درخت حوزه‌های تخصصی

لوایح و طرح هایی که در مجلس مطرح می شد، در موارد متعددی دچار سیکل معطلی و ماندگاری شده، گاهی ماه ها و حتی تا سال ها بعد همچنان بلاتکلیف می ماند و چه بسا به فراموشی و بایگانی سپرده می شد. مجلس بیست ویکم با انبوهی از لوایح و طرح های معطل مربوط به مجالس گذشته مواجه شد که لاجرم در این دوره از مجلس باید بررسی و تعیین تکلیف می شدند. هدف این پژوهش تحلیل و بررسی لوایح و طرح های معوقه در مجلس بیست ویکم شورای ملی می باشد که به روش توصیفی تحلیلی انجام خواهد شد. یافته های پژوهش نشان می دهد براساس اسناد موجود در مجلس شورای ملی، لوایح و طرح هایی وجود دارد که از دوره های قبل از مجلس بیست ویکم شورای ملی به این مجلس منتقل و در دستور کار قرارگرفته بودند. موارد ارسالی که عمدتاً لوایح هستند، دلایل متعددی برای تأخیر در روند تصویب داشتند. مجلس بیستم عمر دوماهه ای داشت و مجلس بیست ویکم هم پس از دو سال و اندی تشکیل شد. لوایح و طرح های معوقه از مجلس بیستم و قبل از آن و نیز مصوباتی که در دوران فترت میان دو مجلس بیستم، و بیست ویکم تصویب شده بودند، به مجلس بیست ویکم منتقل شدند. در دوره موردپژوهش، لوایح و طرح های معوقه بنا به ضرورت و نیاز، توسط مسؤلان دوباره به چرخه تصویب در مجلس وارد شده و بررسی شدند. از سوی دیگر برخی از لوایح شامل اصلاحات ارضی، کاپیتولاسیون و انجمن های ایالتی و ولایتی، تحت تأثیر فشارهای بیرونی مجلس شورای ملی به مجلس تحمیل شد. سیر طولانی پروسه تصویب درون مجلسی و چرخه معیوب فشارهای بیرون از مجلس شورای ملی، در مجموع دو دسته عوامل مهم در به تعویق افتادن تصویب لوایح و طرح ها و انتقال به مجلس بیست ویکم و پس از آن بود. بی شک چنین میراثی از قبل و پس از آن در مجالس مختلف رواج داشت.

جمعیت فدائیان اسلام به رهبری طلبه جوانی به نام نواب صفوی در دهه 20 شمسی با آرمان ایجاد حکومت اسلامی، مبارزه ده ساله ای را علیه رژیم پهلوی پیگیری نمود. وی تأثیرات مهمی در تحولات آن دهه از خود بر جای نهاد. این مقاله در پی بررسی ابعاد حکومت اسلامی در اندیشه فدائیان اسلام است تا به این پرسش اساسی پاسخ دهد که آیا براساس اندیشه و آراء جمعیت فدائیان اسلام، ایجاد حکومت اسلامی در ایران امکان پذیر بوده است؟ مقاله حاضر برای دستیابی به پاسخ مستدل این پرسش با بهره گیری از روش توصیفی – تحلیلی و با استفاده از روش گردآوی اطلاعات تاریخی کتابخانه ای از منابع مرتبط و به جا مانده از فدائیان اسلام بهره برده است. با تحلیل اطلاعات و ساماندهی آن ها ذیل 5 مؤلفه 1- امکان تولید نظریه حکومت اسلامی 2- توانایی تولید نظریه حکومت اسلامی 3- منابع ایجاد حکومت اسلامی 4- راهبردهای ایجاد حکومت اسلامی و 5- راهکارهای ایجاد حکومت اسلامی در اندیشه آن جمعیت، چنین به نظر رسید که فدائیان در تمامی مؤلفه ها دچار نواقص عدیده ای بوده اند و ایجاد حکومت اسلامی براساس اندیشه و آراء آنان امکان پذیر نبوده است.

تیمور به عنوان وارث الوس جغتایی در اواخر قرن هشتم هجری، از ماوراءالنهر به قلمرو ایلخانی یورش آورد و پس از شکست حکومت های محلی آل مظفر و آل جلایر، منطقه خوزستان را در اختیار گرفت که تا حدود نیم قرن بعد، تحت فرمان نوادگان وی باقی ماند. ظهور مشعشعیان، بلافاصله بعداز تیموریان نشان می دهد که آنان به واسطه شیوه حکومت و نوع عملکرد، زمینه لازم را برای رشد و بسط نهضت مشعشعیان فراهم آورده اند. به علت کمبود داده های تاریخی در باب حوادث خوزستان در قرن نهم هجری، به این موضوع کمتر توجه شده است؛ لذا در این پژوهش تاریخی سعی می شود تا با رویکرد توصیفی-تحلیلی، ازطریق مقایسه منابع و نقد روایات، ضمن تبیین چگونگی حاکمیت تیمور و تیموریان در خوزستان، به این پرسش پاسخ دهد: حاکمیت تیموریان بر خوزستان چه پیامدهای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را در پی داشت؟ این مطالعه نشان می دهد که به واسطه عواملی همچون موقعیت و شرایط جغرافیایی منطقه، وجود رقبای سیاسی متعدد و جز آن، حکومت تیموریان بر خوزستان تقریباً هیچ گاه استحکام نیافت. از طرف دیگر، در برخورد و تعامل حکمرانان تیموری در خوزستان با ساکنان و اهالی منطقه، اغلب از شیوه «غارت» و «مصادره» استفاده می کردند؛ ازاین رو، حاکمیت تیموریان بر خوزستان، تأثیرات شگرفی در اوضاع منطقه داشت که از آن میان می توان به ناامنی اجتماعی، رکود اقتصادی ناشی از آسیب های وارده به بخش کشاورزی، کاهش تجارت و آسیب به ایلات منطقه، و ازنظر فرهنگی، رشد تشیع، مرکزیت یافتن شوشتر برای تشیع و شیعیان، رونق فزون تر تصوف و منجی گرایی در منطقه اشاره کرد که این سه جریان زمینه های ظهور نهضت مشعشعیان را فراهم ساخت. 

