درخت حوزه‌های تخصصی

بیان مسئله: تاریخ روابط ایران و فرانسه در دوره صفوی، به ویژه عصر شاه صفی، به دلیل کمبود منابع اولیه، از زوایای بسیاری ناشناخته مانده است. پژوهش حاضر تمرکز بر دو مکتوب مغفول مانده از مبادلات شاه صفی و لویی سیزدهم -که در نسخه خطی دانش نامه فارسی درج شده اند، دارد. هدف : اسناد مذکور چه نقش و جایگاهی در تبیین سازوکار، گاه شماری و محتوای روابط دو کشور داشته اند و چگونه می توانند به بازخوانی نقش مبلغان فرقه کاپوسن به عنوان کارگزاران اصلی این تبادلات یاری رسانند؟ روش پژوهش: این مقاله با بهره گیری از روش «تحلیل سندشناختی» و با رویکردی توصیفی-تحلیلی، به واکاوی ساختار، محتوا، اصالت و دلالت های تاریخی این دو نامه می پردازد. در این روش، اسناد نه تنها ازمنظر متن محور، بلکه در بافت تاریخی، ادبی، و کارکردی شان بررسی می شوند. دستاوردها: یافته های پژوهش نشان می دهد که این مکتوبات، باوجود هدفِ ظاهریِ آموزشیِ نسخه خطی دانش نامه فارسی ، از اصالت تاریخی برخوردارند و گواهی روشنی از تداوم و نهادینه شدن روابط ایران و فرانسه در دوره شاه صفی هستند. نامه لویی سیزدهم به عنوان نخستین پاسخ مستقیم یک پادشاه فرانسه به پادشاهی صفوی، از یافته های منحصربه فرد این پژوهش محسوب می شود. هم چنین، تحلیل القاب و اصطلاحات به کاررفته، هم عمق آگاهیِ فرهنگیِ کاتبِ فرانسوی در تألیف نسخه فارسی را آشکار می سازد و هم نقش محوریِ کشیشان کاپوسن را به عنوان واسطه های فرهنگی-دیپلماتیک در مسیر تحکیم مناسبات دو کشور بازتعریف می کند.    

مؤلفه های توسعه یافتگی در بنادر خلیج فارس در قرن نوزدهم منجر به برتری برخی از بنادر خلیج فارس شد. این مؤلفه ها که شامل موقعیت مکانی مناسب، دسترسی به آب شیرین، به کارگیری فناوری های جدید در زمینه حمل و نقل چون استفاده از کشتی های بخار و وسایل ارتباطی چون تلگراف و مهم تر دانش به کارگیری و استفاده بهینه از این مؤلفه ها، تأثیری شگرف بر برتری بنادر خلیج فارس نسبت به یکدیگر نهاد. در این پژوهش به عنوان مطالعه موردی، دو بندر بوشهر که توسط حکومت قاجار اداره می شد، با بندر بصره که توسط حکومت عثمانی اداره می شد، به صورت تطبیقی مورد بررسی قرار گرفته است. این پژوهش به مقایسه تطبیقی بندر بصره با بندر بوشهر می پردازد؛ لذا این پژوهش به شیوه تطبیق تاریخی، به مقایسه وجوه تشابه و تفاوت دو بندر مهم خلیج فارس در دوره قاجار پرداخته است. باتوجه به این روش تحقیق، این پژوهش درصدد است تا به این پرسش پاسخ دهد که چرا بندر بصره نسبت به بندر بوشهر، از نظر مؤلفه های توسعه یافتگی، وضعیت مناسب تری داشت؟ باتوجه به داده های این پژوهش، نتایج پس از مقایسه جایگاه دو بندر حاکی از آن است ریشه تاریخی مؤلفه های توسعه یافتگی در بنادر بوشهر و بصره تقریباً در یک زمان آغاز شده است اما سیاست های حکومت-های مرکزی قاجار و عثمانی و همچنین دانش به کارگیری و استفاده بهینه از این مؤلفه ها از یک سو، حضور اروپاییان و سیاست های کشورهای انگلیس و فرانسه در این بنادر از سوی دیگر، منجر به برتری و ضعف این بنادر در مؤلفه های توسعه یافتگی شد.

