محمدتقی حیدری

هدف این تحقیق ارائه الگویی برای برنامه ریزی شهری چند-محلی مبتنی بر فرم شهری پسا-کارکردی در ایران است. روش تحقیق در مقاله حاضر، کیفی و مبتنی بر روش گراندد تئوری یا همان نظریه داده بنیاد است. جامعه آماری شامل متخصصان و خبرگان حوزه موضوعی جغرافیا و برنامه ریزی شهری و منطقه ای هستند که با روش نمونه گیری هدفمند و گلوله برفی انتخاب شده و مورد مصاحبه قرار گرفتند. داده های کیفی طبق سه مرحله کدگذاری باز، محوری و انتخابی کدگذاری شدند. یافته های تحقیق نشان می دهند کدهای انتخابی شامل شش مقوله اساسیِ شرایط علّی شامل ضرورتها، چالش ها و علل حرکت به سوی برنامه ریزی چند-محلی، راهبردها شامل اقدامات، نهادها و گام های اساسی برای نیل به هدف، پدیده محوری یا همان موضوع تحقیق، عوامل زمینه ای شامل نهادها و سازمان های دخیل و پدیده های موجود و مؤثر، عوامل مداخله گر شامل موانع موجود و اساسی بر سر راه تحقق پدیده و اقدامات لازم برای نیل به آن و نهایتاً پیامدهای تحقق برنامه ریزی شهری چند-محلی هستند. تحقیق حاضر مدل پارادایمی را بر اساس روابط شش مقوله ذکر شده ارائه می دهد و نتیجه می گیرد تحقق برنامه ریزی شهری چند-محلی در ایران علیرغم مشابهت در ضرورت ها، با مسائل و زمینه های شهری متفاوت با آن چه که در کشورهای شمالی اروپا وجود دارد، مواجه است. این تفاوت ها شامل ویژگی های اقتصادی و مالی نهادهای برنامه ریز، لایه های قانونی و بینِ بخشی شهرسازی و توان شورایی محلات شهری و شهروندان است.

در شهر زنجان پیری جمعیت و توجه به مسائل سالمندان اهمیت زیادی دارد. به ویژه در بافت فرسوده بخش مرکزی که هسته ابتدایی شکل گیری شهر بوده و عمدتاً افراد مسن در این قسمت سکونت دارند. لذا، هدف پژوهش پاسخ به فرضیه اصلی یعنی تبیین عوامل مؤثر بر برنامه ریزی شهر دوستدار سالمند در فضاهای عمومی بافت فرسوده بخش مرکزی شهر زنجان می باشد. پژوهش حاضر توصیفی- تحلیلی بوده که در آن از روش های کتابخانه ای و مشاهدات میدانی استفاده شد. جامعه ی آماری تحقیق حاضر کارشناسان متخصص در امور شهری و حجم نمونه 20 نفر می باشد. داده ها با استفاده از تکنیک تحلیل ساختاری و در قالب نرم افزار Micmac مورد تحلیل قرار گرفت. نتایج نشان می دهد که از میان عوامل طراحی و برنامه ریزی متغیر های ساختمان های عمومی دارای آسانسور، پله برقی و یا پله های با شیب و ارتفاع کم و دارای نرده و سطوح غیرلغزنده و... دارای رتبه تأثیرپذیری و تأثیرگذاری بالایی هستند. بنابراین، لزوم توجه جدی به این شاخص ها در کنترل سیستم ضروری است. همچنین تمام 4 مؤلفه برای برنامه ریزی شهر دوستدار سالمند در بافت فرسوده بخش مرکزی شهر زنجان از میان شاخص-های تولید ساختمان ها در مکان های عمومی با رویکرد نیازهای سالمندان هستند که حاکی از اهمیت این شاخص ها به عنوان خروجی سیستم است و با توجه به اینکه سالمندان دارای ناتوانی ، آسیب پذیری و خواسته ها و دغدغه هایی هستند و فضای شهر برای حضور این قشر مهیا نشده است از جمله می توان مواردی همچون رمپ-ها و پله های ورودی ساختمان ها، کف سازی پیاده رو ها و دسترسی به سطل های زباله، نشمین گاه ها اشاره کرد.

