مطالب

یکی‌ از بحثهای‌ مهمی‌ که‌ از زمان‌ امانوئل‌ کانت‌ به‌ بعد، نقش‌ بسیار جدی‌ و سرنوشت‌سازی‌ را در معرفت‌شناسی‌ بر عهده‌ گرفت‌ این‌ بود که‌ «آیا ذهن‌ بشر در دریافتها و ادراکات‌ خود نسبت‌ به‌ عالم‌ خارج‌ به‌ مثابه‌ آینه‌ای‌ است‌ که‌ منفعلانه‌ صورت‌ مقابل‌ خود را باز می‌تاباند بی‌آنکه‌ هیچگونه‌ دخل‌ و تصرفی‌ در آن‌ صورت‌ داشته‌ باشد یا اینکه‌ دریافتها و ادراکات، همواره‌ محصول‌ تعامل‌ و تفاعل‌ ذهن‌ و واقعیت‌ خارجی‌ است‌ و در این‌ صورت‌ دسترسی‌ به‌ واقعیت‌ ناب‌ و بی‌پیرایه‌ امری‌ محال‌ خواهد بود؟» مقالة‌ حاضر در صدد است‌ تا با طرح‌ و تحلیل‌ دیدگاه‌ قائلان‌ به‌ تفاعل‌ ذهن‌ و عین‌ به‌ پاسخی‌ درخور برای‌ این‌ مسئله‌ دست‌ یافته‌ و راه‌ دستیابی‌ به‌ واقعیت‌ و عین‌ را برای‌ ذهن‌ بشر هموار نماید. بر این‌ اساس‌ در این‌ نوشتار ابتدا به‌ دو تقریر کانت‌ و توماس‌ نیگل‌ و نیز تقریری‌ تشبیهی‌ در توجیه‌ تفاعل‌ ذهن‌ و عین‌ پرداخته‌ شده‌ و سپس‌ به‌ آنها پاسخ‌ داده‌ می‌شود. نویسنده‌ در دفاع‌ از امکان‌ ادراک‌ واقعیت‌ خارجی‌ بدون‌ تأثیرات‌ فعالانة‌ ذهن‌ بر آن، معتقد است‌ تفکیک‌ بحث‌ «ارزش‌ معرفتی‌ ادراک» از کیفیت‌ پیدایش‌ آن، کلید حل‌ این‌ معضل‌ معرفت‌شناختی‌ است، حال‌ آنکه‌ درهم‌ آمیختن‌ این‌ دو بحث، موجب‌ قوام‌ دیدگاه‌ تفاعل‌گرایانه‌ شده‌ است.

بحث‌ و بررسی‌ پیرامون‌ مسألة‌ «توجیه» بخش‌ مهم‌ و عمده‌ای‌ از دغدغه‌ها و چالش‌های‌ معرفت‌شناسی‌ نوین‌ را به‌ خود اختصاص‌ داده‌ است. اگر چه‌ این‌ بحث‌ در دورة‌ معاصر ویژگیهایی‌ خاص‌ و بعضاً‌ منحصر به‌ فرد دارد، لیکن‌ اصل‌ و طرح‌ این‌ بحث‌ دست‌ کم‌ از زمان‌ افلاطون‌ بوده‌ است‌ و پس‌ از او نیز همواره، به‌ طور جدی‌ مورد بررسی‌ و موشکافی‌ قرار گرفته‌ است. در این‌ میان‌ فلسفة‌ اسلامی‌ نیز نقشی‌ در خور و سازنده‌ ایفا کرده‌ و به‌ ابعاد مختلف‌ این‌ موضوع‌ به‌ نحوی‌ عمیق‌ پرداخته‌ است. آنچه‌ در این‌ مقاله‌ مورد بررسی‌ و توجه‌ قرار گرفته‌ است‌ تبیین‌ برخی‌ مفاهیم‌ اساسی‌ و نیز نحوة‌ رویکرد فلسفة‌ اسلامی‌ به‌ این‌ موضوع‌ و تأکید ویژه‌ بر نقش‌ اولیات‌ به‌ مثابه‌ باورهای‌ یقینی‌ پایه‌ در شکل‌گیری‌ باورهای‌ موجه‌ است