رویکرد کلامی- تاریخی ازجمله رویکردهای رایج در نگارش سیره نبوی است که تبیین مؤلفه های آن با بررسی دو کتاب تاریخ اسلام از آغاز تا هجرت نوشته علی دوانی و تاریخ اسلام (از جاهلیت تا رحلت پیامبر اسلام) اثر مهدی پیشوایی در این نوشتار مورد توجه قرار گرفته است. بدین قرار پرسش این خواهد بود: رویکرد کلامی-تاریخی چیست و چه بازتابی در دو اثر تاریخ اسلام از آغاز تا هجرت علی دوانی و تاریخ اسلام مهدی پیشوایی یافته است؟ برای پاسخ به این سؤال، دو اثر یادشده به روش تحلیل محتوا و به صورت مقایسه ای واکاوی و روشن شد که رویکرد کلامی-تاریخی رویکردی دوگانه است که وامدار تاریخ و کلام است، با این توضیح که تکیه اصلی آن بر کلام بوده و نویسندگان به دنبال ارائه الگویی مبتنی بر باورهای کلامی بوده اند. همچنان که روشن شد تمرکز بر تاریخ مقدس، تکیه بر باورهای کلامی، بهره گیری از شواهد و روش تاریخی، تحفظ بر باورهای کلامی، پرداختن به معجزات، بازنمایی نقش حضرت علی(ع) در صدر اسلام و نقد شبهات مستشرقان از ویژگی های رویکرد کلامی-تاریخی است. ازسویی، تخطی از الزامات تاریخ نگاری، ابزاری دیدن تاریخ و خلط کلام با تاریخ از نقدهایی است که به این روش وارد شده است.

باتوجه به اهمیت و جایگاه مساجد و مدارس جامع درطول دوره اسلامی، موقوفات ارزشمندی برای حمایت از طلاب و آبادانی این مساجد درنظر گرفته می شد و غالباً یکی از علمای برجسته، سرپرستی و رسیدگی به این موقوفات را برعهده می گرفت. با احداث مسجد جامع زنجان در دوره قاجار، نظارت بر موقوفات این مسجد به عبدالله دارا و تولیت به سیدمحمد مجتهد حسینی (امام جمعه زنجان) سپرده شد؛ ولی پس از درگذشت نخستین متصدیان، بازماندگان بر سر تصاحب تولیت به ستیز با یکدیگر پرداختند که تا عصر حاضر هم ادامه داشته است. خاندان دارا به عنوان مدعی با پشتیبانی عناصر و گروه های دیگر سعی داشته اند تولیت موقوفات ارزشمند مسجد جامع زنجان را کسب کنند و خاندان حسینی زنجانی (امام جمعه) هم درجایگاه مدافع سعی داشته اند تا تولیت را در دست خود حفظ کنند. هدف مقاله ضمن پرداختن به منازعات گروه های مدعی و بررسی اختلاف ها و بحران ها، به این پرسش اساسی می پردازد که: تولیت موقوفات ارزشمند مسجد جامع زنجان به درستی برعهده کدام خاندان و افراد بوده است؟ روش/ رویکرد پژوهش روش مقاله، پژوهشِ تاریخی است که با رویکرد کتاب خانه ای و بهره گیری از اسناد سازمان های دولتی، خصوصی، شخصی، و خاندان های زنجانی، به شیوه توصیفی-تبیینی موضوع را بررسی کرده است. یافته ها و نتیجه گیری پس از وفات دومین متولی مسجد جامع زنجان -میرزاعبدالواسع حسینی زنجانی- در 1291ق و درادامه وفات دومین ناظر -محسن میرزا میرآخور- در ۱۲۹2ق، جدال بازماندگان این دو بر سر تولیت موقوفات آغاز شد. موانعی نظیر بیماری، تحصیل، و کم توجهی میرزاابوالفضائل امام جمعه و فرزندش میرزامحمود حسینی زنجانی (متولیان وقت) در رسیدگی به وضعیت مسجد، مهم ترین عوامل تلاش های ناظران وقت برای رد تولیت از خاندان حسینی زنجانی بودند. آن چه به نظر می رسد، با عنایت به برخی سوءاستفاده ها که خاندان دارا به امامان جمعه نظیر میرزاعبدالواسع حسینی نسبت می دادند و ازسوی دیگر باتوجه به ارزش مادی موقوفات مسجد جامع که در شهر کوچکی نظیر زنجان بسیار قابل توجه بود، هریک از عناصر و گروه ها با آگاهی از این ارزش و جایگاه، با استناد و اتکا به اسناد موجود سعی داشتند اهداف خود را پیش ببرند و تولیت موقوفات را به دست بیاورند تا بخشی از نیازهایشان را رفع کنند. با عنایت به بررسی محتوای مجموع اسناد خاندان های مدعیِ تولیت مسجد جامع، سواد وقف نامه خاندان دارا -که در نزد بازماندگانِ یکی از مباشران بانام دامادی قرار دارد- نادرست است و درمقابل، برخی از سواد وقف نامه های خاندان حسینی زنجانی (امام جمعه) به عنوان متولیان مسجد جامع، صحیح به نظر می رسد. براساس یافته ها، سه بار آرای صادره ازسوی اداره تحقیق اوقاف و شعبه بررسی اسناد موقوفه مسجد جامع در دوره پهلوی (رضاشاه، محمدرضاشاه) و اوایل انقلاب اسلامی، تولیتِ نسل به نسلِ خاندان حسینی زنجانی بر موقوفات مسجد جامع را تأیید کرده است.