زمینه و هدف: دیفرانسیل شهری به پدیده ای کلیدی در جغرافیای شهری اشاره دارد که بیانگر تفاوت ها,نابرابری ها و گسست های فضایی-اجتماعی –اقتصادی درون یک شهر یا بین مناطق مختلف یک منطقه شهری است .شهر شاندرمن ،واقع در استان گیلان در شمال ایران با ویژگی های منحصر به فردی که دارد به عنوان یکی از شهرهای مهم و تاریخی این منطقه شناخته می شود. روش شناسی: پژوهش حاضر با هدف بررسی دیفرانسیل شهری در شاندرمن از سال های 1365 تا 1400 از ترکیب داده های کمّی و کیفی بهره برده است . دراین پژوهش روش پژوهش توصیفی – تحلیلی بوده که مبتنی بر داده های کمی مانند جمعیت ,دسترسی به خدمات عمومی – مهاجرت – نرخ بیکاری و همچنین به بررسی نظام سلسله مراتبی رتبه – اندازه جایگاه شهر شاندرمن در بین شهرهای استان گیلان پرداخته شده است ,داده های کیفی که عمق مسئله را نشان می دهد شامل مصاحبه نیمه ساختار یافته از کارشناسان و صاحبنظران و همچنین مدل پارادایمی جهت شناسایی شرایط علی ,زمینه ای و مداخله گر مورد استفاده قرار گرفته است. نتایج و یافته ها: تلفیق داده ها نشان می دهد سرمایه گذاری ها در زمینه های بهداشتی آموزشی و خدماتی ناکافی بوده است که حکمرانی محلی به عنوان یک عامل موثر در این زمینه به علت عدم تخصیص متوازن بودجه موجب عمیق تر شدن مسائل اجتماعی – اقتصادی برای این منطقه گشته است به طوریکه این عدم تعادل موجب شده تا قسمت های مرکزی شهر از لحاظ خدمات آموزشی-بهداشتی و سطح رفاه در بالای هرم و مناطق پیرامونی و روستایی این شهر در جهت دسترسی به امکاناتی مانند صنایع کوچک مولد, خدمات رفاهی و آموزشی در وضعیت ضعیف تری قرار بگیرند.

یکی از رویکردهای اساسی به منظور توسعه آزمایشگاه های زنده شهری در مدیریت شهری کارآمد و خلاق، بهره گیری از رویکرد هم آفرینی است، که هدف آن پرداختن به نیازها و چالش های اجتماعی است که در جامعه مدرن به طور فزاینده ای تکه تکه شده اند، و شهروندان از طریق هم آفرینی می توانند یک شهروندی فعال و سیاسی بر مبنای حقوق و تعهدات به بار آیند. تحقیق حاضر با مدل ساختاری-تفسیری به دنبال تحلیل نقش هم آفرینی در توسعه آزمایشگاه های زنده شهری در شهر زنجان است. گردآوری داده ها به صورت مطالعات پیمایشی و کتابخانه ای انجام شد. جامعه آماری شامل 30 نفر نخبگان است که با روش نمونه گیری گلوله برفی انتخاب شدند. شناسایی شاخص های آزمایشگاه زنده شهری با استفاده از نظریه داده بنیاد در قالب مصاحبه نیمه ساختاریافته با کمک نرم افزار MAXQDA انجام شد. برای تحلیل داده ها از مدل معادلات ساختاری به صورت تکنیک حداقل مجذور مربع با کمک نرم افزار SmartPLS.3 استفاده شد. طبق یافته های تحقیق، هم آفرینی و آزمایشگاه های زنده شهری رابطه متقابل و معنی دار با یکدیگر دارند. ازاین رو، مشارکت ذی نفعان شهری، می تواند نقش مؤثری در ایجاد آزمایشگاه های زنده شهری به منظور اجرای طرح ها و پروژه های عمرانی و زیربنایی در شهر زنجان ایفا کند. همچنین، برای دستیابی به یک مکانیسم منسجم در «هم آفرینی پروژه های مبتنی بر آزمایشگاه های زنده شهری»، نیازمند تقویت زیرساخت های عدالت اجتماعی و اجرای پروژه های محیط زیست محور هستیم. از طرفی، از طریق تقویت «گفتگو» و «انعطاف پذیری» می توان، مشارکت و هم آفرینی بین ذی نفعان پروژه های مبتنی بر آزمایشگاه های زنده شهری در شهر زنجان را توسعه داد.

