جغرافیا و آینده پژوهی منطقه ای

رشد جمعیت، توسعه کشاورزی و شهرنشینی شتابان همراه با تغییرات اقلیمی و افزایش تقاضا برای منابع آب، امنیت و دسترسی عادلانه به منابع آبی را با چالش جدی مواجه کرده است. در دهه های اخیر حوضه آبریز فلات مرکزی و به ویژه حوضه آبریز گاوخونی دچار بحران کم آبی شده اند. این بحران، فعالیت های اقتصادی و پایداری زیست بوم ها را مختل و تنش هایی بین ذینفعان ایجاد کرده است که به امنیتی شدن موضوع آب در این حوضه منجر شده است. این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد سیستمی، به بررسی امنیتی شدن بحران آب در حوضه آبریز گاوخونی می پردازد. داده های موردنیاز پژوهش از طریق مطالعات کتابخانه ای و روش های میدانی شامل مصاحبه و پرسشنامه جمع آوری شده و با استفاده از نرم افزارهای MicMac، Scenario Wizar و Vensim تحلیل شده اند. یافته های پژوهش نشان می دهد عوامل کلیدی مؤثر در امنیتی شدن بحران آب در این حوضه؛ عدالت در تخصیص منابع آب، نفوذ مدیران استان اصفهان در سطح ملی، رقابت های استانی، نقش سرویس های امنیتی خارجی، طرح های متعدد انتقال آب از سرچشمه کوهرنگ، نرخ بهره وری محصولات کشاورزی و تأثیر رسانه های ملی بر تحلیل مسائل آب منطقه، هستند. نتایج پژوهش نشان داد؛ وضعیت امنیتی شدن بحران آب در حوضه گاوخونی با 30.43 درصد در آستانه بحران قرار دارد. سناریو، «تلاقی منافع رقابتی و کمبود آب» محتمل ترین سناریو آینده این حوضه شناسایی شده است. این مطالعه به دلیل ترکیب روش های کمی و کیفی و تمرکز بر وضعیت آینده حوضه، دیدگاه نوینی برای سیاست گذاران و برنامه ریزان جهت مدیریت پایدار منابع آب ارائه می دهد.

زیست پذیری به عنوان مفهومی محوری در برنامه ریزی شهری مطرح است و با تمامی جنبه های ذهنی و عینی سکونتگاه های شهری سروکار دارد، به طوری که در تمام ابعاد شهری و فرآیندهای برنامه ریزی موردتوجه طراحان و برنامه ریزان قرارگرفته است. هدف این پژوهش، شناسایی و سنجش پیشران های کلیدی مؤثر بر چشم انداز آتی زیست پذیری شهر طرقبه می باشد. روش تحقیق حاضر توصیفی- تحلیلی و کاربردی است و ابزار گردآوری داده ها پرسشنامه محقق ساخته بوده است. جامعه آماری شامل ۳۰ نفر از متخصصان، مسئولان اجرایی و اساتید دانشگاهی مرتبط با مدیریت و برنامه ریزی شهری، شهرسازی، جامعه شناسی و محیط زیست در سطح شهرستان و استان بوده است. برای سنجش و تحلیل اطلاعات از نرم افزارهای آینده پژوهی شامل MICMAC و Scenario Wizard استفاده گردیده است. یافته ها نشان می دهد که از میان ۲۵ وضعیت پیش بینی شده در محیط نرم افزار Scenario Wizard، ۱۲ وضعیت (۴۸ درصد) در شرایط بحرانی، ۸ وضعیت (۳۲ درصد) در شرایط مطلوب و ۵ وضعیت (۲۰ درصد) در شرایط ایستا قرار دارند که بر این اساس وضعیت بحرانی سهم بیشتری نسبت به وضعیت های مطلوب و ایستا دارد و احتمال وقوع رخدادهای منفی (بحرانی) بیشتر از رخدادهای مثبت (مطلوب) برآورد شده است.