هدف : بررسی و شناخت ابعاد تاریخی و اجتماعی مهاجرت های ناشی از بی آبی و خشک سالی در منطقه سیستان در دوره پهلوی دوم با تمرکز بر اسناد سازمان اسناد و کتاب خانه ملی ایران. روش/رویکرد پژوهش : پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و برپایه اسناد سازمان اسناد و کتاب خانه ملی ایران به دنبال پاسخ به پرسش های زیر است: بحران بی آبی در سیستان در دوره پهلوی دوم، چگونه از مسئله ای طبیعی به معضلی اجتماعی و مهاجرت جمعی بدل شد؟ در این فرایند چه نقش و کارکردی را برای سیاست های دولتی، نهادهای محلی و کنش های مردمی می توان قائل شد؟ چه سازوکارهایی در ناکارآمدی مدیریت این بحران نقش داشته اند؟ یافته ها و نتیجه گیری : منطقه سیستان در دوره پهلوی دوم با بحران بی آبیِ ناشی از قطع آب رود هیرمند ازسوی افغانستان و ناکارآمدی سیاست های دولت مواجه شد. ساکنان سیستان وضعیت بی آبی خود را از دولت پیگیر بودند؛ زیرا ازنظر آنان قطع آب در سیستان نتیجه ضعف و بی عملی دولت بود. شرایط بدِ اقلیمی، عمل حشر یا بیگاری، ازدست رفتن فصل کشت و وقفه های طولانی مدت (چندین ساله) در کشت محصول براثر بی آبی، تنگی معیشت ناشی از خشک سالی و نداشتن کارِ جایگزین کشاورزی، اختلافات مقامات دولتی در سطح ملی و محلی، کمبود اعتبارات و اجرانشدن طرح های توسعه ای برای بهبود وضعیت زیرساخت های آبیاری در سیستان، و اختلاف اهالی سیستان با یکدیگر موجب کم اثرشدن اقدامات عمرانی در سیستان شد و از عوامل مؤثر در مهاجرت از سیستان بود.

هدف : بررسی و تحلیل انتقادی سیاست ها، اقدامات و عملکرد برنامه پنجم عمرانی (۱۳۵۲-۱۳۵۶ش) در حوزه ورزش و تربیت بدنی. این مقاله به دنبال ارزیابی میزان تحقق اهداف تعیین شده برای توسعه ورزش در چارچوب تلاش های دولت پهلوی دوم برای نوسازی فرهنگی و اجتماعی است. روش/رویکرد پژوهش : این تحقیق با رویکردی توصیفی-تحلیلی و برمبنای اسناد انجام شده است. منابع اصلی پژوهش شامل اسناد دولتی، گزارش های عملکرد، و قوانین موجود در آرشیو سازمان اسناد و کتاب خانه ملی ایران (ساکما) است که با استفاده از منابع کتاب خانه ای و متون معتبر تاریخی تکمیل شده است. یافته ها : برنامه پنجم عمرانی اهداف مهمی برای گسترش زیرساخت های ورزشی مثل ورزشگاه ها، سالن ها و استخرها و نهادینه سازی فرهنگ ورزش در محیط های آموزشی و جامعه تدوین کرده بود. بااین حال اسناد و گزارش ها حاکی است که اجرای این برنامه ها با چالش های ساختاری جدی مواجه شد. نتایج : نتیجه اصلی تحقیق بیانگر آن است که به دلیل چالش های عمیق مدیریتی، اقتصادی و زیرساختی -که منتقدانی مانند بهمن آبادیان سیاست مدار و مدیر گروه برنامه ریزی سازمان برنامه در دوران پهلوی درزمینه آن هشدار داده بودند- شکاف عمیقی میان اهداف پیش بینی شده در برنامه پنجم و نتایج واقعی به وجود آمد. بلندپروازی های ناشی از افزایش درآمدهای نفتی، همراه با سوءمدیریت در تخصیص بودجه و اولویت بندی طرح ها از عوامل کلیدی ناکامی این برنامه بود. درنهایت این موانع موجب محقق نشدن کامل اهداف برنامه در حوزه ورزش و تربیت بدنی شد و چشم انداز توسعه فراگیر ورزش در این دوره محقق نشد.

