نازنین جلیلی

مقاله حاضر به بررسی سکوتِ شاعرانه ی شاه اسماعیل اول صفوی (خطائی) در برابر شکست چالدران (920 م) می پردازد. این پژوهش، با تحلیل ساختار و مضامین دیوان خطائی، نشان می دهد که غیاب هرگونه اشاره مستقیم به این فاجعه نظامی در متن اشعار، نه یک غفلت، بلکه یک استراتژی آگاهانه ایدئولوژیک و ادبی است. از یک سو، روایت رسمی صفوی در نثر تاریخی این دوره، شکست را از طریق برجسته سازی برتری تکنولوژیک عثمانی و بازنمایی حماسی شجاعت شاه توجیه می کرد؛ از سوی دیگر، خطائی در قلمرو شعر، این واقعه را یکسره از حافظه ادبی صفوی حذف کرد. این سکوت سه کارکرد اصلی دارد: حفظ کاریزمای الهی شاه به عنوان «مرشد کامل» قزلباشان، پرهیز از تأیید ضمنی روایت پیروزی عثمانی، و تأکید بر اولویت قلمرو معنوی بر وقایع دنیوی در چارچوب ایدئولوژی صوفی-شیعی. همچنین این پژوهش نشان می دهد که مضامین پساچالدران این دیوان، با تأکید بیشتر بر دنیاگریزی و ثبات معنوی، انعکاس غیرمستقیم بحران روانی-سیاسی این شکست است. نتیجه آنکه دیوان خطائی، بیش از یک سند ادبی، یک ابزار جنگ روانی و بقای ایدئولوژیک در منازعات فرهنگی ایران و عثمانی در قرن دهم هجری بوده است.

آزادسازی جزیره هرمز در ۱۶۲۲ میلادی، فراتر از یک پیروزی نظامی، لحظه تأسیس شکل گیری هویت ملی مدرن ایران بود. شاه عباس اول، با تلفیق نوآوری نظامی، دیپلماسی پراگماتیک و روایت سازی آگاهانه، نه تنها نخستین پیروزی ایران بر استعمار اروپایی را رقم زد، بلکه سه رکن بنیادین هویت ایرانی را بنیان نهاد: حاکمیت دریایی به مثابه بخشی جدایی ناپذیر از تمامیت ارضی، مقاومت در برابر استعمار به مثابه ارزش محوری، و پراگماتیسم استراتژیک به مثابه اصل سیاست خارجی. این مقاله با تحلیل متون تاریخی، اسناد دیپلماتیک و آثار هنری دوره صفوی نشان می دهد که چگونه یک رویداد نظامی، از طریق فرآیند آگاهانه نمادسازی و نهادینه سازی، به بخشی از DNA فرهنگی ایران تبدیل شد؛ روایتی که تا امروز در گفتمان ملی ایران بازتولید می شود.

مقاله حاضر به تحلیل پدیده قزلباش به مثابه «درویش-سرباز» می پردازد و همگرایی شگفت انگیز عرفان صوفیانه و خشونت مسلّحانه را در بستر تأسیس دولت صفوی بررسی می کند. این پژوهش نشان می دهد که قزلباشان، برخلاف سنت انزواگرایانه طریقت های صوفی، با تلفیق جهاد بیرونی و زهد درونی، نیرویی انقلابی ایجاد کردند که محرک اصلی آن نه حقوق دولتی، بلکه اعتقاد غالیانه به شاه اسماعیل به عنوان «مرشد کامل» و «مظهر الوهیت» بود. این مقاله با تحلیل ریشه های تاریخی و ایدئولوژیک این جنبش، از تأسیس طریقت صفویه توسط شیخ صفی الدین اردبیلی تا تحول نظامی دوره شیخ حیدر، نشان می دهد که مکانیزم های «قدسی سازی خشونت» و «کاریزمای مطلق» دو ستون اصلی این ایدئولوژی بودند. در ادامه، جنگ چالدران (۹۲۰ ق) به عنوان آزمون عملی این ایدئولوژی تحلیل می شود: ردّ پیشنهاد حمله پیشگیرانه و اتکاء به «جبرگرایی عرفانی» در برابر توپخانه عثمانی، نه صرفاً یک اشتباه تاکتیکی، بلکه نتیجه منطقی ساختار ایدئولوژیک قزلباش بود. پیامدهای این شکست، گذار از ایدئولوژی درویش-سرباز به نظام اداری-مذهبی را در دوره شاه تهماسب و شاه عباس اول رقم زد. در بخش تطبیقی، قزلباشان در کنار سلجوقیان، مرابطان و سنوسیه، به مثابه بخشی از الگویی تاریخی گسترده تر از همگرایی تصوف و قدرت نظامی در جهان اسلام بررسی می شوند. نتیجه آنکه تجربه قزلباش نشان می دهد که ایدئولوژی عرفانی، هرچند در بسیج و ایجاد انسجام بی نظیر باشد، در مواجهه با واقعیت های نظامی و تکنولوژیک، بدون انعطاف پذیری استراتژیک، به شکست منجر می شود.