تبری از مخالفان یکی از آموزه های مهم شیعی است که در قرآن و سنت نیز بر آن تأکید فراوانی شده است. به عنوان مثال در سخنان امام صادق(ع) بر آن سفارش شده است. لیکن در معاشرت امام صادق با مخالفان تبری به چشم نمی خورد بلکه حضرت با آنان رفتار شایسته و معاشرت نیکویی داشته است. همین امر موجب چالش شده و زمینه تضاد میان سخن و رفتار امام در ارتباط با مخالفان را موجب شده است. در تحقیق پیش رو تلاش شده با روش توصیفی-تحلیلی و باهدف تبیین نفی تعارض میان رفتار و سخن امام صادق(ع) در تبری از مخالفان به راهکارهایی در جهت ایجاد سازگاری میان آن دو اقدام نماید. با بررسی سخنان و رفتار امام صادق(ع) روشن شد که برخی از راهکارها همچون زمان شناسی، دشمن شناسی و تقیه مداراتی راه حل مناسبی جهت برطرف نمودن تضاد و تقابل میان سخن و رفتار امام صادق(ع) در تبری از مخالفان است.

«قابوس نامه» تألیف امیر عنصرالمعالی کیکاووس بن اسکندر از امرای دانشمند آل زیار است. وی این کتاب را در سال 475ق به عنوان پندنامه ای برای تربیت فرزند خویش گیلان شاه درباره رسم زندگانی و حکمرانی در چهل و چهار باب با نثری ساده نگاشت که نکته های سودمندی پیرامون مسائل مختلف اخلاقی، اجتماعی و تاریخی دارد. هدف از انجام این پژوهش پاسخگویی به این سؤال است که چرا در درون پاره ای از حکایات عنصرالمعالی پرداختن به مفهوم امنیت القا می شود؟ فرضیه حاصله چنین است که این امیر زیاری قصد داشت تا با بیان چنین اندرزهایی در قالب حکایات شیرین و مستند مفهوم امنیت را به روشنی و با زبانی ملایم تر به مردمان زمانه خویش بفهماند تا بدین صورت، بتواند اقدامی مهم در خصوص برقراری امنیت در جامعه انجام دهد. این مقاله پس از توصیف حکایات با استفاده از روش کتابخانه ای ابعاد گوناگون این موضوع را درباره امنیت بررسی و تحلیل می نماید. یافته ها نشان می دهد که، این حاکم خردمند مهم ترین مؤلفه های امنیت را در تبعیت از فرمانروایان، پیروی پادشاهان از خداوندمتعال، احترام به پدر و مادر، تشکیل خانواده و نیز داشتن سپاهی نیرومند، حراست از اموال و نحوه رویارویی با دشمنان می داند. بنابراین با توجه به تازگی موضوع ضرورت دارد تا در این زمینه تحقیقی علمی انجام پذیرد.

زیج حاکمی کبیر اثر ابوالحسن علی بن عبدالرحمان بن یونس (ف. ۳۹۹ق.)، اخترشناس نامدار مصری، از برجسته ترین آثار اخترشناسی در تمدن اسلامی و از منابع بنیادین تاریخ رصدگری به شمار می آید. این مقاله با تمرکز بر محتوای رصدی و کارکرد تاریخی زیج حاکمی کبیر ، جایگاه این اثر را در تاریخ اخترشناسی اسلامی و نقش آن را در انتقال داده های رصدی به سنت اخترشناسی مدرن بررسی می کند. تحلیل متن نشان می دهد که ابن یونس با ثبت دقیق و نظام مند رصدهای خود و گردآوری داده های پراکنده اخترشناسان پیشین، مجموعه ای فراهم آورده که برخی از این داده ها، یگانه مأخذ شناخته شده برای بازسازی سنت های رصدی ازمیان رفته است. زیج حاکمی کبیر تنها منبع موجود برای رصدهای ایرانیِ جایگاه اوج خورشید در روزگار ساسانی و رصدهای احمد نهاوندی، ماهانی و خاندان اماجور است و از این رهگذر، نقشی بنیادین در بازشناسی تاریخ رصدگری و به ویژه رصدهای اصحاب ممتحن دارد. مقاله پیشِ رو همچنین به رواج گسترده زیج حاکمی کبیر در سرزمین های مختلف اسلامی، ازجمله مصر، شام، ایران و یمن، و تأثیر عمیق آن بر زیج های بعدی، به ویژه زیج ایلخانی ، می پردازد. سپس، مسیر انتقال داده های رصدی این اثر به اروپا و چندوچون بهره گیری اخترشناسان غربی از آن ها از سده 17 میلادی به بعد بررسی می شود؛ داده هایی که در شکل گیری پژوهش های نوین نجومی، ازجمله بررسی شتاب سَدِگانی ماه و تغییرات سرعت چرخش زمین در درازمدت، نقشی مؤثر داشته اند. بدین سان، زیج حاکمی کبیر نه تنها اثری شاخص در تاریخ اخترشناسی اسلامی، بلکه سندی تمدنی از پیوند میان رصدگری اسلامی و تکوین اخترشناسی مدرن به شمار می آید.