تاریخ نگاریِ اسنادی در طرح روایتی دقیق تر از گزاره های تاریخی اهمیت بسیاری دارد. سند نویافته گزارش کارگزار وزارت امور خارجه از غارت اردبیل (1327ق/1288ش) به عنوان منبعی دست اول، امکان تحلیل دقیق تر واقعه غارت اردبیل و پیامدهای آن را فراهم می کند و به فهم تاریخ خُرد وقایع مشروطه کمک می کند. هدف : بررسی غارت اردبیل در سال 1327ق و پیامدهای آن براساس سند گزارش کارگزار وزارت امور خارجه. روش: پژوهش حاضر با شیوه توصیفی-تحلیلی مبتنی بر متن سند و منابع کتاب خانه ای انجام شده است. یافته ها و نتیجه گیری: این سند شواهد جدیدی از نقش کنش گران محلی و پیامدهای اقتصادی و اجتماعی حاصل از غارت اردبیل را نشان می دهد. برطبق نتایج حاصل از این سند، کارشکنی های روسیه، توقف نیروهای دولتی در سراب، و خروج ستارخان، سبب شکست مقاومت مردم و نیروهای نظامی شد و با ورود مدافعان سلطنت، اهالی اردبیل حوادث مصیبت بار اقتصادی ای همچون ویرانی بازارها و روستاهای اطراف، ازدست رفتن سرمایه، کاهش درآمدهای حاصل از صدور تذکره، و مهاجرت نیروی کار به باکو را متحمل شدند. تبعات اجتماعی این حادثه ازجمله آسیب به محلات، خانه ها و بقاع متبرکه؛ قتل، غارت و شکنجه اهالی؛ گسترش فقر، ناامنی، بی خانمانی و بی سرپرستی خانوارها؛ و تسلط روسیه و ارامنه بر شهر مدت های مدیدی ادامه یافت.

هدف : هدف از پژوهش حاضر، شناسایی صلاحیت های شغلی و حرفه ای آرشیویست ها در ایران است. روش : پژوهش حاضر از نوع توسعه ای است و به لحاظ روش، کیفی است. جامعه پژوهش شامل صاحب نظران و آرشیویست ها است و داده ها ازطریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته با ۱۲ نفر از شرکت کنندگان -که به روش نمونه گیری هدفمند از نوع گلوله برفی انتخاب شده بودند- جمع آوری و با استفاده از تحلیلِ مضمون، تحلیل شدند. برای اطمینان از اعتبار یافته ها، فرایند کدگذاری و تحلیل داده ها به طورکامل تشریح و به صورت نوشتاری و دیداری ارائه شد. یافته ها : نتایج نشان داد که ضرورت دارد آرشیویست ها دارای صلاحیت هایی در سه سطح اصلی و شش بعد مرتبط باشند: سطح ۱: صلاحیت های پایه شامل ابعاد مهارت های ارتباطی و ارائه خدمات (مانند تعامل با پژوهش گر، خدمات اطلاع رسانی، درک نیاز پژوهش گر، روابط عمومی حرفه ای، توان چانه زنی و اقناع، تعهد و انعطاف پذیری شغلی) و ویژگی های شخصیتی و اخلاق حرفه ای (مانند تحمل و صبوری، رازداری حرفه ای، علاقه و انگیزش درونی، وجدان حرفه ای، اخلاق حرفه ای در تاریخ شفاهی، تعهد ملی، نظم و انضباط کاری)؛ سطح ۲: صلاحیت های فنی که ابعاد زیر را دربر می گیرد: دانش تخصصی آرشیوی (مانند سندشناسی، پالئوگرافی، نسخه شناسی، دانش کتابداری، شناخت رجال تاریخی، تسلط بر تاریخ معاصر، شناخت منابع آرشیوی، شناخت منابع چندرسانه ای)؛ صلاحیت های فناورانه (مانند تسلط بر فناوری اطلاعات، دانش دیجیتال سازی، آشنایی با سیستم های دیجیتال، تسلط بر نرم افزارهای اطلاعاتی، آشنایی با فضای مجازی و اینترنت، آشنایی با نرم افزارهای کتاب خانه ای، تسلط بر نرم افزارهای آرشیوی)؛ و صلاحیت های فرایندی (مانند ارزیابی و پالایش سند، طبقه بندی مبتنی بر اقتضای اجتماعی، نمایه سازی و استخراج اطلاعات، فرایند سازمان دهی منابع، اعتبارسنجی اسناد، نمایه سازی اطلاعات مصاحبه، مستندسازی علمی، تحلیل تطبیقی اطلاعات)؛ و سرانجام، سطح ۳: صلاحیت های مدیریتی که بُعد شایستگی های مدیریت و راهبری فعالیت های آرشیوی (مانند مدیریت فرایند آرشیوی، برنامه ریزی و زمان بندی، نظارت حرفه ای، ایجاد هماهنگی سازمانی) را شامل می شود. علاوه براین، از مراکز اسناد و آرشیوی انتظار می رود یافته های این پژوهش را برای حمایت از توسعه حرفه ای آرشیویست ها و جلوگیری از هدررفتن منابع انسانی و مالی به کار گیرند. نتیجه : شناسایی صلاحیت های شغلی و حرفه ای آرشیویست ها نه تنها به ارتقاء عملکرد آن ها کمک می کند، بلکه راه را برای تقویت جایگاه اجتماعی و مشروعیت حرفه ای آن ها هموار می سازد. این امر، ابزاری کلیدی برای بهبود مدیریت اطلاعات و اسناد در سازمان ها و توسعه پایدار این حرفه خواهد بود. باتوجه به یافته های پژوهش، می توان نتیجه گرفت که صلاحیت های جامع شغلی و حرفه ای آرشیویستِ معاصر، ترکیبی پیچیده و چندوجهی از دانش تخصصی (سخت)، مهارت های فرایندی و فناورانه، مهارت های ارتباطی و ویژگی های شخصیتی (نرم) و مدیریت و راهبری فعالیت های آرشیوی است. آرشیویست قرن بیست ویکم، نه تنها باید بر اصول سنتی آرشیو مسلط باشد، بلکه لازم است تا به طور مداوم مهارت های خود را در پاسخ به پیشرفت های فناورانه، تغییرات در محیط های اطلاعاتی (به ویژه ظهور اسناد الکترونیکی) و نیازهای متغیر کاربران ارتقا دهد. این تحولات باعث می شود تا نقش آرشیویست به تدریج به سمت مدیر اطلاعات، کارگزار اطلاعات یا متخصص فناوری مدرن تکامل یابد؛ بنابراین، برای موفقیت در این حرفه، آرشیویست ها به ترکیبی از دانش نظری، مهارت های عملی، و ویژگی های اخلاقی و شخصیتی قوی نیاز دارند. درواقع، این پژوهش به دنبال پرکردن خلأ مدلی جامع، منسجم و قابل اعتماد برای تعیین صلاحیت های موردنیاز حرفه آرشیویست در ایران بود. این چارچوب می تواند به عنوان راهنمایی عملی برای رشد و پیشرفت حرفه ای آرشیویست ها عمل کند. با توسعه و تعیین دقیق صلاحیت ها، آرشیویست ها از استانداردها و انگیزه ای مشخص و قابل قبول برخوردار خواهند شد که این امر درنهایت به نفع سازمان ها و جامعه به عنوان بهره برداران اصلی خدمات آرشیوی خواهد بود.