ظهور فناوری های نوین باعث پویایی و پیچیدگی فضای اجتماعی به خصوص در زمینه تعیین و تبیین گردشگری و جاذبه های بر اساس سلایق و نیازهای آن شده است. در این راستا، هدف اصلی این مطالعه شناسایی پیشران های گردشگری استان قم و سناریوسازی با رویکرد آینده پژوهی است. تحقیق حاضر ازنظر هدف کاربردی و ازلحاظ ماهیت و روش توصیفی است و با توجه به ماهیت آن رویکردی آمیخته دارد. جامعه مشارکت کنندگان این طرح در مرحله کیفی و کمی شامل خبرگان، اساتید دانشگاهی، فعالان حوزه گردشگری با حداقل پنج سال سابقه مفید و درنهایت مسئولان دستگاه های اجرایی متولی امور گردشگری بوده که در مرحله کیفی با استفاده از روش نمونه گیری هدفمند و با مصاحبه با 25 نفر اشباع نظری و در مرحله کمی با توزیع پرسشنامه بین 46 نفر اولویت بندی انجام شد. در این تحقیق برای تجزیه وتحلیل یافته ها در مرحله کیفی از رویکرد آینده پژوهی و در مرحله دوم با روش میانگین استفاده شده است. یافته های تحقیق نشان می دهد که برای تدوین سناریوهای جاذبه های گردشگری استان قم باید دو پیشران «تغییرات نسلی و سبک زندگی در مقابل ثبات نسلی و سبک زندگی» و «گرایش به آثار تاریخی و مذهبی در مقابل گرایش به آثار طبیعی و جدید» مدنظر قرار گیرد. بر اساس یافته های این طرح سناریوهایی مانند اصالت در ریشه، تمایل به ریشه، آشوب در ریشه و درنهایت تغییر در ریشه به عنوان سناریوهای محتمل برای جاذبه های گردشگری قم محتمل و برچسب گذاری گردید.

گردشگری نقره ای یکی از شاخه های پراهمیت گردشگری است که با نفوذ و تحکیم گفتمان گردشگری برای همه توجه سیاست گذاران و برنامه ریزان را به خود معطوف ساخته است. این شاخه از گردشگری بر دسترس پذیری به سفر و گردشگری برای سالمندان به نحوی ایمن تأکید دارد و هدف آن ایجاد تجربه ای ایمن، سهل و لذت بخش برای سالمندان است. یکی از راهکارهای تحقق گردشگری نقره ای به نحوی ایمن، شناسایی نقاط خطر پیش از برنامه ریزی برای سفر و آغاز سفر ها است. بدین منظور در پژوهش حاضر تلاش شده است با اتکا به روش کیفی و ابزار مصاحبه نیمه ساختار یافته با 21 تن از متخصصین حوزه سالمندی و گردشگری، به بازشناسی این نقاط خطر پرداخته شود. داده ها در بازه زمانی تیر تا مردادماه 1404 گردآوری شدند. به منظور تحلیل داده ها نیز از روش تحلیل مضمون و نرم افزار اطلس تی آی بهره گرفته شده است. نتایج حاصل از تحلیل داده ها گویای آن هستند که سالمندان در طول سفر با مجموعه ای از مخاطرات مواجه اند که می توان آن ها را ذیل مقولاتی از قبیل مخاطرات جسمانی، روان شناختی، امنیتی و قانونی، زیرساختی و اقتصادی ساماندهی کرد. در ادامه به منظور برون رفت از مخاطرات نام برده به ارائه پیشنهادهایی کاربردی و عملیاتی ارائه پرداخته شده است که می تواند راهنمای برنامه ریزان و مجریان تورهای سالمندان برای طراحی مسیرها، فعالیت ها و خدمات ایمن و بهینه باشد. راهبرد طراحی فعالیت های تفریحی ایمن، با نظارت و زمان بندی مناسب از سوی وزارت ورزش و جوانان، ارائه بسته های بیمه سفر ویژه سالمندان با پوشش حوادث، بیماری و خسارت اموال از سوی وزارت کار، تعاون و رفاه اجتماعی و همچنین بیمه مرکزی از جمله پیشنهاد های ارائه شده در پژوهش حاضر است.

واکاوی دگردیسی های حاکم بر سپهر بین الملل مبین آن است که انگاره ی دولت-ملت در مقامِ چارچوب سنتی انتظام بخش سیاسی، تحت تأثیرِ تکانه های اقلیمی، جهش های فناورانه و بازتعریف تعلقاتِ هویتی، با فرسایش ساختاری و استهلاک نهادی مواجه گردیده است. بر این مبنا، ماهیت برساخته ی نظمِ تاریخی مزبور در تلاقی با چالش های نوپدید آشکار گشته و کارآمدی ارکانِ پیشین آن، مشتمل بر قطعیت مرزی، همگنی هویتی و تفوق حاکمیتی، در مسیر ساماندهی مطلوب زیست جمعی مخدوش به نظر می رسد. همچنین، غلبه ی جریان های سیال ارتباطی و تکوین سوژه هایِ فراملی، بازنگری رادیکال در گره گاه های قدرت، سرزمین و تعلق را ناگزیر ساخته و عبور از الگوی وستفالیایی را به فرآیندی چندوجهی بدل نموده است که به طور هم زمان پتانسیل بروز بی ثباتی و بازتولید سویه های نوین اقتدارگرایی را در بطن خود دارد. به موجب آن، پی افکنی الگوهای مشروعیت بخش جایگزین جهت ممانعت از ایجاد گسست های مخرب سیاسی، محتاج عزم نظری منسجم و تخیل سیاسی جهت بازآراییِ پیوند میان انسان و فضا در قالبی مشارکتی است، به گونه ای که صورت بندی های نوین قدرت، به جای استمرار الگوهایِ تبعیض آمیز، موجد امکاناتی برای همبستگی جهانی و پایداری محیطی گردند.