رویکرد شهر اسفنجی به عنوان پارادایمی نوین در مدیریت پایدار آب های سطحی، پاسخی راهبردی به چالش های ناشی از توسعه شهری شتابان و تغییر چرخه هیدرولوژیکی طبیعی است. این رویکرد با بهره گیری از زیرساخت های سبز-آبی و راه حل های طبیعت محور، تقویت تاب آوری شهری در برابر سیلاب و آب گرفتگی، به بهبود کیفیت زندگی شهروندان و حفظ سلامت اکوسیستم های شهری منجر می شود. پژوهش حاضر با روش، توصیفی–تحلیلی به بررسی و تحلیل راهبردی رویکرد شهر اسفنجی برای پهنه بندی مناطق مستعد توسعه زیرساخت های سبز در شهر زنجان پرداخته است. شاخص های تحقیق در دودسته، داده های آماری عینی که در قالب تحلیل های GIS به صورت نقشه استخراج و تحلیل گردید. دوم داده های ذهنی در قالب مؤلفه های شهر اسفنجی شامل 4 مؤلفه رفاهی-فرهنگی؛ حمایتی؛ تنظیم کننده اکوسیستم شهر؛ و تولیدی می باشد. برای تحلیل داده ها از تکنیک همپوشانی فازی در محیط GIS و آزمون تک نمونه ای T با نرم افزار SPSS و مدل معادلات ساختاری با نرم افزار SmartPLS استفاده شد. یافته های تحقیق نشان می دهد که ۴۰ درصد از مساحت شهر (عمدتاً در مناطق جنوبی و جنوب غربی) در پهنه های با اولویت بالا و بسیار بالا برای آب گرفتگی قرار دارند. این مناطق بحرانی عمدتاً با شیب کمتر از ۵ درصد، تراکم بالای بافت سخت (بیش از ۶۰٪) و فاصله بیش از ۵۰۰ متر از مسیل های اصلی مشخص می شوند. بدین ترتیب، تمرکز کانون های بحرانی آب گرفتگی در مناطق جنوبی و جنوب غربی شهر است. همچنین، مؤلفه های تولیدی با ضریب 36.83 و حمایتی با ضریب 41.32 در وضعیت نسبتاً مطلوبی قرار دارند، از طرفی، طبق تحلیل مدل معادلات ساختاری، مؤلفه رفاهی-فرهنگی با ضریب مسیر 3.356 بیشترین سهم را در تبیین شهر اسفنجی در زنجان دارد. در مجموع، تحقق شهر اسفنجی در زنجان نیازمند عزمی جدی برای تحول در مدیریت یکپارچه آب های سطحی، بازطراحی فضاهای شهری بر اساس الگوهای نفوذپذیری و تلفیق راهکارهای فنی با ارتقای شاخص های فرهنگی-رفاهی است.