اصفهان و دگرگونی های ایجادشده در آن در عصر صفوی، تعریفی تازه از شهر و شهرنشینی عرضه کرد و زیست جهانی متفاوت را برای هنرمند ترسیم نمود. شعر مکتب اصفهان که صائب تبریزی مهم ترین نماینده آن به شمار می رود، صحنه بروز دگرگونی هایی عمده در شعر پارسی است. آیا می توان از وجود رابطه ای مابین تطورات اصفهان و نگاه و اندیشه شاعر سخن گفت و آیا می توان تأثیر سکونت در این زیست جهان متفاوت را در شعر صائب یافت؟ نوشتار حاضر، با اتخاذ نظریه پردازی داده بنیاد به عنوان روش تحقیق، پاسخ گویی بدین پرسش ها را هدف داشته و به جستجو و بررسی تأثیرات دگرگونی فضای شهری و اجتماعی اصفهان در غزلیات ملک الشعرای دربار صفوی پرداخته است. این پژوهش، پایتخت صفوی را بر ابعاد گوناگون هنرآفرینی صائب مؤثر یافته است. از یک سو، این شهرِ متفاوت و نو عناصر آن در شعر وی حضوری پررنگ دارند و در مضمون پردازی و نمادسازی نقش آفرینی می کنند؛ و از سویی دیگر، فضای اجتماعی جدیدِ حاکم بر این شهر، نگاه و اندیشه ای نو را برای صائب رقم می زند و شعرش حس شهرنشینی متمایزی را به نمایش می گذارد. نتایج به دست آمده، بر تأثیرپذیری دیدگاه صائب از شهر اصفهان و تحولات رخ نموده در آن تأکید می نهند و از بروز نوعی دگرگونی اجتماعی و آغاز شکل گیری فرهنگ نوین شهرنشینی در ایران سده یازدهم هجری می گویند.

دیدگاه های تجدیدنظرطلبانه بر آن اند که اسلام یک جنبش یهودی-مسیحی بود که در مناطق شمالی تر شکل گرفت و بعدها توسط عباسیان به عنوان دینی با مرکزیت مکه بازنویسی شد؛ لذا تکیه بر منابع اسلامی برای بررسی هویت و تاریخ این آیین نیز با چالش جدی مواجه است. این پرسش پژوهش در صدد آن است که وقوع چنین جعل گسترده ای را توسط حکومت عباسی امکان سنجی نماید. پرسش اصلی این است که آیا اساساً عباسیان از زیرساخت های مورد نیاز برای چنین اقدام عمده و مهمی برخوردار بودند تا حدی که بتوانند روایات سنتی اسلام را بازنویسی یا آیین جدیدی تحمیل کنند؟ روش تحقیق مبتنی بر تحلیل منابع غیراسلامی هم عصر عباسیان و متأخر از آنان و گزارش هایی درباره برخی شواهد مادی است. یافته ها نشان می دهند که ناپایداری سیاسی ناشی از تفرقه های داخلی، رقابت های خانوادگی و شورش های منطقه ای، انسجام خلافت را تضعیف کرده بود. گستردگی جغرافیایی امپراتوری نیز، همراه با تنوع فرهنگی و سیاسی جوامع غیرعرب یکسان سازی روایی را غیرممکن می ساخت. از سوی دیگر تنوع مذهبی و قومی در میان اعراب، موجب ایجاد شبکه های روایی مستقل شده بود. همچنین تعاملات سیاسی، تجاری و فرهنگی با بیزانس، پارسیان و ارمنیان، آگاهی گسترده از روایت سنتی اسلام را تقویت می کرد. شواهد مادی، از جمله نسخه های کهن قرآن های کشف شده و کتیبه های اموی نیز تثبیت زودهنگام هویت اسلامی و وجود این موانع را تأیید می کنند. نتیجه کلی این است که موانع ساختاری و شواهد مادی، امکان جعل یا بازنویسی تاریخ اسلام را توسط عباسیان به شدت محدود و نامحتمل می سازند.  