سرو از دیرباز یکی از پایدارترین نمادهای فرهنگ ایرانی بوده است. این پژوهش با پرسش محوری «چگونه سرو در طول تاریخ ادبیات فارسی به نماد هویت ایرانی تبدیل شده است؟»، به بررسی ریشه های اساطیری، دینی، و ادبی این نماد می پردازد. یافته های پژوهش نشان می دهند که سرو مسیری از تقدس زرتشتی تا استعاره شعری و سرانجام تا نماد هویت ملی پیموده است؛ مسیری که نه با گسست، بلکه با «انباشت معنایی» طی شده: هر دوره لایه ای تازه بر معنای آن افزوده بدون آنکه لایه های پیشین را محو کند. ویژگی های طبیعی سرو (همیشه سبزی، قامت راست، انعطاف در برابر طوفان، و بی نیازی از میوه) با ارزش های محوریِ خودپنداره ایرانیان، یعنی آزادگی، وقار، پایداری در سختی، و شکوه بی ادعا همخوانی عمیقی دارند. این همخوانی چندگانه، در کنار فراگیری نمادین سرو که به هیچ سلسله یا جریان خاصی تعلق نداشته، رمز ماندگاری آن در بیش از دو هزار و پانصد سال فرهنگ ایرانی است. سرو در نهایت از یک درخت به آینه ای فرهنگی تبدیل شده که ایرانیان در آن، تصویر آرمانی خود را بازمی شناسند.

شخینا (שְׁכִינָה)، واژه ای عبری از ریشه «شخُن» (שכן) به معنای سکونت کردن، ساکن شدن، قرار یافتن و ایستادن است که به مفهوم سکونت و حضور در یک مکان خاص اشاره دارد و در سنت دینی یهود، به معنای حضور خداوند (یهوه) و پیامدهای مربوط به این حضور است. از سوی دیگر، سکینه اصطلاح معادل شخینا در سنت اسلامی و قرآنی است. تناظر و یکسانی این دو اصطلاح، پیش از این در پژوهش های بسیاری اثبات شده است. ریشه واژه سکینه می تواند سکون یا سَکَنْ باشد: «سُکُون » به معنای ایستادن و ثابت شدن پس از حرکت است و در مورد ساکن شدن و منزل گزیدن به کار مى رود و واژه «سَکَنْ» به معنای آرامش یافتن و هر چیزى که موجب آرامش شود. بررسی دو متن دینی قرآن از اسلام و تلمود از سنت ربانی یهودیت نشان می دهد که دو مفهومِ متناظرِ شخینا و سکینه، در کانون نظریه این دو کتاب درباره خانواده قرار دارد و دیگر کارکردهای خانواده، با این مفهوم (شخینا/سکینه) معنا می یابد. شخینا و سکینه، رمز و نماد حضور الهی هستند که با دل و جان آدمی گره خورده اند و در نتیجه پیوندِ مشروع، آرامش حاصل از ازدواج را برای جسم و جان زوجین در بر دارند؛ آرامشی که برکت و رحمت برای فرد و جامعه دینی را در پی خواهند داشت. در واقع، شخینا/سکینه پس از ازدواج، در سه ساحت زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی جلوه گر می شود و به نتایجی چون فرزندآوری و تربیت نسل باایمان، ارضای نیازهای غریزی و حفظ طهارت و عفت خود، کامل شدن انسان، همراهی و تقویت توان زوجین برای دین ورزی منجر می شود.

