تحلیل حقوقی موانع تکثیر و عرضه منابع کتابی در کتابخانه های دیجیتالی ایران با تأکید بر راهکارهای حقوقی (مقاله علمی وزارت علوم)
درجه علمی: نشریه علمی (وزارت علوم)
آرشیو
چکیده
هدف: با وجود ظرفیت گسترده کتابخانههای دیجیتال برای افزایش دسترسی به دانش، در ایران کتابخانهها با موانع حقوقی جدی در تکثیر و عرضه منابع کتابی مواجه هستند. این مشکلات ناشی از محدودیتهای قانونی و نبود چارچوبهای روشن برای اخذ مجوز از ناشران، دسترسی پژوهشگران و کاربران را محدود میکند. هدف پژوهش کنونی، تحلیل موانع حقوقی تکثیر و عرضه منابع کتابی در کتابخانههای دیجیتالی ایران به منظور ارائه راهکارهای حقوقی برای رفع موانع است. روش پژوهش: پژوهش حاضر رویکرد کیفی دارد. در این پژوهش از روش تحلیل اسنادی و تحلیل مضمون برای گردآوری دادهها استفاده شد. در همین راستا، منابع، پژوهشهای مرتبط و 15 قانون و اسناد بینالمللی مورد مطالعه و تحلیل قرار گرفت. همچنین، مصاحبه با متخصصان و حرفهمندان برای استخراج موانع و راهکارهای احتمالی استفاده شد. با توجه به مباحث حوزه دیجیتال در کتابخانهها و ارتباط آن با کتابخانهها در گام نخست، 8 نفر از متخصصان و اساتید حق مؤلف شناسایی شدند که در نهایت، 5 نفر از خبرگان این حوزه برای مصاحبه اعلام موافقت کردند. یافتهها: بیست و شش مضمون پایه مربوط به مضامین سازماندهنده اقدامات حفاظت فناورانه و حمایتهای قانونی ذیل مضمون فراگیر حمایتهای حقوقی از تدابیر فنی در تحلیل قوانین به دست آمد. یافتهها نشان داد که تعیین سیاست حق مؤلف به عنوان یکی از مواردی است که بارها هم در منابع و هم از دیدگاه مصاحبهشوندگان به آنها اشاره شد. مانعی همچون فقدان زیرساختها و چارچوبهای حقوقی در کنار فقدان قراردادهای حقوقی به عنوان مهمترین و پربسامدترین موانع مطرح شدند. استثنائات و معافیتهای کتابخانهای، قرارداد حقوقی، حمایتهای حقوقی از تدابیر فنی، اطلاعات مرتبط با مدیریت حقوق مالکیت فکری، سازمانهای مدیریت جمعی حق مؤلف، امانت و اجاره عمومی و مانند آن از جمله راهکارهایی بود که بهتر است توسط قانونگذار مورد توجه قرار گیرد. نتیجهگیری: استفاده از فراداده حقوقی به منظور مستندسازی وضعیت حق مؤلف، گنجاندن سازمانهای مدیریت جمعی حق مؤلف و شرح وظایف آنها در قانون، اجازه به کتابخانهها توسط سازمانهای مدیریت جمعی حق مؤلف برای تکثیر و عرضه منابع کتابی در صورت ثبت بیش از ششماه؛ با جستجو در اپک کتابخانه ملی ایران و قراردادن «اطلاعات مرتبط با حقوق مالکیت فکری اثر» در پیشنویس لایحه به جای شناسنامه الکترونیکی، اثر بخشی از پیشنهادهای پژوهش حاضر است. استفاده از نتایج این پژوهش میتواند تا حدود زیادی به رفع موانع پیش رو در کتابخانههای دیجیتالی ایران و اصلاح قوانین کمک نماید.A Legal Analysis of the Barriers to Reproduction and Representation of Book Resources in Iranian Digital Libraries with an Emphasis on Legal Solutions
Objective: Despite the considerable potential of digital libraries to broaden access to knowledge, libraries in Iran encounter significant legal obstacles in reproducing and representing book resources. These challenges arise from legal restrictions and the lack of clear frameworks for obtaining permissions from publishers, thereby limiting access for researchers and users. The aim of the current research is to analyze the legal obstacles to the reproduction and representation of book resources in digital libraries in Iran in order to provide legal solutions to overcome these obstacles.
Methodology: In the present research, a qualitative approach and methods of document analysis and thematic analysis were used for the collected data. In this context, relevant literature, previous studies, and 15 international laws and legal instruments were examined and analyzed. Furthermore, interviews were conducted with specialists and professionals to identify potential legal barriers and propose practical solutions. Considering the discussions in the digital domain in libraries and its relation to libraries, initially, 8 specialists and professors in copyright were identified, of which 5 experts in this field agreed to participate in the interviews. In the thematic analysis, all data sources, including interviews and resource analysis, were extracted, analyzed, and interpreted in three formats: basic themes, organizing themes, and global themes.
Findings: Data analysis showed that three global theme of legal protections for technical measures, legal barriers, and legal solutions that shape the themes of reproduction and distribution of book resources. Additionally, 26 basic themes related to the organizing themes of technological protection measures (TPM) and legal supports were derived under the global theme of legal protections for technical measures in the analysis of laws. The findings indicated that the determination of copyright policy is one of the issues that was repeatedly mentioned both in the resources and from the perspective of the interviewees. Barriers such as the lack of infrastructure and legal frameworks, along with the absence of legal contracts, were identified as the most significant and frequently mentioned obstacles. Exceptions and exemptions for libraries, legal contracts, legal protections for technical measures, information related to the management of intellectual property rights, collective management organizations for copyright, lending, and public leasing, among others, were suggested as strategies that should be considered by lawmakers.
Conclusion: The use of legal metadata for documenting the status of copyright, incorporating collective management organizations for copyright and outlining their responsibilities in the law, allowing libraries by collective management organizations for copyright to reproduce and distribute book resources after more than six months of registration; by searching in the National Library of Iran's opac, and including "information related to the intellectual property rights of the work" in the draft bill instead of the electronic identification of the work are part of the proposals of this research. The use of the results of this research can significantly help overcome the obstacles faced by digital libraries in Iran and reform the laws. The use of copyright in libraries for restoration, lost and damaged copies; the inclusion of temporary reproduction as an integral part of the technical process in the digital environment; allowing libraries, museums and archival centers to reproduce, representation anonymous works for the purposes of digitization, accessibility, cataloguing, preservation and restoration; reproduction for library activities and tasks such as access, indexing, cataloguing, preservation and restoration for a limited period are other recommendations of this research.
تبلیغات