مهم ترین ویژگی تاریخ صفویه در ایران، پذیرش اسلام شیعی است. صفویان اقدامات مختلفی برای ترویج تشیع انجام دادند: آنها علمای دینی عرب را از خارج از ایران دعوت کردند و از مراسمات شیعیان حمایت کردند. زیارتگاههای امامان شیعه و نوادگان آنها که برای شیعیان از اهمیت ویژهای برخوردار بود، مورد احترام صفویان بود. اگرچه برخی مطالعات حفاظت صفویه از حرم مشهد را در دوران شاهطهماسب و شاه عباس بررسی کردهاند، اما تحقیقات کمی برای بررسی تأثیر صفویه بر امامزادهها، یعنی مقایسه دورههای پیش از صفویه و پس از صفویه انجام شدهاست. این پژوهش به شرح تاریخچه حرم مشهور شاهعبدالعظیم در نزدیکی تهران تا قرن نوزدهم میپردازد. همچنین تأثیر صفویه، چگونگی تغییر حرم پس از ظهور دولت صفوی و چگونگی عملکرد آن پس از سقوط صفویان را بررسی می کند. به وقف یا موقوفه شرعی متعلق به حرم که حمایت مالی برای آن فراهم میکرد، توجه ویژهای میشود. در نهایت، این مطالعه سهم صفویان در حرم و بهطور کلی شیعه سازی را برجسته می کند.

ایل شاهسون یکی از بزرگ ترین اتحادیه های ایلی در شمال غرب ایران است. در دوره پهلوی، با اجرای طرح اسکان اجباری دهه 1310ش، بسیاری از شاهسون ها در دشت مغان و نواحی مجاور آن اسکان یافتند. پس از سقوط رضاشاه در شهریور 1320، شاهسون ها هم مانند سایر ایلات ایران، کوچ نشینی را به صورت محدود آغاز کردند. از اواخر این دهه تا پایان دوره پهلوی، تحولات گسترده ای در دشت مغان رخ داد که بر اثر آن بخش عمده ای از جمعیت شاهسون ها اسکان یافتند و روستاهای شاهسون نشین به وجود آمد. این پژوهشِ داده بنیاد، براساس روش جمع آوری اطلاعات از مراکز آرشیوی و کتابخانه ها و با رویکرد توصیفی-تحلیلی، بر آن است که فرایند اسکان ایلات شاهسون در دشت مغان و شکل گیری روستاهای شاهسون نشین در بازه زمانی ۱۳۲۷ تا ۱۳۵۷ش. را مورد بررسی قرار دهد. یافته های پژوهش نشان می دهد که وجود زمینه های داخلی تغییر روش زندگی در نزد ایلات شاهسون، مانند اشتغال شاهسون ها به عنوان کارگران روزمزدی، از دست دادن دام ها و غیره، همزمان با عوامل مشوق و اجبارآمیز مانند طرح واگذاری اراضی دولتی در آذربایجان و أخذ تعهد از اشخاص، اجازه حفر قنات در زمین های واگذاری، احداث کانال ها و شبکه های آبیاری، تأسیس شرکت شیار آذربایجان، تأسیس شرکت های سهامی-زراعی و شرکت های کشت و صنعت، از عوامل اصلی اسکان شاهسون ها در دشت مغان و نواحی مجاور بوده است. نتیجه پژوهش بیانگر این است که مجموعه عوامل و اقدامات دولت در بازه زمانی پژوهش، سبب عمران و آبادی دشت مغان شد و شاهسون ها هم از این قضیه استقبال کردند و به تدریج مشغول زراعت و کار در صنایع جدید شدند. همچنین شاهسون ها در نقاطی که امکان دریافت زمین و کشاورزی وجود داشته است، اسکان یافتند. 

