طاهره ماهروزاده

از منظر قرآن و روایات، مصرف زمانی می تواند انسان را به تعالی برساند که با تعادل همراه باشد و به عبارت دیگر مدیریت مصرف وجود داشته باشد. «مدیریت مصرف» به معنای نهادینه کردن روش صحیح استفاده از منابع است که باعث ارتقای سطح زندگی، توزیع مناسب منابع و کاهش هزینه ها می گردد. در جامعه ای که هیچ مدیریتی بر مصرف آن وجود ندارد، منابع به سرعت پایان می پذیرد و هدف و انگیزه ای برای مصرف مشاهده نمی شود. آموزش مدیریت مصرف، یکی از راهکارهای حفظ منابع و تأمین رفاه نسل آینده است که با فرهنگ سازی ارائه آموزش به فرزندان میسر می شود. در این مقاله به روش توصیفی تحلیلی و با تأکید بر بیانات مقام معظم رهبری، به بررسی نقش تربیتی والدین در آموزش مدیریت مصرف صحیح به فرزندان پرداخته شده و در آن دو نوع نقش (مستقیم و غیرمستقیم) برای والدین ترسیم شده است. والدین در نقش غیرمستقیم، فرزندان را در کنترل تمایلات هدایت می کنند و با تقبیح مصرف گرایی و تجمل گرایی برای آن ها الگو می شوند. در نقش مستقیم نیز به ارائه آموزش های لازم در این زمینه پرداخته شده است.  

دعا نوعی عبادت است که در جهان بینی توحیدی، همواره تسکین دهنده آلام روحی و جسمی انسان به شمار می رود. دعا می تواند به عنوان یکی از راهکارهای مقابله با بیماری کرونا مطرح باشد؛ اما در حال حاضر، با به حاشیه رفتن مسائل و مفاهیم دینی و پررنگ شدن راهکارهای پزشکی، این شبهه مطرح است که اگر با رعایت مسائل بهداشتی، به سلامتی جسمی می رسیم، پس چه نیازی به دعا و توصیه های معنوی وجود دارد؟ پژوهش حاضر به روش عقلی و نقلی، با ابزار کتابخانه ای و پردازش اطلاعات به صورت توصیفی تحلیلی به دنبال پاسخ گویی به این چالش است. از دستاوردهای این تحقیق آنکه پنج دسته از آیات قرآن در مقام پاسخ گویی به این شبهه هستند. دسته اول: آیات دال بر رابطه علی و معلولی بین پدیده ها، که بر طبق آن، شرایط دعا به عنوان جزء العلّه و موانع استجابت دعا با عنوان نبود مانع در تحقق معلول تاثیرگذار هستند. دسته دوم: آیات دال بر تبیین مفهوم استجابت دعا است؛ با این توضیح که استجابتِ دعا، به معنای جواب دادن خدا به ما، قطعی است؛ اما این پاسخ، به معنای تحقق آنچه می خواهیم نیست. دسته سوم: آیات دال بر حکمت است؛ زیراکه بندگان خدا، که دلشان به نور ایمان و عمل صالح نورانی شده، حتی اگر علت عدم استجابت را ندانند، لب به ناشکری نمی گشایند؛ چرا که می دانند یکی از صفات خداوند متعال، حکیم است. دسته چهارم: آیات دال بر سنت آزمایش است تا انسان جایگاه واقعی خود را دریابد. دسته پنجم: آیات دال بر فقر ذاتی انسان است که بر اساس آنها، ادعای بی نیازی از خداوند متعال، مخالف با نص صریح این آیات است.

