از «فرقه» تا «معنویت»: بررسی سه تغییر پارادایمی در مطالعه دین داری خارج از «دیانت»(مقاله علمی وزارت علوم)
منبع:
آینه معرفت سال ۲۵ زمستان ۱۴۰۴ شماره ۴ (پیاپی ۸۵)
133 - 154
حوزههای تخصصی:
در یک قرن گذشته، دین داری غیررسمی و خارج از نهاد دیانت دچار تحولی شتابان، پیچیده و چندلایه شده است. در واکنش به این پدیده، علوم اجتماعی و دین پژوهی طی دوره های گوناگون، از اصطلاحات متعددی برای طبقه بندی و تحلیل آن استفاده کرده اند، از «فرقه» و «نحله» تا «جنبش های نوپدید دینی»، «عصر جدید/ نیوایج» و «معنویت گرایی جدید». این تنوع اصطلاحات نه تنها بازتابی از دگرگونی های درون پدیده است، بلکه حاصل چرخش های نظری، تغییرات معرفتی و تحولات مفهومی در سنت های پژوهشی است. مطالعه حاضر، با بهره گیری از روش تاریخ مفاهیم (راینهارت کوزلک) و برپایه چهارچوب نظری نوری تیناز، در پی بازسازی سیر تحول مفاهیم و اصطلاحات به کاررفته در نام گذاری و مطالعه این پدیده از 1930 تا 2010 میلادی است. براساس یافته های این مطالعه، تحول اصطلاحات در این حوزه را می توان در قالب سه دوره اصلی و سه حلقه انتقالی صورت بندی کرد که هریک نشان دهنده چرخش در رویکردهای تحلیلی، رشته های مداخله گر و زمینه های اجتماعی است. این تقسیم بندی هم امکان شناخت دقیق تر پدیده را فراهم می آورد و هم نسبت آن با دانش تولیدشده در پیرامون را روشن می کند. درنهایت، پژوهش حاضر با تمرکز بر مناسبات بین زبان، گفتمان نظری و تحولات اجتماعی چهارچوبی میان رشته ای برای فهم تاریخیِ تحولات دین داری خارج از دیانت رسمی ارائه می کند.