صنعت پتروشیمی

مقدمه: صنعت پتروشیمی ایران در سال ۱۳۴۲ پایه گذاری شد و از آن پس به طور گسترده، توسعه یافت. تأسیس بیش از ۵۷ مجتمع پتروشیمی با ظرفیت تولید 70 میلیون تن در سال، باعث شده است ایران به یکی از قطب های اصلی پتروشیمی در منطقه تبدیل گردد. این صنعت، دومین منبع درآمدهای ارزی کشور پس از نفت است و بر توسعه اقتصادی کشور اثرات قابل توجهی دارد. با این حال، در مورد دلایل گسترش صنعت پتروشیمی و آثار زیست محیطی آن ابهامات زیادی وجود دارد. هدف این پژوهش، این است که دلایل توسعه این صنعت را در ایران طی دهه های گذشته تشریح و نشان دهد، توسعه این صنعت، چه تهدیدهایی برای محیط زیست منطقه عسلویه و خلیج فارس داشته است؟روش: این پژوهش از دو بخش مجزا تشکیل شده است. در بخش اول که به تبیین توسعه صنعت پتروشیمی می پردازد، از روش اسنادی و تحلیل منابع کتابخانه ای استفاده می کند. در بخش دوم که به تحلیل پیامدهای زیست محیطی صنایع پتروشیمی می پردازد، علاوه بر روش اسنادی، از داده های موجود جهانی، مرور نظام مند مقالات مرتبط، نتایج حاصل از آزمایش های آزمایشگاهی، و اطلاعات ارائه شده توسط شرکت های پتروشیمی نیز استفاده کرده است.یافته ها: در این پژوهش، توسعه گسترده صنعت پتروشیمی در ایران، در قالب تقسیم کار جهانی و ارجاع صنایع بحران زا به «پیرامون» معنا شده است. بدین معنی که انتقال صنعت پتروشیمی از «مرکز» به «شبه پیرامون» به دلیل غیراقتصادی بودن و بحران زا بودن این صنعت در حوزه محیط زیست بوده است. چنانکه، توسعه صنعت پتروشیمی در منطقه عسلویه، پیامدهای زیست محیطی قابل توجهی به همراه داشته است. مصرف سوخت بالا و انتشار گازهای گلخانه ای نظیر CO2 و CH4 از یکسو و تولید آلاینده های خطرناک مانند اکسیدهای نیتروژن و سولفور، ترکیبات آلی فرار و ذرات معلق، از سوی دیگر، باعث شده کیفیت هوا و سلامت اجتماعات محلی به شدت تحت تأثیر قرار گیرد.نتیجه گیری: نتایج پژوهش نشان می دهد، تبیین توسعه صنعت پتروشیمی در ایران صرفاً با نظریه های «مزیت داخلی» ناقص است و تحلیل کامل توسعه این صنعت، وابسته به سازوکارهای تقسیم کار جهانی و انتقال صنایع بحران زا است. از این رو، توسعه صنعت پتروشیمی علاوه بر دارا بودن سویه های مثبت، دربردارنده سویه های منفی و بحران زا به ویژه، در حوزه محیط زیست است. براین اساس، برای رفع مشکلات بهداشتی و محیطی منطقه عسلویه، پیشنهادهایی ارائه می شود: بهبود زیرساخت های صنعتی، افزایش پایش و مدیریت آلاینده ها، افزایش آگاهی عمومی و مسئولیت های اجتماعی، ایجاد کمربندهای سبز و مناطق حائل، و بالاخره، توسعه تحقیقات آینده نگرانه.

علم سنجی در سیاست های علم، فناوری و نوآوری، ابزار مهمی برای ارزیابی و تحلیل تاثیرات این سیاست ها در بخش های مختلف صنعتی، از جمله صنعت پتروشیمی محسوب می شود. این حوزه به بررسی کیفیت و کمیت تولیدات علمی، میزان همکاری های بین المللی و تأثیرگذاری مقالات و اختراعات به ثبت رسیده در توسعه فناوری های جدید می پردازد. پژوهش از نظر هدف کاربردی بوده و با رویکرد علم سنجی با استفاده از ترسیم نقشه های دانش انجام شد. در ابتدا، تعداد 37,987 پژوهش مرتبط با صنعت پتروشیمی با موضوعات مختلف، در پایگاه گوگل اسکولار طی سال های 2000 تا 2024 میلادی شناسایی شد. این داده ها از طریق نرم افزار Publish or Perish استخراج شدند. پس از انجام فرآیند استخراج، داده ها را وارد نرم افزار VOSviewer نموده و نقشه دانش بوسیله نرم افزار ترسیم گردید. کلید واژگان مورد استفاده در پژوهش عبارت است از: توسعه فناوری و نوآوری، سیاست گذاری، اقتصاد و بازار، محیط زیست و پایداری، فناوریهای اساسی در صنعت پتروشیمی، سایر مفاهیم در صنعت پتروشیمی بوده است. یافته ها نشان می دهد که شبکه دانش سیاست های علم و فناوری در صنعت پتروشیمی، دارای 6 خوشه اصلی می باشد. نتایج تحلیل نشان می دهد که واژه های «جهانی سازی» و «اقتصاد» در خوشه اول، «هندبوک» و «تولید» در خوشه دوم، «شیمی سبز» و «فرصت» در خوشه سوم، «بیومس» و «سوخت» در خوشه چهارم، «مدلسازی» و «پالایشگاه» در خوشه پنجم و «هوش مصنوعی» و «وضعیت» در خوشه ششم بیشترین امتیاز و وزن را به خود اختصاص داده که تحلیل ارتباطات بین واژگان هر خوشه ارائه گردید. همچنین تحلیل روندها نشان می دهد که تعداد پژوهشها در حوزه سیاست های علم، فناوری و نوآوری در ابعاد مختلف در صنعت پتروشیمی، طی سالهای اخیر روندی نزولی داشته است.