انتظار مفهومی قرآنی است که کاربست فراوانی در روایات آخرالزمان دارد. در طول تاریخ درباره تبیین چیستی، چگونگی و چندگونگی مفهوم انتظار دیدگاه های متعددی ظهور یافته است. مقام معظم رهبری(مد ظله) از متفکرانی است که به مسئله انتظار و مهدویت نگاهی نظام مند دارد. نوشتار پیش رو با هدف بررسی ابعاد انتظار مثبت که همان انتظار حقیقی است در اندیشه مقام معظم رهبری (مدظله) باروش توصیفی-تحلیلی، خاستگاه وحیانی چنین اندیشه ای را بررسی و انتظار مثبت و منفی را برپایه نظام فکری ایشان ترسیم می کند. در ابتدا مفهوم انتظار از دیدگاه آیات و روایات و نظر امام خامنه ای (مد ظله) تبیین شده است. در ادامه انواع انتظار و مؤلفه های تأثیرگذاری انتظار مثبت در زندگی منتظران براساس نظرات ایشان بررسی می شود. یافته های پژوهش نشان می دهد که دعابسندگی، استعجال و انتظار خنثی برداشت های منفی از انتظار است و انتظار حقیقی تنها انتظاری است که سه عنصر فکری، انگیزشی و رفتاری دارد.  

تبری یکی از فروعات دین اسلام و از آموزه های اعتقادی و رفتاری در مذهب تشیع و برخی دیگر از فرقه های اسلامی و به معنای دوری جستن از دشمنان خدا و دشمنان اولیای دین است و حقیقت ایمان و دین را تشکیل می دهد. این واژه به سه صورت قلبی، گفتاری و رفتاری متصور است. در پژوهش حاضر به روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد به تقریب مذاهب و با استناد به قرآن کریم، سنت و سیره پیامبر و اهل بیت (ع) شیوه تبری گفتاری بررسی شد. نتایج نشان می دهد که تبری گفتاری به دو صورت سلبی و ایجابی است. در تبری گفتاری به شیوه ایجابی، مهمترین امر آگاهی بخشی است؛ زیرا مبنای احکام و شریعت اسلام بر عقلانیت است. توان مجاب کردن عقلانی مخالفان، مرحله مهم و مورد تأکید قرآن کریم و سنت اهل بیت (ع) است. بهره گیری از ابزار گفت وگو در این عصر، فرصتی برای شناسایی و فهم افکار و عقاید یکدیگر، راهکار تعامل فکری و بیان بیزاری از امور غیرتوحیدی است. در تبری گفتاری به شیوه ایجابی، حکمت و استدلال، موعظه، شیوه حماسی و به شیوه سلبی، تهدید و انذار، افشاگری، لعن، نفرین از کتاب و سنت قابل استفاده است. 

در اوامر و نواهی الهی سعادت دنیوی و اخروی انسان تضمین شده است. امر به ازدواج در اسلام دارای آثاری مثبتی چون تأمین کننده نیاز جنسی، استمرار نسل، حفظ انساب، ایجادکننده آرامش و مودّت میان اعضای خانواده و... می باشد؛ اما شریعت اسلام برخی ازدواج ها را مطابق با قوانین شرعی و عرفی نمی داند. این مقاله با هدف بررسی فلسفه حرمت ازدواج با محارم و تأثیرات تربیتی منفی آن بر فرد و اجتماع به روش تحلیلی و اسنادی و از میان کتب و مقالات فقهی و تفسیری با تکیه بر آیات قران، به نتایج ذیل رسیده است: در ازدواج با محارم اهداف اصلی ازدواج محقق نمی شود؛ بلکه برعکس تهدیدی علیه سست شدن بنیان خانواده هاست و از طرفی مخالف با نیازهای فطری بشر است، بدین جهت از طرف ممنوع شده است. بعلاوه با انجام این ازدواج تبعات سوء همچون تنزّل کمالات معنوی، فقدان عفت و نزدیکی به گناه و فساد و فقدان احساس مسئولیت در فرد به وجود می آید و درنتیجه جامعه با داشتن چنین افرادی، ناخودآگاه گرفتار مشکلات تربیتی چون فقدان سلامت و امنیت، ضعف در تثبیت صفات جنسی، عدم رشد فضایل اخلاقی و انسانی، عدم آرامش و امنیت و عدم تداوم نسل و حفظ انساب خواهد شد.