از جمله موضوعات مغفول در حوزه مطالعات تاریخ اجتماعی ایران، مطالعه و بررسی تدابیر صحی و درمانی در بین گروه های مختلف سنی به ویژه اطفال است. بر همین اساس، پژوهش حاضر درصدد پاسخ گویی به این سؤال است که در جامعه ایران عصر صفوی، از چه تدابیری برای حفظ صحت و از چه روش هایی برای درمان انواع بیماری های اطفال استفاده می شد؟ پژوهش حاضر مطالعه ای میان رشته ای در دو حوزه تاریخ و پزشکی است. متناسب با ماهیت موضوع، داده ها و مطالب لازم براساس روش کتابخانه ای و از طریق مراجعه به انواع منابع، به ویژه نسخ خطی طبی گردآوری شده است. شکل ارائه مطالب به صورت توصیفی-تحلیلی است. یافته های پژوهش نشان می دهد که برخلاف منابع تاریخی و سفرنامه ها، منابع طبی اطلاعات ارزشمندی درباره وضعیت اطفال در عصر صفوی به دست می دهند. متناسب با نظام طبی مبتنی بر اخلاط چهارگانه، رویکرد شناختی (علت شناسی) و رفتاری (تدابیر مراقبتی و روش های درمانی) در مقابله با انواع بیماری ارائه شده است. با توجه به ضعف بدنی در هنگام تولد، مراعات تدابیر مراقبتی و بهداشتی نقش مهمی در حفظ صحت طفل داشت. بدن طفل در معرض ابتلا به انواع بیماری ها قرار داشت. ضمن توصیه به مراعات تدابیر پیشگیرانه، متناسب با نوع بیماری، وضعیت بدنی و سن طفل، کاربرد انواع دارو در اشکال مختلف و اغلب به شکل استفاده خارجی تجویز می شد. با توجه به نیاز جامعه امروز برای آشنایی با تدابیر صحی و مراقبتی اطفال، شناسایی و تبیین دیدگاه های اطبا در دوره های مختلف تاریخی می تواند سودمند و کاربردی باشد.

کارکنان دولت به عنوان قشری تأثیرگذار در ادوار مختلف تاریخی، نقش پررنگی در تحولات داخلی داشته و دارند و این موضوع در دوره معاصر و عصر سلطه بوروکراسی شدت بیشتری گرفته است. در آغاز حکومت پهلوی اول، کارمندان دولت برای احقاق حق خویش، با توسل به اعتصاب و تعطیلی ادارات به مثابه روشی اعتراضی و کنشی نوین، دولت وقت را تحت فشار قرار دادند و امتیازاتی دریافت کردند. مسئله این مقاله، تبیین کنشگری کارکنان وزارتخانه های مختلف پایتخت برای افزایش حقوق و تسهیلات و اعتراض به تصمیم کمیسیون بودجه مبنی بر کاهش حقوق دریافتی آنها و تبعات آن است. نگارندگان با تکیه بر اسناد، خاطرات، قوانین و مذاکرات مجلس و به ویژه روزنامه ها درصدد بوده اند به این پرسش پاسخ دهند که علل، روند و پیامدهای اولین تحصن عمومی کارمندان دولت در سلطنت رضاشاه پهلوی چه بوده است؟ یافته های تحقیق نشان می دهد که اولین اعتصاب عمومی کارمندان دولت در ابتدای حکومت رضاشاه، معلول ترس و نگرانی آنها به خاطر کاهش حقوق و مختل شدن امور معیشتی و رفاهی، گرانی و تورم فزاینده بود و بحران اداری و تحصن در محوطه ساختمان مجلس شورای ملی، هم نمایندگان را از تصویب برنامه کمیسیون بودجه منصرف کرد و هم در نتیجه افزایش انتقاد از عملکرد مستوفی الممالک، علت تامّه ای بر استعفای او شدند.

در تاریخ قم حسن بن محمد قمی (متوفای ۴۰۶ق)، آب از یک عنصر طبیعی فراتر رفته و به پدیده ای فرهنگی، اجتماعی و سیاسی تبدیل می شود. پرسش اصلی آن است که قمی، آب را در سه سطح مادی، سیاسی و نمادین چگونه بازنمایی می کند؟ در سطح مادی، او به قنات ها، اراضی آبی و شیوه های بهره برداری می پردازد؛ در سطح سیاسی، آب را ابزاری برای تنظیم قدرت و کسب اعتبار اجتماعی می داند؛ و در سطح نمادین، مفاهیمی چون تطهیر، برکت و شفا را برجسته می سازد. تقدس چشمه ها، پیوند آب با شخصیت های مقدس و آیین هایی مانند استسقا و قربانی نیز چگونگی تبدیل اضطراب کم آبی به کنش جمعی را نشان می دهد. اقدامات عمرانی حاکمان - از احیای قنات ها تا گسترش منابع آبی - هم زمان کارکرد عمومی و نقش اعتبارساز داشته و «دعای خیر» مردم، نمادی از پیوند قدرت و قداست است. همچنین آیین ها و نمادهایی چون «سقّای کربلا» و «الماء غسان» حافظه جمعی و هویت ایرانی - اسلامی را حول آب سامان داده و آن را به بستر فرهنگی مشترک میان ساکنان و مهاجران بدل می کنند. در نتیجه، قمی جامعه سده چهارم هجری را در تعاملی چندلایه با آب ترسیم می کند؛ از ساختار بهره برداران تا تقدس بخشی به منابع آبی که منظومه ای فرهنگی - زیستی را پدید آورده است. از این منظر، تاریخ قم نمونه ای پیشامدرن از تاریخ نگاری محیط زیستی است که نسبت انسان و طبیعت را در پیوند با معانی جغرافیایی، سیاسی و فرهنگی - دینی تبیین می کند.