پژوهش حاضر با هدف واکاوی و تحلیل نقدهای روحانیون عصر پهلوی به رویکردهای دینی حکومت صفویه انجام شده است. صفویان به  عنوان نخستین حکومت فراگیر شیعی در ایران، تأثیر عمیقی بر شکل گیری هویت مذهبی و فرهنگی ایرانیان داشته اند و بازخوانی انتقادی سیاست های دینی آنان می تواند به درک بهتر سیر تحول اندیشه دینی در ایران کمک کند. این پژوهش با بررسی آثار و دیدگاه های روحانیانی چون ابراهیم زنجانی، شریعت سنگلجی، خمینی، طالقانی، مطهری، بهشتی، امام خمینی، ابوالفضل برقعی و صالحی نجف آبادی که متعلق به جریان های فکری متفاوتی هستند، به سه محور اصلی نقد رویکردهای دینی صفویان دست یافته است: نخست، استبداد دینی و استفاده ابزاری از دین برای تحکیم قدرت سیاسی که عمدتاً از سوی روحانیان انقلابی مطرح شده و بر تضاد استبداد دینی با آموزه های اصیل اسلامی تأکید دارد؛ دوم، گریز از عقلانیت و رواج بدعت و خرافه که پرتکرارترین محور نقد بوده و از سوی طیف متنوعی از روحانیان با گرایش های سلفی، فلسفی و اصلاح طلبانه مطرح شده است؛ سوم، تفرقه مذهبی و تضعیف وحدت اسلامی که متأثر از گفتمان بیداری اسلامی و وحدت جهان اسلام در برابر استعمار غربی است. نتایج پژوهش نشان می دهد که نقدهای روحانیان معاصر به رویکردهای دینی صفویان، متأثر از خاستگاه های فکری، دغدغه های معرفتی و رویکردهای سیاسی آنان بوده و بازتاب دهنده تحولات اندیشه دینی در ایران معاصر است.

این مقاله، به روش توصیفی و تحلیلی به بررسی مفهوم و ویژگی های مانا و امر قدسی در نظام فکری مارت پرداخته است. او که در درجه نخست، بر انسان شناسی دین تمرکز دارد، بر عاطفه و احساس به عنوان اصل اساسی روان شناسی تحلیلی ذهن و شخصیت انسان و مولفه های روان شناختی باور دینی نیز تأکید کرده و به جای آنیمیسم تایلر، پیشاآنیمیسم یا آنیماتیسم (تجربه مانا) را به عنوان صورت نخستین و اصیل تجربه دینی، عرضه داشت. مارت از متعلق آگاهی دینی تعبیر به مانا یا امر قدسی می کند. احساس مانا، احساس حضور یک قدرت یا نیروی شگفت انگیز و رازآلود است که گوهر دین ابتدایی را تشکیل می دهد. اساساً دین در پاسخ به احساس هیبت و در ارتباط با آن شکل گرفته است. احساس مانا آمیزه ای از احساس هراس، اعجاب و جاذبه است که در انسان ایجاد هیبت می کند. تعریف حداقلی او از دین، شامل فرمول تابو – مانا است که تابو، جنبه منفی و سلبی امر قدسی یا موجود فراطبیعی است، که"نباید بی محابا به آن نزدیک شد." در جنبه مثبت و ایجابی آن مانا است. چیزهایی که مانا دارند، تابو نیز هستند. مانای مارت، برخلاف کودرینگتون، قدرت نیست، بلکه کاملاً ماورای طبیعی، یعنی مذهبی و هسته اصلی دین است.

هدف از پژوهش حاضر بررسی تأثیر هشت هفته تمرین همزمان با مکمل یاری ال_آرژنین بر SOD، CAT GPX و 8-isoPGF2α مردان سالمند بود. به همین منظور، 44 مرد سالمند با میانگین سنی 61/4 ± 77/67 سال، قد 22/3 ± 38/168 سانتی متر و وزن 99/4 ± 45/70 کیلوگرم به طور داوطلبانه و هدفمند، انتخاب و به صورت تصادفی به چهار گروه 11 نفری (گروه تمرین + مکمل(ES)، گروه تمرین+ دارونما (EP)، گروه مکمل و گروه کنترل) تقسیم شدند. گروه های تمرین، هشت هفته پروتکل تمرین را هر هفته سه جلسه، یک روز در میان انجام دادند. گروه ES و گروه مکمل، روزانه 1000 میلی گرم ال_آرژنین را یک ساعت پس از صبحانه، و یک ساعت پیش از تمرین، مصرف کردند. از روش الایزا برای اندازه گیری متغیرهای بیوشیمیایی و از آزمون تحلیل واریانس برای تحلیل داده ها در سطح معناداری 05/0> P استفاده شد. نتایج تحلیل واریانس چندمتغیره، تأثیر معنادار گروه بر متغیر پنهان فشار اکسایشی (SOD، CAT، GPX و 8-isoPGF2α) را نشان داد (003/0wilks lambada=، partial eta square=0/86، PP). براساس یافته های پژوهش، سالمندان با بهره گیری از اثر تمرین همزمان مقاومتی و استقامتی و مصرف روزانه 1000 میلی گرم مکمل ال_آرژنین که احتمالاً موجب کاهش بیشتر شاخص فشار اکسایشی و بهبود سیستم آنتی اکسیدانی آنها می شود، ضمن تقویت سیستم دفاع آنتی اکسیدانی، می توانند موجبات ارتقای سلامت خود را فراهم سازند.