتخاب شدند. جهت تجزیه تحلیل از آزمون های همبستگی پیرسون و تحلیل واریانس یک طرفه و آزمون توکی در نرم افزار SPSS، تحلیل فضایی از نرم افزار GIS و مدل معادلات ساختاری در نرم افزار (smart (PLS استفاده شد. نتایج نشان می دهد که ظرفیت های عمومی و اقتصادی با توجه به ارزیابی شاخص ها در وضعیت مطلوبی قرار نگرفته اند. جهت تحلیل پیوندهای اقتصادی بر اساس ظرفیت های محلی از آزمون تحلیل واریانس یک طرفه و توکی استفاده شد. بررسی اختلاف روابط دو میانگین بین سه سطح از ظرفیت ها در رابطه با پیوندهای اقتصادی نشان داد که ظرفیت های عمومی و ظرفیت های اقتصادی زیاد، نقشی در غنای پیوندهای اقتصادی داشته است. به منظور سنجش میزان تأثیر ظرفیت های اقتصادی بر پیوندهای اقتصادی از مدل معادلات ساختاری استفاده گردید. لذا متغیر توسعه کشاورزی با ضریب تعیین 956/0 بیشترین تأثیر را بر پیوندهای اقتصادی داشته است. توسعه کشاورزی و فعالیت های مکمل تأثیر معناداری با پیوندهای اقتصادی و توسعه کشاورزی تأثیر معناداری با فعالیت های مکمل و احیای صنعت داشته است در حالی که احیای صنعت تأثیر کمی بر پیوندهای اقتصادی داشته است. همچنین مقدار R 2 نشان می دهد 4/93 درصد پیوندهای اقتصادی با توسعه کشاورزی، احیای صنعت و فعالیت های مکمل تبیین شده است. لذا تأثیر ظرفیت های اقتصادی بر پیوندهای اقتصادی قوی می باشد. یعنی به هر میزان ظرفیت های اقتصادی بیشتر باشد پیوندهای اقتصادی بیشتر بوده است.

جوامع روستایی به واسطه پیوند عمیق با محیط پیرامون خود، دارای بیشترین وابستگی به آن هستند؛ این وابستگی در سکونتگاه های روستایی واقع در منظر فرهنگی هورامان در سطح بالایی قرار دارد. زیرا معیشت اغلب ساکنان این فضای جغرافیایی که در سال 2021 توسط یونسکو به ثبت جهانی رسیده است، تا حد زیادی وابسته به محیط طبیعی است. با این اوصاف وقوع مخاطرات محیطی از جمله سیل می تواند بنیان معیشت و حیات جوامع روستایی را با چالش های عدیده ای مواجه نماید. هدف اصلی پژوهش کمی و کاربردی حاضر که با روش توصیفی تحلیلی انجام گرفته است، شناسایی سکونتگاه های روستایی در معرض خطر سیل در منظر فرهنگی هورامان است. برای دستیابی به هدف اصلی پژوهش از 21 عامل موثر بر وقوع سیل و برای وزن دهی به آن های از نظرات 15 نفر از محققان و کارشناسان استفاده شده است. برای تجزیه و تحلیل داده ها از رویکرد همپوشانی فازی در نرم افزار Arc Map استفاده شده است. نتایج حاصل از بررسی وضعیت استقرار 319 سکونتگاه روستایی واقع در محدوده مطالعاتی نشان داد هیچ یک از روستاها در پهنه خطر بسیار کم خطر قرار نگرفته اند و 94/0 درصد روستا (معادل 3 روستا) در پهنه کم خطر، 63/21 درصد (معادل 69 روستا) در پهنه خطر متوسط، 57/43 درصد (معادل 139 روستا) در پهنه خطر زیاد و 55/22 درصد (معادل 108 روستا) در پهنه خطر بسیار زیاد قرار گرفته اند. یافته ها در خصوص جمعیت مستقر در پهنه های مختلف در منظر فرهنگی جهانی هورامان به لحاظ مخاطره سیل نشان می دهد از 111483 نفر ساکن در این منطقه: 7/0 درصد (معادل 776 نفر) در پهنه کم خطر، 93/17 درصد (معادل 19990 نفر) در پهنه خطر متوسط، 76/48 درصد (معادل 54356 نفر) در پهنه خطر زیاد و 62/32 درصد (معادل 36361 نفر) در پهنه خطر بسیار زیاد قرار گرفته اند.