امام الدین حسینی چشتی از مورخان عصر سدوزائی در کتاب تاریخ حسین شاهی روایت جامع از حکومت درانی ها ارائه داده است. وی با بهره گیری از مشاهدات شخصی، مسموعات، اسناد و نامه ها به ثبت وقایع این سلسله پرداخته است. این پژوهش با رویکرد توصیفی - تحلیلی و به دنبال پاسخ به این پرسش است که بینش و روش حسینی در تاریخ نگاری وی چه ویژگی های داشته  است؟ یافته ها نشان می دهد او از دو سبک نثر ساده و متکلف به تناسب محتوا و هدف خود استفاده کرده است. وامداری وی به سنت تاریخ نگاری درباری عصر صفوی در سبک و بینش و روش از ویژگی های برجسته اثر اوست. نثر ساده برای بیان وقایع و نثر متکلف برای حسب ونسب و ستایش سلاطین به کار برده است. حسینی یک دیوان سالار متمایل به اشعری گری بود که با انتساب علل رخدادها به اراده الهی، بینش مشیت گرایانه و با تأکید بر شخصیت های برجسته، نگاه نخبه گرایانه خود را بروز داده است. در تاریخ نگاری او تمرکز بر ذکر رخدادهای سیاسی و غفلت از وضعیت اجتماعی کمتر توجه شده است. همچنین او با شگرد نسب سازی های ساختگی و انتساب احمدشاه ابدالی به پیامبران بنی اسرائیل و صحابه پیامبر به دنبال مشروعیت بخشی به سلسله سدوزایی بوده است. اگرچه روایت او جانب دارانه و فاقد تحلیل عوامل اجتماعی - اقتصادی است، اما به دلیل توجه او به جغرافیا و تاریخ محلی مناطق شرق خراسان و هند، به عنوان منبع ارزشمند برای تاریخ نگاری این دوره مورد استناد مورخان پسین قرار گرفته است.

پیکره سازی در ایران تقریباً با گام های اولیه تمدن در این سرزمین کهن آغاز می شود. در این میان ظرف پیکره ها، گونه های هنری فاخری هستند که علاوه بر دارا بودن جنبه های زیباشناسانه، کاربردی بودند و به فرم های گوناگونی ازجمله اشکال انسانی، حیوانی، پرندگان و ریخت های تلفیقی ساخته شده اند. در این میان ابریق های پیکره گون زرین فام با فرم سَر خروس، به لحاظ دارابودن ساختار فرمی زیبا و ترکیب بندی دقیق حائز اهمیت بوده و ازآنجایی که فقط در عصر ایلخانی خلق گشته اند و کاملاً منحصر به این دوره تاریخی هستند، جایگاه بسیار ویژه ای را در بین دیگر ظروف پیکره ای به خود اختصاص داده اند. با ورود اسلام به ایران و ساخت لعاب زرین فام، این لعاب درخشان با انعکاس طلا گونه اش به بستر آثار سفالی ازجمله ظرف پیکره ها نیز راه پیدا کرد و به دنبال آن ظرف پیکره های زرین فام کم نظیری به ویژه در عصر ایلخانی خلق گشتند که تا به امروز جایگاه بسیار ارزشمندی را به خود اختصاص داده اند. در این پژوهش قصد بر این است که ویژگی های ریختی و فرمی ابریق های پیکره ای زرین فام که با فرم سَر خروس و در دوره ایلخانی ساخته شده اند، موردمطالعه قرار گیرند. بنابراین این مقاله درصدد پاسخ گویی به این پرسش ها است که چه ویژگی های ریخت شناسانه ای در ابریق های پیکره ای زرین فام دوره ایلخانی که با فرم سَر خروس ساخته شده اند، مشهود است؟ و فرم و ریخت قالب در این ظروف پیکره گون چیست؟ برای دستیابی به پاسخ این سؤالات در گام نخست ابریق های پیکره گون زرین فام عصر ایلخانی که با فرم سَر خروس ساخته شده اند، معرفی شده و در ادامه به منظور کشف ویژگی های ریخت شناسانه آن ها، فرم و ساختار آثار مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته است.

