طیبه سیفی

بازخوانی تاریخ ایران و مصر در قرن نوزدهم ، روایتگر وقایع سیاسی و اجتماعی مشابهی در این دو سرزمین است که در برخی از آثار ادبی این دوره از جمله در اشعار میرزاده عشقی و حافظ ابراهیم، بازتاب پیدا کرده است. عشقی در اشعارش به روایت انقلاب مشروطه در ایران می پردازد و حافظ ابراهیم نیز تاریخ طولانی مصر و مبارزات مصریان علیه ظلم و استعمار در جهان عرب را روایت می کند. در این پژوهش، آثار این دو شاعر بر مبنای نظریه نقد تاریخ گرایی نوین، بررسی و جنبه های اجتماعی و سیاسی رویدادها به شیوه توصیفی -تحلیلی پرداخته شده است و چنانکه شیوه منتقدان تاریخ گرایی جدید است، مضامین اشعار میرزاده عشقی و حافظ ابراهیم به صورت تطبیقی و برمبنای محورهای مهم نقد تاریخ گرایی نوین بررسی شده است تا انگیزه های سیاسی و ایدئولوژیک فرهنگیِ دخیل در تولید متن، کشف شود، زیرا خوانش این اشعار از منظر نقد تاریخ گرای نوین فراتر از وقایع تاریخی اشعار، ذهن را به موضوعات مهمتری معطوف می کند و آن اینکه این اشعار با بازنمایی رخدادهای تاریخی ایران و مصر درصدد شناساندن کدام یک از گفتمان های عصر شاعر هستند و یا اینکه این گفتمان ها در تعامل و کشمکش با یکدیگر چگونه به بازتفسیر تاریخ منجر می شوند؟ نتایج پژوهش نشان می دهد که تاریخ به طرز شگفت آور و معناداری، در زمان ها و مکان های مختلف، تکرار می شود. آنچه در ایران و مصر، پس از سالها تلاش و مبارزه توسط گروهی از آزادی خواهان و عدالت طلبان به ثمر رسیده است،

رابطه میان زبان و فرهنگ دوسویه است و عناصر فرهنگی در زبان به صورت واژه، عبارت و اصطلاح تجلی پیدا می کند. واژگان فرهنگی به مفاهیم، روابط، پدیده ها، ابزارها و... به طور کلی جنبه های مادی و معنوی جامعه ای خاص مربوط می شوند که در زبان دیگر ناشناخته هستند و چالشی جدی در تعامل میان فرهنگ ها و زبان ها به وجود می آورد.کتاب خار و میخک سنوار به دلیل پرداختن به ابعاد مختلف زندگی مردم فلسطین حاوی عناصر فرهنگی است که مترجم برای ارائه ترجمه رسا و قابل فهم باید عناصر خاص آن را به خوبی شناخته و در زبان خود معادل یابی کند تا فرهنگ به درستی منتقل شود. پژوهش حاضر تلاش دارد ترجمه شنی از این کتاب را براساس انواع عناصر فرهنگی و راهکارهای مترجم مورد بررسی قرار دهد. ارزیابی کلی اثر حاکی از آن است که با وجود ماهیت سیاسی روایت و پرداختن به موضوعات نظامی به دلیل نزدیک شدن به زندگی مردم، اشکال مختلفی از عناصر فرهنگی را در خود دارد و با توجه به جایگاه و هدف آن در انتقال معنی و بیان حقایق تاریخی فلسطین، ترجمه نقش مهمی در انتقال بینافرهنگی دارد. مترجم نیز در ترجمه اثر در دوراهی بیگانه سازی و بومی سازی بوده و تلاش دارد هم اصالت زبان مبدأ را به ترجمه منتقل کند و هم با روش های تلفیقی اعم از یادداشت، معادل های توصیفی و فرهنگی و... به فهم مخاطب کمک کند، اما متن ترجمه را به خصوص با آوردن دو نوع معادل متفاوت (عربی و فارسی) در متن اصلی از روایی و رسایی دور ساخته است.

شاعران عرب از جمله عراقی، مصری، لبنانی و یمنی قصیده های بسیاری به مناسبت ایام اربعین و پیاده روی آن سروده اند. هر کدام از این شاعران، سبک و سیاق خاصی را برگزیده اند که درخور توجّه است و متناسب با موقعیت و حال و هوای آن منطقه می باشد. با توجّه به این نکته، اشعار اربعینی این شاعران را می توان به سه دسته تقسیم کرد: اشعاری که فقط روایت هستند و داستان کربلا و پس از آن را بازگومی کنند؛ اشعاری که مرثیه هستند و برای سوگواری و در مدح و ستایش خاندان عصمت و طهارت است و البته حال و هوای زائرین اربعین را هم شرح می دهند؛ و در نهایت، اشعاری که نه تنها زیارت اربعین را در زمان معاصر بازگومی کند؛ بلکه حماسی هم بوده و مقاومت را تصویر سازی می کنند، به نوعی این اشعار می توانند در زمره ادبیات مقاومت، جای گیرند. با توجّه به اهمیت تصویرسازی در این اشعار، از جمله چگونگی تصویرسازی مقاومت، پژوهش حاضر بر آن است تا با تأمّل در این اشعار، از بعد تجسمی و تصویرسازی، و با روش توصیفی - تحلیلی، واقعیت های فرهنگی و اجتماعی جامعه زبانی این اشعار را مورد بررسی قراردهد؛ چراکه به اعتقاد نشانه شناسان، تصویرسازی در فرایند معناسازی، نقش مهمّی ایفامی کند. از این رو تحلیل نشانه معناشناسی این اشعار، ساختار معناساز در گفتمان این شاعران را برای مخاطبان تبیین می کند. یافته های پژوهش گواه این است که این سروده ها بازتابی از ایدئولوژی و جهان بینی شاعران عرب در سرزمین های مختلف است و بررسی این اشعار نشان می دهد که تصویرسازی مقاومت در اشعار شاعر یمن، به مراتب قوی تر از شاعران دیگر کشورهاست.