سربازی با شروع مدرنیزاسیون رضاشاهی، جایگاه مهمی در تامین نیروی انسانی ارتش ایران پیداکرد. این پدیده ویژگی اجباری و فراگیر بودن اش را از ابتدا تا کنون حفظ کرده است. لذا با توجه به متاثر شدن  فراگیر جامعه معاصر ایران از این پدیده، تلاش شد به این سوال پاسخ داده شود که، در دوران پهلوی خدمت سربازی چه کارکردهایی داشته است؟. این پژوهش با روش تاریخی- تحلیلی و با استفاده از اسناد موجود، موضوع را مطالعه نموده است. یافته ها نشان داد که سربازی با تامین نیروی انسانی رایگان ارتش، تغییر در نظم سنتی جامعه و ایجاد رابطه شهروندی در نسبت مردم و دولت و .... کارکردهایی مثبت در عصر پهلوی داشت. نظام وظیفه به این حکومت برای تثبیت قدرت و یکسان سازی هویت ملی کمک کرد، تلاش برای ادغام اجتماعی، استفاده از نیروی انسانی شهروندان ذکور برای خدمت رایگان نظامی و تثبیت نظم اجتماعی نیز بخشی از تلاش حکومت ها برای بازجامعه پذیری سیاسی شهروندان بود. اما این اقدامات همزمان کژکاردهای اجتماعی این نهاد را مانند اعمال کنترل بر جامعه، کنترل نظام خانواده، خویشاوندی و تسیلم پذیری جوانان را به همراه داشته است که در نهایت بین حکومت و جامعه فاصله ایجاد می کرد.

رود هیرمند ، نقشی حیاتی در تامین آب شرب، کشاورزی و زیست محیطی در دو کشور ایران و افغانستان ایفا می کند. مناقشات بین ایران و افغانستان بر سر آب هیرمند به دوران تقسیم سیستان توسط دولت بریتانیا و ترسیم مرزهای جغرافیایی بین دوکشور باز می گردد. سیر تاریخی این مناقشه در این نوشتار در سه مرحله دوران قاجار، پهلوی و بعد از انقلاب اسلامی بررسی شده است. به نظر می رسد در استمرار این مناقشه و حل نشدن آن، علاوه بر عوامل طبیعی و تغییرات اقلیمی مانند خشکسالی یا تغییر بستر رود عوامل انسانی چندی وجود دارد که مهمتر هستند. دیپلماسی ضعیف ایران در هر سه دوره حکومتی، دخالت قدرتهای منطقه ای و فرامنطقه ای، تحولات سیاسی اجتماعی روی داده در افغانستان و فقدان اراده جدی در دولت مردان این کشور برای حل مساله آب هیرمند از جمله این عوامل هستند.