قراگوزلوها از ایلات ترکمن ساکن در نواحی همدان و از متحدان کلیدی حاکمان قاجار به حساب می آمدند. حضور این طایفه در مناطق مختلف به واسطه مؤلفه های طبیعی- جغرافیایی، عوامل امنیتی و سیاست های دفاعی قاجاریه صورت می گرفت. لذا حضور این طایفه در نقاط مختلف ایران بر میزان و شدت ناآرامی ها، شورش ها، حملات و تجاوزات قوای بیگانه و نیز وفاداری و رشادت های آنان در طول نبردها بستگی داشت. این تحلیل بر این فرض استوار است که حضور قراگوزلوها در طول زمان و در سطوح جغرافیایی متفاوت، بازتابی از مأموریت های مشخصِ امنیتی- مرزی و سازوکارهای دفاعی قاجارها است. بنابراین، می توان حضور آنان را به عنوان یک طایفه محلی با کارکردهای استراتژیک در سه محور اصلی امنیت مرزی، کنترل داخلی و مشارکت در عملیات های تثبیت حاکمیت تبیین کرد. این پژوهش با بهره گیری از روش توصیفی-تحلیلی و نمودارهای فراوانی، حضور قراگوزلوها را در تثبیت حکومت قاجار بررسی می کند. نتایج بررسی نشان می دهد که مناطق جنوبی ایران، به ویژه فارس با 27 درصد مأموریت های نظامی قراگوزلوها، در صدر مأموریت های جنگی این گروه قرار داشته و بیشترین مشارکت نظامی این طایفه نیز در بازه زمانی سال های 1209 - 1248ﻫ.ق بوده که کشور عرصه تهاجمات خارجی و ناآرامی های داخلی بوده است.

نخستین تلاش استعمار انگلستان برای تسلط بر مناطق افغان نشین شرق خراسان از طریق حمایت و انتصاب شاه شجاع سدوزایی به امارت کابل، با واکنش ساکنان افغانی منطقه مواجه و به جنگ اول افغان و انگلیس در ۱۸۳۹–۱۸۴۲م منجر شد که با مقاومت مجدّانه افغان ها به شکست و عقب نشینی انگلیسی ها انجامید. این نبرد تأثیرات عمیقی بر نواحی افغان نشین شرق خراسان بر جای گذاشت. این پژوهش تاریخی با رویکرد کیفی و مبتنی بر تحلیل اسنادی و تاریخی، در پی ارائه پاسخ بدین پرسش است که زمینه ها، علل و پیامدهای جنگ اول افغان و انگلیس کدامند؟ نتایج پژوهش حاکی از آن است که رقابت راهبردی میان روس و انگلیس موسوم به «بازی بزرگ»، تغییرات مکرر درحکومت های محلی افغان ها، بافت قبیله ای و مرکز گریز جامعه افغان، سیاست های مداخله جویانه انگلیس، سوءتفاهم ها و بی اعتمادی متقابل میان قبایل افغان و نیروهای انگلیسی به عنوان عوامل کلیدی در وقوع جنگ عمل کردند. تشکیل شورای مقاومت و ایجاد حس خودآگاهی میان افغان ها مهمترین پیامد این نبرد بود. علاوه بر این، کاهش نفوذ نظامی و سیاسی انگلیس در میان افغان ها، تشدید رقابت های منطقه ای، بازنگری اساسی در سیاست های انگلیس در منطقه و بی ثباتی سیاسی در جامعه افغان، از دیگر پیامدهای این نبرد بودند.