در مکتب تربیتی اسلام علاوه بر تبیین روش های تربیت، الگوهای عملی نیز معرفی می شود تا انسان با درنظر گرفتن سیره عملی آنها به سعادت واقعی برسد. پژوهس حاضر باروش تحلیلی-توصیفی باهدف معرفی مقام طهارت و پاکیزگی حضرت زهرا (س) بهترین الگوی تربیتی برای زنان انجام شد تا زنان بتوانند از بسیاری فتنه ها و ناپاکی ها که در جامعه رخ می دهد خودشان و خانواده هایشان را محفوظ نگه دارند و به سعادت دنیوی و اخروی برسند. یافته ها نشان داد که براساس شأن نزول آیه 33 سوره احزاب و گفتار مفسران شیعه و اهل سنت، حضرت فاطمه (س) بالاترین مرحله یقین و ایمان را دارد و به اراده تکوینی پروردگار مقام طهارت دارد و از مصادیق آیه تطهیر است. القابی مانند زکیه و طاهره بیانگر پاکی حضرت از هرگونه رجس و آلودگی ظاهری و باطنی است.  

«غرر آیات» آیاتی کلیدی و راهگشا در تفسیر قرآن که در روشن سازی ابهامات و کشف مراد خداوند متعال در دیگر آیات نقش مهمی ایفا می کنند. این روش تفسیری، با تأکید بر تفسیر قرآن به قرآن، از روش های مؤثر علامه طباطبایی و علامه جوادی است که در آن، آیاتی که محتوای توحیدی، اصلی و برجسته دارند، مورد استفاده قرار می گیرند. اگرچه علامه طباطبایی در منابع خود به طور مستقیم به ملاک های شناسایی «غرر آیات» اشاره نکرده است، علامه جوادی در مقدمه المیزان، ملاک اصلی را دارا بودن محتوای توحیدی و شاخص بودن آیاتی خاص برای استنباط فروع اعتقادی و اخلاقی ذکر کرده است. آیه ۲۱ حجر، به دلیل دارا بودن اصل توحیدی و نقش کلیدی آن در تبیین خلقت و تقدیر، در تفسیر المیزان و تسنیم بسیار برجسته است و کارکردهای متنوعی، از جمله تبیین روایات شأن نزول و تفسیر معنا، در هر دو تفسیر داشته و در تفسیر تسنیم فراوانی بیشتری دارد.

قوه تفکر و تعقل، بزرگ ترین نعمت الهی ویژه انسان هاست و نقش و جایگاه ویژه ای در زندگی بشری دارد. قدرت تفکر برای انسان، شناخت و آگاهی به ارمغان می آورد و فرد را به انجام کارهای عاقلانه و آگاهانه وامی دارد. بااین حال، گاهی قوه تفکر با عوامل مزاحمی مواجه می شود که مانع شناخت صحیح این نیرو در زندگی می شود. هر کس از قوه تفکر و تعقل خدادادی خود در راستای رشد، هدف گذاری صحیح و تلاش برای بهبود شرایط زندگی فردی و اجتماعی استفاده نکند یا به دلایلی قادر به استفاده از آن نباشد دچار فقر فکری خواهد شد. نوشتار حاضر باروش توصیفی-تحلیلی و استناد به آیات قرآن کریم و روایات درصدد تبیین عوامل و موانع فقر فکری است. یافته های پژوهش نشان می دهد که جهل، اعتماد به ظن و گمان و بی توجهی به قوه عاقله از عوامل فقر فکری هستند. همچنین، تبیین جایگاه تعقل و توجه به علم و یقین، مبارزه با جهل و نادانی، موانع فقر فکری در عرصه شناخت است.