نظام اداری و نهاد آموزشی دو عامل مهم فرهنگی در ایجاد و استحکام حکومت های قرن بیستم هستند که تاکنون موضوع تحلیل ها و توصیف های بسیار بوده اند. بیشتر این تحلیل ها به دنبال معرفی و بررسی ابعاد مختلف هر یک از این نظام ها بودند و پیوند این دو نهاد در بسیاری از این پژوهش ها مغفول مانده است. در ایران دوره رضاشاه، نظام اداری که در مسیر تغییر و تحول قرار گرفت، پیش از هر چیزی به افراد و کارکنان جوان، تحصیل کرده و متخصص نیاز داشت تا جایگزین دیوان سالاران قدیم شوند. یک هدف مهم از اصلاحات آموزشی در این دوره، علاوه بر بهبود فرهنگ و افزایش سطح سواد، تأمین قشر کارمند جدید بود که بررسی این موضوع و ارتباط دو نهاد آموزش و دیوان سالاری، مسئله اصلی نوشتار حاضر است؛ بر این اساس، نوشتار حاضر با رویکرد توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر منابع اسنادی - کتابخانه ای، درصدد پاسخ به این پرسش است که رابطه نظام اداری با نهاد آموزش در دوره رضاشاه پهلوی (1304-1320)، چه نقشی در موضوع استخدام دولتی داشت؟ یافته های پژوهش نشان می دهد که پیوند نظام آموزشی با نظام اداری در این دوره بستر تحول نظام اداری را فراهم کرد، سیاست ها و برنامه های آموزشی در این دوره ابزاری برای تأمین کارکنان دولت بود و امر آموزش زمینه ای به وجود آورد که افراد پس از گذراندن دوره های تحصیلی به بدنه نظام اداری وارد شوند.

کتیبه ای صفوی به خط علیرضا عباسی در گنبد خانه بقعه شیخ جبرائیل کلخوران (در اردبیل) باقی مانده که متأسفانه بخش هایی از آن طی سده های گذشته تخریب شده است. متن کتیبه از احادیث حضرت علی (ع) در نهج البلاغه است. به جز این کتیبه ارزشمند، آرایه های معماری این بنا شامل کاشی های معرق، کاشی های تک رنگ، کاشی های معقلی، دیوارنگاره در بخش ایوان، آرایه های گچی بوم ساب، آرایه های لایه چینی و طلاچسبانی شده و مقرنس گچی است. برای حفاظت صحیح اثر و همچنین مداخلات مرمتی، نیازمند شناخت فنی لایه های مختلف کتیبه صفوی در این مجموعه هستیم. هدف پژوهش حاضر، ساختارشناسی لایه های مختلف کتیبه ازجمله بستر، لایه براق روی نوشتار، ماده آلی زیر لایه براق و رنگ آبی زمینه است. در این راستا، از لایه های ذکر شده نمونه برداری شد و مطالعات به روش طیف سنجی رامان، میکروسکوپی نوری و SEM-EDS انجام شد. درنتیجه مطالعات مشخص شد که برای لایه بستر از ملاط گچ زنده استفاده شده و عملیات پرداخت سطح با ماله با دقت بیشتر و کیفیت بالاتری انجام پذیرفته است. از ورق طلا برای زیبایی سطح نوشتار استفاده شده که در مرمت های بعدی، ورق مس جایگزین شده است. به دلیل خوردگی سطحی فلز مس، بخش مرمتی کدر شده ولی بخش اصلی که طلا بوده، همچنان درخشان است. همچنین مطالعه ای بر روی نوع اتصال ورق طلایی صورت پذیرفت. در نتیجه مطالعات مشخص شد در دوره صفویه، از روغن (احتمالاً روغن کمان) به عنوان چسب ورق طلا استفاده شده است. در نتیجه مطالعات بر روی رنگ آبی زمینه کتیبه، در قسمت هایی که رنگ آبی تیره دیده می شود، از رنگ دانه لاجورد استفاده شده و در قسمت هایی که رنگ آبی روشن دیده می شود، از مخلوط رنگ دانه های لاجورد و سرب (احتمالاً سفیداب سرب) استفاده شده است.

سکه های تیموری، آینه ای از وقایع اقتصادی و سیاسی مهم تیموریان هستند و مطالعه آن ها می تواند به فهم عمیق تر وضعیت اقتصادی و اجتماعی این دوره کمک کند. این پژوهش با استفاده از طیف سنجی فلورسانس اشعه ایکس به بررسی سکه های تیموری موزه آرامگاه بوعلی سینا پرداخته است. بازبینی تخصصی نتایج اولیه دستگاه طیف سنجی فلورسانس اشعه ایکس (PXRF) به ویژه در مطالعات سکه شناسی، از اهمیت بالایی برخوردار است و می تواند به عنوان یک گام اساسی در راستای کاهش خطا و افزایش دقت در تحلیل های میان رشته ای موردتوجه قرار گیرد. فناوری PXRF به عنوان یک روش غیرمخرب، قابلیت بررسی دقیق ترکیب شیمیایی و تعیین عنصرهای موجود در سکه ها را فراهم می آورد؛ اما بدون پایش دقیق و بازبینی جامع نتایج به دست آمده، ممکن است به تفسیر نادرست و عدم قطعیت در تحلیل های تاریخی منجر شود. پرسش های پژوهش درباره ارزش بازخوانی و تفسیر داده های طیف سنجی فلورسانس اشعه ایکس و نقش آن ها در شناسایی سکه های جعلی و درک ویژگی های اقتصادی و فرهنگی در مطالعات سکه شناسی است. فرضیه کلیدی پژوهش می گوید که داده های خام طیف سنجی فلورسانس اشعه ایکس نتایج دقیقی ارائه نمی دهد و برای مطالعه دقیق سکه ها نیاز به واکاوی تخصصی توسط افراد متخصص وجود دارد. این پژوهش هم چنین به اهمیت بررسی دقیق طیف ها و چالش های فنی در بازخوانی داده ها پرداخته و شیوه های میان رشته ای را برای افزایش دقت نتایج به کار می بندد. یافته ها نشان دادند که بازخوانی ژرف تر داده های طیف سنجی فلورسانس اشعه ایکس، در شناخت بهتر ترکیب شیمیایی سکه ها و نگه داری از گنجینه های فرهنگی کارساز است و می تواند به درک عمیق تری از سیاست ها و کنش های اقتصادی دوره تیموری بینجامد.