کاداستر اراضی کشاورزی یکی از ابزارهای کلیدی در مدیریت زمین و توسعه پایدار است که می تواند موجب شفاف سازی مالکیت، کاهش تعارضات حقوقی و بهبود بهره وری در بخش کشاورزی شود. چالش هایی همچون نبود داده های دقیق، ضعف قوانین و پیچیدگی های اداری مانع تحقق کامل این نظام در ایران هستند. در این پژوهش با هدف شناسایی پیشران های کلیدی و تحلیل آینده های محتمل کاداستر، از رویکرد آینده پژوهی و ابزار «ماتریس تأثیرات متقاطع» در نرم افزار MICMAC بهره گرفته شد. رویکرد تحقیق آمیخته بوده و با ترکیب داده های کمی و کیفی و استفاده از پرسشنامه، مصاحبه و مشاهده انجام شده است. جامعه آماری شامل متخصصان حوزه های کشاورزی، منابع طبیعی، جغرافیا و فناوری اطلاعات بود که به صورت هدفمند انتخاب شدند. روایی ابزار با روش دلفی و نظر خبرگان و پایایی آن با انتخاب دقیق مشارکت کنندگان تأیید شد. نتایج نشان داد که پیشران های اثرگذار بر نظام کاداستر در چهار دسته اصلی جای می گیرند: فناورانه، نهادی-حقوقی، اقتصادی-اجتماعی و زیست محیطی. متغیرهایی نظیر «شفافیت مالکیت»، «هماهنگی نهادی»، «پیشرفت فناوری های مکانی» و «سرمایه گذاری در زیرساخت های دیجیتال» بیشترین قدرت اثرگذاری و حساسیت را دارند. بر این اساس، موفقیت اجرای کاداستر در گرو توسعه فناوری های نوین، اصلاح چارچوب های حقوقی، افزایش مشارکت اجتماعی، همکاری نهادی و بهره گیری از مزایای اقتصادی آن است. یافته ها بیانگر آن است که کاداستر صرفاً یک ابزار فنی نیست، بلکه سامانه ای چندبعدی است که تحقق آن نیازمند توجه هم زمان به ابعاد مختلف حکمرانی زمین می باشد.

تغییر کاربری در اراضی کشاورزی در حال گسترش می باشد و این تغییرات موجب تحولات عظیمی در سکونتگاه های روستایی شده است. هدف از این پژوهش، شناسایی و تحلیل عوامل مؤثر بر تغییر کاربری اراضی کشاورزی و بررسی پیامدهای ناشی از آن در نواحی روستایی است. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی می باشد. جمع آوری اطلاعات به صورت کتابخانه ای و میدانی با استفاده از پرسشنامه محقق ساخته انجام شده است. تعداد پرسشنامه ها 278 عدد می باشد. نتایج نشان داد که در میان عوامل اقتصادی، دلال بازی در بازار محصولات کشاورزی و عدم حمایت بانک ها از بخش کشاورزی بیشترین تأثیر را بر تغییر کاربری داشته اند. در بین عوامل اجتماعی، تمایل به زندگی مرفه تر و مهاجرت جوانان به شهر و در میان عوامل محیطی، ترس از خسارت ناشی از پدیده های طبیعی و کاهش بارندگی از مهم ترین مؤلفه های مؤثر بوده اند. در بُعد حقوقی نیز نبود قانون کارآمد و ضعف نظارت نهادهای دولتی نقش تعیین کننده ای داشته است. یافته ها بیانگر آن است که عامل حقوقی با میانگین 4.81 و عامل اقتصادی با میانگین 4.80 بیشترین تأثیر را در تغییر کاربری اراضی داشته اند. همچنین نتایج نشان داد که تغییر کاربری اراضی کشاورزی پیامدهای متعددی در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی به همراه داشته است؛ از جمله افزایش قیمت زمین و بورس بازی اراضی، از بین رفتن آداب ورسوم روستایی، گسترش ناهنجاری های اجتماعی، کاهش تنوع زیستی و تخریب یکپارچگی اراضی. در مجموع، می توان گفت که ضعف قوانین، فشارهای اقتصادی و عوامل اجتماعی، زمینه ساز اصلی تغییر کاربری اراضی کشاورزی هستند و کنترل این روند مستلزم اصلاح سیاست های حقوقی و اقتصادی، تقویت حمایت های مالی از کشاورزان و افزایش آگاهی عمومی نسبت به ارزش های اقتصادی و زیست محیطی زمین های کشاورزی است.