خانواده، کوچک ترین نهاد و مهمترین نظام اجتماعی است که نقش مهمی در پیشرفت و توسعه جامعه دارد. شاکله اولیه تمام انسان ها ابتدا در خانواده شکل می گیرد. خانواده ای که بنای آن براساس مودت و رحمت استوار شده باشد اعضای آن، شخصیتی متعادل و سالم خواهند داشت و زمینه رشد و تعالی آن را فراهم می کنند. انتقال فرهنگ ها و تمدن ها و حفظ اصول و عناصر اصلی یک تمدن و یک فرهنگ در جامعه به برکت خانواده متعادل انجام می شود. اندیشه های رهبر فرزانه و حکیم که دانشمند برجسته جهان اسلام و متفکر زمان شناس است در ترسیم جایگاه خانواده و راه های کسب آرامش و محبت در خانواده بسیار راه گشاست. نوشتار حاضر به روش توصیفی- تحلیلی و بااستفاده از منابع کتابخانه ای درصدد است که با تحلیل بیانات مقام معظم رهبری (مدظله) ، راهکارهای بهداشت روانی خانواده را با تأکید بر مودت و رحمت تبیین کند. یافته های پژوهش نشان می دهد که در دیدگاه مقام معظم رهبری (مدظله) ، رعایت تقوا، احساس مسئولیت اعضای خانواده، اعتماد و وفاداری و محبت و احترام متقابل، اهمیت به مسائل جنسی در چهارچوب خانواده، رعایت حجاب و عفاف و رعایت نقش ها در خانواده از اصول مهم در تأمین مودت و رحمت در خانواده هستند.

گام های نهادینه سازی قرآن در جامعه انسانی براساس اندیشه قرآنی امام خامنه ای(مدظله العالی) به معنای ترسیم مسیر قرآنی و ارائه نقشه جامع راهنما از بیانات امام خامنه ای برای احیای معارف قرآن درمیان عام و خاص جامعه انسانی است. مقاله حاضر با گردآوری مطالب از بیانات امام خامنه ای به روش توصیفی-تحلیلی و کتابخانه ای درصدد بیان برخی از گام های نهادینه سازی قرآن در جامعه است. یافته های پژوهش حاضر نشان می دهد که اقدامات و گام ها در سه سطح عموم مردم، مبلغین و مروجین و پژوهشگران قرآنی تبیین شده است. امام خامنه ای پیمودن گام های استماع، تلاوت، انس، حفظ آیات قرآن، توجه به ترجمه و فهم و تدبر عمیق در معارف قرآن، برپایی جلسات قرآن و بهره برداری و عملی کردن درس های این کتاب مقدس به منظور نیل به کمال و سعادت نهایی توصیه می کند. سازندگی قرآنی در چهارچوب نظام اسلامی از اهداف موردنظر ایشان است.

هدف: پژوهش حاضر با هدف واکاوی چگونگی انطباق مؤلفه های معنویت اسلامی در خانواده متعالی مبتنی بر اذکار سه گانه تسبیحات حضرت زهرا(س) در سه حیطه بینشی، گرایشی و کنشی انجام شد. روش: پژوهش به روش تحلیلی-اسنادی با رویکرد تحلیل محتوای متون دینی انجام شد. بدین منظور با مراجعه به متون و منابع غنی اسلامی داده های مرتبط با مسئله پژوهش گردآوری شد و با تطبیق و تحلیل مطالب گردآمده از این منابع، مؤلفه های معنویت اسلامی در خانواده متعالی مبتنی بر اذکار سه گانه در تسبیحات حضرت زهرا(س) واکاوی شد. یافته ها: یافته ها نشان داد که تسبیحات حضرت زهرا(س) با سه مؤلفه بینشی، گرایشی و کنشی معنویت اسلامی پیوند دارد. در «مؤلفه معنوی بینشی» و با توجه به ذکر «الله اکبر» و موضوع خداباوری، ذات الهی مستجمع جمیع کمالاتی است که همه از درک آن عاجزند. در «مؤلفه معنوی گرایشی» و با نظر به ذکر «الحمدلله» و موضوع محبت الهی، همگان خود را نسبت به شکر الهی و جبران نعم الهی عاجز می یابند. در «مؤلفه معنوی کنشی» و با توجه به ذکر «سبحان الله» و موضوع عبودیت، همه انسان ها با اعتراف به فقر خود و در قالب دعا، اظهار تعلق ذاتی خود به خداوند را ابراز کرده و با تکیه بر قدرت نامحدود الهی، مشکلات را وسیله رشد خود قلمداد می کنند. نتایج: راز جهانی بودن حضرت فاطمه(س) به مثابه بانویی موفق در داشتن خانواده ای متعالی، در عمق معنویت و ویژگی های روحانی ایشان نهفته است.