عباسیان به مانند نیای خود عباس، عموی پیامبر، تا پیش از پیروزی نهضتشان، شیعه و جزء موالیان اهل بیت بودند، اما پس از دستیابی به قدرت با کنار زدن علویان و در نتیجه مواجه شدن با شورش های آنان موضع پیشین خود را ترک گفتند و هم نوا با اکثریت، علی (ع) و خاندانش را در مقامی فروتر از خلفای نخستین نشاندند و به تسنن گرویدند. تقریباً مواضع خلفای عصر اول عباسی دراین باره یکسان است و تنها استثنا در این میان مأمون (حک. 198- 218ق) است. ازاین رو این پژوهش در پی پاسخ بدین سؤال است که مأمون چه موضعی نسبت به علی (ع) گرفت و دلایل اتخاذ این موضع چه بود؟بر اساس یافته های این پژوهش مأمون معتقد به حقانیت امام علی (ع) برای خلافت پس از پیامبر بود و او را بر دیگر صحابه برتری می بخشید و اعتقاد به وصایت ایشان داشت، اما شیعیان به سبب مسئولیت او در شهادت امام رضا (ع) کمتر به این موضوع علاقه نشان داده اند و یا درصدد انکار آن برآمده اند. مأمون تلاش گسترده ای برای اعتلای نام و یاد امام علی (ع) صورت داد؛ ازاین رو می توان مأمون را معتقد و محب اهل بیت و شخص علی (ع) دانست؛ هرچند که او برای بقای حکومت خود در موقع لزوم دست به اقدامات متفاوتی نسبت به علویان می زد؛ ازجمله ولیعهد کردن امام رضا (ع) و سپس به شهادت رساندن ایشان. به نظر می رسد معتزلی بودن مأمون در کنار تأثیر اطرافیانش ازجمله معلم شیعی او کسایی نقش اصلی را در بروز این علایق شیعی داشته اند.

آغاز سیاست گذاری صنعتی توسط مجلس شورای ملی به دوره دوم باز می گردد. در ادامه تا پایان دوره چهارم، قوانینی در حوزه صنعت به تصویب رسید، اما این مصوبات به علل ساختاری به مرحله عمل درنیامد. در دوره پنچم، همزمان با ورود ایران به مرحله توسعه صنعتی، روند اقدامات مجلس در زمینه سیاست گذاری صنعتی نیز وارد مرحله نوینی شد. مجلس پنجم با در نظر گرفتن نظام برنامه ریزی و تصمیم گیری به صورت رسمی به سیاست گذاری در زمینه صنعت پرداخت و این روند تا پایان دوره دوازدهم ادامه یافت. مجلس در طی 8 دوره با توجه به بسیاری از نیازهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی حکومت پهلوی، سیاست های توسعه صنعتی را در قالب قوانین تصویب نمود. مسئله اصلی تحقیق حاضر تبیین نقش مجلس شورای ملی در سیاست گذاری توسعه صنعتی ایران در دوره پهلوی اول است. یافته های پژوهش بیانگر آن است که اگرچه قوانین مصوب مجلس موجب تسریع تحولات اجتماعی گردید، ویژگی های حاکم بر فضای گفتمانی و دخالت دولت در تمامی امور و دستگاه ها سبب شد تصمیم گیری های نهاد قانونی مجلس صرفاً در جهت تحکیم قدرت مطلقه حکومت باشد و لذا نیازهای واقعی یک برنامه توسعه صنعتی منسجم و عوامل توسعه از نظر کمی و کیفی در نظر گرفته نشود. این مقاله با روش کیفی به تحلیل آماری قوانین یادشده پرداخته و سعی نموده است به تحلیل نقش و جایگاه مجلس در روند سیاست گذاری صنعتی در دوره پهلوی اول بپردازد.