رویکرد شهر اسفنجی به عنوان پارادایمی نوین در مدیریت پایدار آب های سطحی، پاسخی راهبردی به چالش های ناشی از توسعه شهری شتابان و تغییر چرخه هیدرولوژیکی طبیعی است. این رویکرد با بهره گیری از زیرساخت های سبز-آبی و راه حل های طبیعت محور، تقویت تاب آوری شهری در برابر سیلاب و آب گرفتگی، به بهبود کیفیت زندگی شهروندان و حفظ سلامت اکوسیستم های شهری منجر می شود. پژوهش حاضر با روش، توصیفی–تحلیلی به بررسی و تحلیل راهبردی رویکرد شهر اسفنجی برای پهنه بندی مناطق مستعد توسعه زیرساخت های سبز در شهر زنجان پرداخته است. شاخص های تحقیق در دودسته، داده های آماری عینی که در قالب تحلیل های GIS به صورت نقشه استخراج و تحلیل گردید. دوم داده های ذهنی در قالب مؤلفه های شهر اسفنجی شامل 4 مؤلفه رفاهی-فرهنگی؛ حمایتی؛ تنظیم کننده اکوسیستم شهر؛ و تولیدی می باشد. برای تحلیل داده ها از تکنیک همپوشانی فازی در محیط GIS و آزمون تک نمونه ای T با نرم افزار SPSS و مدل معادلات ساختاری با نرم افزار SmartPLS استفاده شد. یافته های تحقیق نشان می دهد که ۴۰ درصد از مساحت شهر (عمدتاً در مناطق جنوبی و جنوب غربی) در پهنه های با اولویت بالا و بسیار بالا برای آب گرفتگی قرار دارند. این مناطق بحرانی عمدتاً با شیب کمتر از ۵ درصد، تراکم بالای بافت سخت (بیش از ۶۰٪) و فاصله بیش از ۵۰۰ متر از مسیل های اصلی مشخص می شوند. بدین ترتیب، تمرکز کانون های بحرانی آب گرفتگی در مناطق جنوبی و جنوب غربی شهر است. همچنین، مؤلفه های تولیدی با ضریب 36.83 و حمایتی با ضریب 41.32 در وضعیت نسبتاً مطلوبی قرار دارند، از طرفی، طبق تحلیل مدل معادلات ساختاری، مؤلفه رفاهی-فرهنگی با ضریب مسیر 3.356 بیشترین سهم را در تبیین شهر اسفنجی در زنجان دارد. در مجموع، تحقق شهر اسفنجی در زنجان نیازمند عزمی جدی برای تحول در مدیریت یکپارچه آب های سطحی، بازطراحی فضاهای شهری بر اساس الگوهای نفوذپذیری و تلفیق راهکارهای فنی با ارتقای شاخص های فرهنگی-رفاهی است.

این پژوهش با هدف شناسایی فرصت ها و چالش های توسعه دوچرخه سواری شهری در بناب، از رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون براون و کلارک بهره گرفت. جامعه آماری را خبرگان و صاحب نظران حوزه های برنامه ریزی شهری، حمل ونقل و مدیریت ترافیک در شهر بناب تشکیل دادند که 12 نفر از طریق نمونه گیری هدفمند و گلوله برفی انتخاب شدند. داده ها از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق با مدت 40 تا 55 دقیقه جمع آوری و پس از رسیدن به اشباع نظری در مصاحبه دهم، تحلیل شدند. فرآیند کدگذاری نظام یافته منجر به استخراج مضامین پایه گردید که در قالب 17 مضمون سازمان دهنده و نهایتاً پنج مضمون فراگیر اصلی طبقه بندی شدند: چالش های زیرساخت های کالبدی و خدماتی، کاستی های حکمرانی و سیاست گذاری شهری، چالش های فرهنگ اجتماعی و نگرش های منفی عمومی، ظرفیت های بومی و فرصت های توسعه و قابلیت های اقتصادی و مزایای توسعه ای دوچرخه سواری. یافته ها نشان داد که توسعه دوچرخه سواری در بناب یک معادله پیچیده سه متغیره است که موفقیت آن مستلزم تعامل سازنده همزمان میان ابعاد کالبدی، نهادی و فرهنگی است و هیچ یک از این ابعاد به تنهایی کافی نیستند. علاوه بر این، بناب یک شهر فرصت محور است که از مزیت های طبیعی، انگیزه های اجتماعی، فرصت های فناوری و پتانسیل مشارکت شهروندی برای تحقق شهر دوچرخه محور برخوردار است، به طوری که این تحول نه تنها امکان پذیر، بلکه ضروری است.