شرفنامه بدلیسی، به عنوان یکی از منابع مهم تاریخ نگاری محلی ایران، با تمرکز بر تاریخ امرای کُرد، جایگاهی ویژه دارد. این اثر، نخستین منبع تاریخ نگاری است که به طور خاص به کردها و پیوندشان با تاریخ ایران می پردازد. بدلیسی، با تجربه نظری و عملی در دیوانسالاری ایران دوره صفویه، درکی عینی و تاریخی از مفهوم ایران ارائه می دهد. پرسش اصلی این پژوهش آن است که مفهوم ایران در کتاب شرفنامه بدلیسی چیست و چگونه تعریف یا بازنمایی شده است؟ این پژوهش، با استفاده از روش تاریخ مفهومی، نشان می دهد که بدلیسی، فهمی تاریخی از سرزمین، اقوام و مردم ایران داشته و کردها را در چارچوب تاریخ ایران درک و روایت می کند. وی، علی رغم حضور در دربار عثمانی و انتقاد جزئی از صفویان، همواره از منظر درک تاریخی و الزامات ایران سخن گفته و تاریخ امرای کُرد را در نسبت با تاریخ کلان ایران و «پادشاهی متمرکز ایران» روایت کرده است  و مفهومی «فراقومی» و «فرامذهبی» از ایران ارئه داده است که در بررسی تاریخِ «مفهوم ایران» حائز اهمیت است.

ایران و تونس دو کشوری با فاصله های تاریخی، جغرافیایی و فرهنگی زیادی و در عین حال، ارتباطات و اشتراکاتی قابل توجه اند. ازجمله عوامل تفاوت میان این دو کشور می توان فاصله جغرافیایی و تمایز های زبانی، فکری، فرهنگی، مذهبی و سیاسی را برشمرد. و از عوامل قرابت های میان دو کشور می توان پیشینه های تمدنی، پیوندهای تاریخی، عُلقه های دینیِ قبل و بعد اسلام، از آیین مانوی و دین اسلام گرفته تا مذهب و حبّ اهل بیت (ع) ، پیشینه ادبیات ضدّاستعماری و ضدّاستبدادی، پیوندهای زبانی و فرهنگی، از طریق سه زبان فارسی، عربی و فرانسه و نیز شخصیت های فکری و فرهنگی مورد توجه میان دوکشور را ذکر کرد. تبیین این پیوندها در حال حاضر بیش از پیش برای تقویت تعاملات و پرهیز از تباعد میان این دو کشور مفید و ضروری است. سخن اصلی مقاله تأکید بر مایه های پیوند مؤثر و ارتباط میان این دوکشور در آسیا، آفریقا و جهان اسلام، تعامل بیشتر با نواحی فکری و تمدنی جهان اسلام و عرب و دعوت به کوشش بیشتر برای زدودن عواملی است که دستگاه فعال ایران هراسی به آن دامن می زند و می تواند هر زمان موجب اختلاف و هزینه های ناشی از آن بشود.

در مطالعات تاریخنگاری یونان باستان، کتاب کوروشنامه گزنفون هم از نظر الگوی ادبی و هم به مثابه کتابی برای آموزش شیوه حکمرانی همواره مورد توجه بوده است. همچنین این اثر برای فهم جایگاه شیوه فرمانروایی ایرانیان در میان جریان های فکری یونان باستان دارای اهمیت است. هرچند نوشته های گزنفون درباره زندگی و اقدامات کوروش از سوی پژوهشگران مورد نقد و ارزیابی زیادی قرار گرفته است، اما در مورد تأثیرگذاری این نوشته ها بر مورخان، اندیشمندان سیاسی و فرمانروایان اروپا در دوره های بعد تردیدی وجود ندارد. کوروشنامه گزنفون هم در حوزه فلسفه سیاسی، هم در حوزه ادبیات رمانتیک و هم از نظر کتاب راهنمای آموزش حکمرانی مهم ترین متن بازمانده از تاریخنگاری عصر کلاسیک باستان به شمار می رود. پژوهش حاضر با روش تاریخی و رویکرد توصیفی- تحلیلی به بازشناسی کتاب کوروشنامه در سه جریان مهم تاریخ اروپا در اوایل دوره مدرن، یعنی رنسانس ایتالیا، اصلاح دینی و روشنگری می پردازد. یافته های پژوهش نشان می دهد که از میان متون یونانی و رومی دوره باستان، کتاب کوروشنامه گزنفون بیشترین تأثیرگذاری را بر اندیشه و نظام های پادشاهی اروپا از رنسانس تا انقلاب فرانسه بر جای نهاد.