این پژوهش با هدف بررسی شبکه گسترده تجاری محمدابراهیم ملک التجار، یکی از برجسته ترین تجار ایرانی در اواخر دوره قاجار، انجام شده است. و، با بهره گیری از روش توصیفی - تحلیلی و بررسی اسناد و مدارک موجود در آرشیو خصوصی محمدابراهیم ملک التجار، در پی پاسخ به این پرسش است که مهم ترین شرکای تجاری وی چه کسانی بوده اند و چه کالاهایی بین آنها مبادله می شده است؟ اسناد موجود در انگورستان، که به عنوان محل سکونت و کار ملک التجار شناخته می شود، طیف گسترده ای از موضوعات را پوشش می دهند؛ ازجمله نامه های اداری، مکاتبات شخصی، روزنامه ها و اسناد تجاری. این اسناد افزون بر مطالب ارزشمند اقتصادی، حاوی داده های غنی در زمینه های سیاسی، فرهنگی و زبانی نیز هستند. پژوهش حاضر به بررسی محتوای اسناد مرتبط با تجارت خارجی این تاجر پرداخته است. اسناد به دست آمده نشان می دهند که محمدابراهیم ملک التجار روابط تجاری گسترده ای با شرکت های خارجی و تاجران داخلی برقرار کرده بود. وی با کمپانی هایی همچون ساسون[1]، لینچ[2]، لیونگستن میور[3]، دیکسن[4]، رابرت ونکهاوس[5] و هاتس و پسر[6] در اروپا و تاجرانی مانند میرزا محمدشفیع اصفهانی در عثمانی، میرزا علی محمد موسوی و میرزا مهدی اصفهانی در هند همکاری می کرد. بااین حال، باتوجه به احتمال کشف اسناد جدید، این یافته ها ممکن است در مطالعات آتی تکمیل و یا اصلاح شوند.

جعفر بن ابیطالب (ع) از چهره های شاخص اسلامی است که در فرهنگ فارسی جایگاه رفیعی دارد. شرح هجرت حضرت جعفر (ع) به حبشه و داستان رویارویی ایشان با فرستادگان مشرکین مکه در مقابل نجاشی، حماسه ها و رشادت های او و داستان شهادت منحصر بفرد ایشان در گونه های مختلفی همچون مدح، اشعار اسطوره ای و حماسی، اشعار عرفانی، تاریخی و مراثی آمده است. قدیمی ترین اشعار فارسی درباره حضرت جعفر بیانگر سلحشوری و ازجان گذشتگی ایشان در راه خدا است و متأخرترین اشعار جنبه مرثیه و عزاداری دارد. به نظر می رسد منوچهری دامغانی، ابوحنیفه اسکافی و ناصرخسرو اولین شاعرانی باشند که ابیاتشان در مورد جعفر بن ابیطالب برجای مانده است؛ بخش اعظم اشعار فارسی درباره حضرت جعفر علیه السلام ارائه کننده تفسیر عرفانی از حوادث شهادت ایشان می باشد، در این پژوهش از بین ده ها شعر از شاعران کهن پارسی گوی فقط اشعاری مورد بررسی قرار گرفت که اشاره به واقعه ای تاریخی داشته و روایتی تاریخی درباره آن واقعه موجود باشد. مباهات به خویشاوندی ایشان، داستان هجرت به حبشه، سرایش شعر توسط ایشان، دلیری و جنگاوری ایشان، قطع دستان و اعطای بال های بهشتی به ایشان از جمله مواردی است که شاعران فارسی به آنها پرداخته اند و این اشعار اشاره به روایتی تاریخی دارند.

کمیته ایالتی حزب توده خراسان یکی از شاخه های استانی حزب توده بود که هم راستا با کادر مرکزی، توجه به ادبیات را در دستور کار قرار داد. علاوه بر این تبعیت حزبی، حضور اهل فرهنگ و ادب خراسان در رده های تشکیلاتی آن سبب شد شعر به طور گسترده برای تشریح اهداف و آرمان های حزبی به کار رود. بخش مهمی از این اشعار نیز به اولویت های مهم حزب یعنی طبقه رنجبر و کارگر اختصاص یافت تا هم زمان، سهمی از بار تلاش های سیاسی- اجتماعی کمیته ایالتی خراسان برای بهبود اوضاع این قشر را به دوش گیرد. تشریح شرایط سخت زندگی رنجبران، تهییج آن ها برای حرکت و احقاق حق و همراهی حزب توده با آنان در این راه، از محورهای شعر کارگری شاعران توده ای مشهد بود. اطلاعات مدنظر این پژوهش به روش کتابخانه ای گردآوری شده است. در مرحله توصیف، ابتدا محتوای اشعار شاعران توده ای مشهد گردآوری و دسته بندی شد و در مرحله تحلیل، مضامین بازتاب یافته در اشعار در پیوند با گفتمان ایدئولوژیک حزب توده و زمینه های اجتماعی– سیاسی خراسان، ارزیابی و تفسیر قرار شد.

جعفر بن ابی طالب از شخصیت های بزرگ و تاثیر گذار در تاریخ اسلام به شمار می آید. نسل ایشان به جعافره یا آل جعفر شهرت یافته اند که نقش مهمی در تاریخ اسلام دارند، از جمله می توان گفت که در جریان عاشورا و کربلا نقش موثری داشته اند.تحقیق حاضر که به شیوه و روش توصیفی - تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه ای نگارش یافته است در صدد پاسخ به این پرسش است که از خاندان جناب جعفر چه افرادی در جریان عاشورا حضور داشته اند و نقش ایشان در این واقعه چه بوده است؟ یافته های تحقیق نشان می دهد که بر اساس تتبع در منابع متعدد تاریخی هشت نفر از خاندان جعفر طیّار در این رویداد مهم تاریخ اسلام حضور داشتند که سه نفر از آنها به نام های: عون بن عبدالله، محمد بن عبدالله و عون بن جعفر به شهادت رسیده و باقی نیز به اسارت در آمدند. هدف از نگارش این مقاله واکاوی یکی از ابعاد تاثیر گذاری خاندان جعفر طیار در تاریخ است.