پژوهش حاضر در قالب مطالعه کیفی با هدف واکاوی ابعاد و موانع سیستم تولید پایدار در صنعت پتروشیمی ایران با رویکرد فراترکیب نگارش یافته است. با جستجو در پایگاه​های علمی و نمونه​گیری نظری، از 1526 مقاله مرتبط انتشاریافته در سال​های 2015 تا 2024، 29 مقاله مطابق با دستورالعمل پریزما و ابزار اعتبارسنجی برنامه مهارت​های ارزیابی نقادانه، بازیابی شدند؛ سپس تحلیل محتوای کیفی مقالات با الگوی هفت مرحله​ای سندلوسکی و باروسو انجام گرفت. با کدگذاری باز و محوری محتوای مقالات، در مجموع 45 کد و 12 مضمون شناسایی شد. یافته​ها نشان داد که موانع سیستم تولید پایدار در صنایع پتروشیمی حداقل به یکی از ابعاد سازمانی، دولتی، اطلاعاتی، مدیریتی، بازاری، پیچیدگی، خارجی، منابع انسانی، زیست​محیطی، اجتماعی، اقتصادی/ مالی و فناوری مربوط می​شوند. بنابراین علی​رغم قابلیت​های سیستم تولید پایدار، چنانچه دانش و شناخت صحیحی از موانع پذیرش و پیاده​سازی آن صورت نپذیرد، پیامدهای مالی و اعتباری منفی برای این صنعت به همراه خواهد داشت. پژوهش حاضر در قالب مطالعه کیفی با هدف واکاوی ابعاد و موانع سیستم تولید پایدار در صنعت پتروشیمی ایران با رویکرد فراترکیب نگارش یافته است. با جستجو در پایگاه​های علمی و نمونه​گیری نظری، از 1526 مقاله مرتبط انتشاریافته در سال​های 2015 تا 2024، 29 مقاله مطابق با دستورالعمل پریزما و ابزار اعتبارسنجی برنامه مهارت​های ارزیابی نقادانه، بازیابی شدند؛ سپس تحلیل محتوای کیفی مقالات با الگوی هفت مرحله​ای سندلوسکی و باروسو انجام گرفت. با کدگذاری باز و محوری محتوای مقالات، در مجموع 45 کد و 12 مضمون شناسایی شد. یافته​ها نشان داد که موانع سیستم تولید پایدار در صنایع پتروشیمی حداقل به یکی از ابعاد سازمانی، دولتی، اطلاعاتی، مدیریتی، بازاری، پیچیدگی، خارجی، منابع انسانی، زیست​محیطی، اجتماعی، اقتصادی/ مالی و فناوری مربوط می​شوند. بنابراین علی​رغم قابلیت​های سیستم تولید پایدار، چنانچه دانش و شناخت صحیحی از موانع پذیرش و پیاده​سازی آن صورت نپذیرد، پیامدهای مالی و اعتباری منفی برای این صنعت به همراه خواهد داشت.

طی سالیان گذشته حرکت به سوی پایداری سازمانی با مفهوم نوآوری عجین شده است. بر این مبنا پژوهش حاضر با هدف تدوین مدل خلق پایداری سازمانی از طریق نوآوری باز در صنعت پتروشیمی ایران به انجام رسیده است. پژوهش حاضر با استفاده از نظریه داده بنیاد به انجام رسیده است. به منظور شناسایی ابعاد مختلف پدیده پایداری سازمانی از طریق نوآوری باز، با 12 نفر از مدیران و صاحب نظران صنعت پتروشیمی به روش نمونه گیری هدفمند مصاحبه های نیمه ساختاریافته انجام پذیرفت. تحلیل مصاحبه ها منجر به استخراج 25 مفهوم شد که در قالب 6 مقوله شرایط علی (عدم اطمینان محیطی، اسناد و قوانین بالادستی، فشار جوامع محلی، توسعه فناوری، چالش های حقوقی)، زمینه ای (فراهم بودن زیرساخت ها، استراتژی های سازمان، فرهنگ سازمانی، محیط عمومی سازمان)، مداخله گر (عوامل سازمانی، عوامل مربوط به کارکنان و عوامل محیطی) و الگوی سازمان پایدار از طریق نوآوری باز با راهبرد (راهبردهای اقتصادی، راهبردهای سازمانی، راهبردهای فرا سازمانی) تشکیل شده است.