بافت های مسئله دار و فرسوده شهر، اسکان غیررسمی و ... صفت بارز شهرهای تمامی جوامع تلقی می شود. مرور ادبیات بازآفرینی اجتماعی با رویکرد اصالت بخشی نشان داد ابعاد متغیر و متعدد دخیل در بازآفرینی، ادبیات این مفهوم و استفاده از آن را در گفتمان های برنامه ریزی شهری و بالاخص تجدیدحیات بافت های مسئله دار شهری پیچیده می سازد. بر همین مبنا هدف پژوهش حاضر ارائه سناریوهای محرک بازآفرینی اجتماعی شهر با رویکرد اصالت بخشی در بافت فرسوده شهر زنجان است. پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش توصیفی- تحلیلی می باشد که با بهره گیری از رویکرد آینده پژوهی و استفاده از تکنیک میک مک و سناریو ویزارد به تحلیل بازآفرینی اجتماعی شهر با رویکرد اصالت بخشی در بافت فرسوده شهر زنجان پرداخته است. نتایج نشان داد متغیرهای احساس هویت، تمایل به ادامه زندگی نسل جوان در بافت، تمایل به سرمایه گذاری در بافت، رضایتمندی از وجود گشت های انتظامی به صورت محسوس و نامحسوس، عدم حضور افراد ولگرد در محله، تشکیل گشت های امنیتی داوطلبانه، امنیت تردد پیاده و سواره در شب هم دارای رتبه تأثیرپذیری و تأثیرگذاری بالایی هستند، بنابراین لزوم توجه جدی به این شاخص ها در کنترل سیستم ضروری است. همچنین مشخص شد سناریوی قوی یا محتمل با 3 سناریو، سناریوی شماره 1 با امتیاز 52 کلیدی ترین سناریو و از بین عوامل توصیف گر «تمایل به ادامه زندگی نسل جوان در بافت»، فرض «ایجاد جاذبه متوسط بافت برای جذب و نگهداشت جمعیت جوان» مهم ترین سناریوی پیش روی بافت فرسوده شهر زنجان در آینده می باشد.

هدف اصلی این پژوهش شناسایی مولفه های امکان سنجی شهر با رویکرد ظرفیت سنجی سازمان مردم نهاد در برابر بحران ها (مطالعه موردی: شهرستان میانه) می باشد. قلمرو مکانی این پژوهش شهرستان میانه است. روش تحقیق بر اساس هدف کاربردی بوده و از نظر روش پژوهش و گردآوری اطلاعات به صورت پیمایشی- تحلیلی می باشد. برای جمع آوری اطلاعات از روش دلفی و مشارکت خبرگان استفاده شده است. جامعه آماری این پژوهش خبرگان (رؤس ا، م دیران سازمان و خیریه های مردمی) سازمان مردم نهاد هستند. با استفاده از نرم افزار SPSS 26 و ضریب آلفای کرونباخ پایایی سوالات مورد پردازش قرار گرفتند. فاکتورها در سه دسته قرار گرفتند. این دسته ها عبارت اند از کلان ساختاری 48 درصد، میانی 30 درصد و خرد 22 درصد می باشد. مؤلفه مؤثر راستای تعیین مولفه های امکان سنجی شهر با رویکرد ظرفیت سنجی سازمان مردم نهاد در برابر بحران ها (مطالعه موردی: شهرستان میانه) با 3 مؤلفه عبارت اند از: مؤلفه های کلان (ساختاری) با 4 شاخص، میانی با 4 شاخص، مؤلفه های خرد با 4 شاخص. در ادامه با استفاده از آزمون t تک نمونه ای عوامل مؤثر مورد بررسی قرار گرفتند و در نهایت اولویت بندی شاخص های امکان سنجی شهر پاسخگو در شهر میانه با رویکرد ظرفیت سنجی سمن ها در برابر بحران ها به وسیله آزمون فریدمن رتبه بندی شدند؛ در اولویت اول مسئولیت پذیری، هماهنگی درون و برون سازی و نظارت و ارزیابی قرار دارد. نتایج یافته ها حاکی از آن است که شاخص های مانند مسئولیت پذیری نهادی، هماهنگی ساختاری و نظارت پذیری مشارکتی، بالاترین امتیاز و تاثیر را در تحقق امنیت و پاسخگویی شهری داشته اند.